20/09/12

Auto de la Criaçon de l Mundo an Mogadouro





Onze d’Agosto de 2012. La calor fai-se sentir por todo l praino i la bila de Mogadouro amostra se als benediços i a todos ls que le gusta l triato popular. La quemédia popular, Auto de la Criaçon de l Mundo ó L Ampeço de l Mundo bai-se a repersentar neste die, arrimado a las cinco de la tarde i pula purmeira beç nesta bila, a l’aire lhibre ne l guapíssemo anfitriato abalhado i cun talhos adonde to mundo se puode sentar. Ye la treceira repersentaçon que bai a ser feita. Purmeira repersentaçon: aldé de Ruolos, die 2 de l més d’Agosto de 2011; die 14 de Janeiro de 2012, la gaita ressona nas catacumbas de l metro de Lisboua a anunciar que na Aula Magna haberie de s’amostrar cumo l ampeço de l mundo se habie feito. Tocou la gaita abaixando las scaleiras i todo l mundo se quedou cun piel de pita a oubir l sonido harmonioso deste strumiento que mos fai bolber als ampeços.
Tubo esta einiciatiba cumo ampeço l’ambestigaçon para ua tese de mestrado i apuis de doutoramiento de un filho de Ruolos, David Casimiro. Fui l çfazer d’un nuolo que hai muito se habie atado mas cula persistença i cun muito trabalho de ambestigaçon i motibaçon fui capaç d’ambolber to l’aldé i assi refrescou la mimória coletiva, an special de pessonas que yá habien feito parte de la repersentaçon de 1949. 
Arrimado a las trés de la tarde, l frescor de la biblioteca atama la calor de la rue i todo l trabalho de ambestigaçon se bai a amostrar ne l salimiento de l lhibro: AUTO DA CRIAÇÃO DO MUNDO ou Princípio do Mundo. La mesa stá cumposta i sous nomes çtribuídos. La Bereadora de la cultura, Engª Teresa Sanches faç l’apersentaçon i dá le la fala al Senhor Persidente de la Cámara Munecipal de Mogadouro, Dr. Moraes Machado.
Ampeça por dezir ser este die mui amportante para Mogadouro i pa la cultura an special. Diç tamien que esto solo ye possible porque ten habido ambestimiento an eiquipamientos adonde puode acuntecer cultura i acrecenta que perserbar las tradiçones ye deber de todos i quando se perserba la mimória an lhibro queda pa l feturo, i esso ye l mais amportante. Apuis de todas las repersentaçones faç la pormessa de lhebar ls atores  a Fráncia para amostrar als nuossos eimigrantes. Agradece le al Dr. David Casimiro por se haber ampenhado na ambestigaçon i na feitura de l lhibro que bai a quedar para amostrar a nuobas giraçones cumo l coletibo dua aldé, an meados de l seculo XX, fazie acuntecer cultura nas nuossas tierras.
 L’apersentadora dá le la fala al outor, David Casimiro. Agarra se le l’eimoçon i atrabáncan se las palabras na gorja i nun sálen. Hai suonhos que mos acuntécen, hai cachicos que mos lhieban a bolar para outros spácios i tiempos. Palabras que se bótan i alguien diç: «bá rapaç tu bota-le palantre que la cousa sal!». Ende, l respirar i un anxugar de lhágrimas refaç l’eimoçon i bota-se a la lheitura de agradecimientos i  la cousa cumpon-se. Quaije a findar la lheitura faç l lhoubor de todos ls moradores de Ruolos i antes de acabar cun un bien haia special a sue Tie, ten un dito de Garcia Lorca que trascribo: «un Pueblo que no ayuda y no fomenta su teatro, si no está muerto, está moribundo; como el teatro que no recoge el latido social, el latido histórico, el drama de sus gentes y el color genuino de su paisaje y de su espíritu, con risa o con lágrimas, no tiene derecho a llamarse teatro, sino sala de juego o sitio para hacer esa horrible cosa que se llama “matar el tiempo”». “Racha l Protocolo”, palabras de l Senhor Persidente de la CMM para dezir: «mimória a todos ls regrantes que noutros tiempos fazírun la repersentaçon.»
Yé dada la fala a la Dra. Helena Seródio de l Centro de Estudos do Teatro da Faculdade de Letras de Lisboa que mos diç que para eilha ye ua proua star eilhi porque foi possible ajuntar lhaços i argolhicas de lhigaçon cun todas las pessonas de l’aldé para mantener l triato i la cultura bibos. Acrecenta que assi se respira l coletibo de momientos culturales que d’outros modos nun serie possible. «Unir as Universidades para transbordar para a vida colectiva de recolha / diálogo e elos à vida deste encontro».
Seguiu-se la çtribuiçon de l lhibro a todos ls partecipantes na quemédia i l Senhor Persidente de la CMM chama un por un i faç le l’antrega. Siempre ua palabrica de ancentibo als mais nuobos i abraço arrochado als de mais eidade. Un beisico a las rapazas siempre cun palabras carinosas.
Bien háiades gientes de Ruolos, bien haia Senhor Persidente de la Cámara de Mogadouro i bien hai Dabid Casimiro por mos amostrares que nas nuossas tierras habie i ainda hai cultura popular i nien solo de l trabalho bibe l Home.

António Cangueiro 

(testo publicado no Jornal de la Casa de TRÁS-OS-MONTES & ALTO DOURO
nº 131-Setembro 2012 - www.ctmad.pt)

19/09/12

"Monsieur Giscard"

A la squierda: Rafael Alberti; a la dreita: Santiago Carrillo

Morriu-se onte an Madrid, cun 97 anhos d’eidade, Santiago Carrillo, aquel que fui dirigente stórico de l Partido Comunista Spanhol, l PCE, de 1960 até 1982, i que naciu an Gijón, nas Astúrias, an 1915, yá quaije un seclo por cunseguinte.

Staba you a cunduzir i a oubir al mesmo tiempo l rádio quando iba pal trabalho lhougo pula manhana quando oubi essa ambora i l comentador puso-se anton a amentar nua anedota a perpósito desse home político spanhol que a mi tamien me chamou l’atençon… Un dado que ten grácia i yá agora puode-se dezir que se mos bénen por acaso an mimória dados angraçados quando alguien se muorre esso a miu ber ye bun sinal an relaçon a essa pessona.

Cuntou l jornalista an francés que Santiago Carrillo  quando tubo que se eixilar an França durante quaije 40 anhos depuis de la guerra cebil spanhola i la derrota an 1939 cumo acunteciu a meio melhon de republicanos cumo el que nun quejírun sujeitar-se al regime ditatorial de Franco tubo tamien que mudar de nome i ampeçou a  chamar-se anton « Giscard », « Monsieur Giscard »....  i  que splicou un die, nua antrebista, Santiago Carrillo, que fui la mulhier del que até le dou l’eideia i l ajudou a scolher esse nome: un apelhido francés mui corriente particularmente na region de Clermont-Ferrand ne l centro de la França adonde eilha habie bibido, mais percisamiente ne l departamiento de l Puy-de-Dôme, que you recomendo a todos para ua besita un die porque ye ende por eisemplo que puoden ser bistos antigos bulcones, hoije extintos mas únicos na Ouropa cuntinental ; region essa bien cunhecida tamien hoije por ciertas familhas de Brunhosinho por eisemplo, ne l cunceilho de Mogadouro, ou mesmo de Sendin que eimigrórun para essa region, bai a fazer uns quarenta ou cinquenta anhos i que ancuntrórun alhá na altura rapidamente trabalho na cunstruçon cebil cumo tamien ne l einorme cumplexo andustrial que inda reperséntan hoije las anstalaçones de ls fabricantes de pneus de la marca Michelin.
Mas tornando a Santiago Carrillo que por bies de l franquismo se biu oubregado a eisilar-se an França pul menos binte anhos antes de ampeçáren a chegar tamien nesse paíç las fuortes bagas de eimigraçon que cunheciu Pertual an special a partir de ls anhos 60, parece que l nome de “Giscard”  fui scolhido  i sugerido afinal pula mulhier del por ser un apelhido corriente nessa region de l centro de la França; un nome bien francés çtinado mui probablemente a nun lhebantar suspeitas i permitir a esse dirigente político ne l eixílio cumo tamien a la familha del de bibiren sien séren mui anquemodados...

Sabe-se que só depuis de la muorte de Franco an 1975, tamien an Madrid, (Tenie Carrillo na altura yá 60 anhos), i subretodo a partir de 1977, l PCE fui finalmente legalizado i que Carrillo puode tornar anton a bibir an Spanha i fui até eileito deputado nas Cortes, tal i qual l poeta tamien comunista cumo el, Rafael Alberti por eisemplo,  sien percisáren de bibir a partir dessa altura, nien un nien outro, cumo habie sido l caso, scundidos i eisilados, ou tamien cun outro nome…

Assi i todo esse apelhido de « Giscard » faç hoije sunrir mais dun aqui an França subretodo zde que an maio de 1974, depuis de haber sido bárias bezes tamien menistro yá ne l tiempo de l general de Gaulle ou de Georges Pompidou, fui eileito para Persidente de la República francesa i durante siete anhos,  Valéry Giscard d’Estaing, un home político cun ouriges el tamien ne l centro de la França, nessa region de l Puy-de-Dôme i de Clermont Ferrand, mas afiliado al cuntrairo de Santiago Carrillo a un partido que por sue beç nunca fui cunsiderado de Squierda i inda menos de Strema–Squierda cumo siempre fui l caso de  l PCE, mas si de la Dreita Liberal francesa, un partido inda nun hai muito presidido i representado por Nicolas Sarkozy i que puode ser acumparado ou assemelhado al PSD que eisiste hoije an Pertual i que defende  eideias i projetos políticos muitas bezes oupuostos als de un partido por eisemplo cumo l PCP…

 
Cun que anton Santiago Carrillo que se morriu onte chegou a scolher por acaso durante l sou eixílio an França esse apelhido de « Giscard », l mesmo que l de l futuro persidente Giscard d’Estaing!
Ne ls purmeiros tiempos, pula cierta para dar l’ampresson que era un francés cumo outro qualquiera… mas cul tiempo, la refréncia a esse nome nun deixou de fazer sunrir… L que ye que podie aproussimar dues personalidades políticas tan defrentes? Un, Valéry Giscard d'Estaing, membro eiminente dun partido de la Dreita liberal; i el: Santiago Carrillo, tamien chamado "Monsieur Giscard" afinal, mas antifranquista, eixilado de la guerra cebil i cun eideias de Squierda? I se inda hoije essa cuincidéncia a nible de l nome mos parece cómica ye porque naide se squeciu assi i todo, pul menos aqui an França, de ciertos dados relacionados cul berdadeiro “Giscard”, cumo ye tamien chamado l persidente Valéry Giscard d’Estaing, que anfeliçmente nien siempre soubo tomar buonas einiciatibas durante ls sous mandatos; alguas inda hoije cunsideradas pouco sérias ou até redículas: achaba por eisemplo VGE ua eicelente eideia pedir para ir a comer an casa de ciertos franceses de la classe média, el que siempre fizo parte de las classes mais faborecidas, i que esses ancontros assi i todo mui pouco spuntáneos ou naturales fussen mediatizados… mas pior inda : chegou a aceitar  VGE que un ditador,  Jean-Bedel Bokassa  de la República Centro-Africana, le oufrecisse grandes cuntidades de diamantes pa l sou uso i la sue fortuna pessonal, el Valéry Giscard d'Estaing… erro diplomático i tamien moral que tubo tamien cumo cunsequéncia la nó reeleiçon desse home político cumo persidente de la república i la bitória de l socialista François Miterrand, an 1981.

Se calha tal i qual cumo este anho cul fracasso de Sarkosy i la bitória de François Hollande...

Anton nun ye berdade,  « Monsieur Giscard » ?!!
 

P.S. L programa que me dou l’eideia de screbir este testo passou onte, Quarta-feira 19 de Setembro, na rádio France-Inter.


Eilhas son eissenciales a la fiesta


Zeladoras, assi se cháman las ties que ténen l ancargo de cuidar de ls serbícios de l’eigreija i capielhas, amanhar ls altares l anho anteiro, anfeitar ls andores que sálen nas porciçones pula rues an dies fiestibos.

Quando las pessonas éntran ou besítan ua eigreija, capielha i beien todo lhimpo i guapo, cumo seia l altar mor i demais altares chenos d’amanhos de froles, de las mais baridas quelores, acumpánhan ua porciçon nun die an que la tradiçon manda salir ls andores pulas ruas de l’aldé, nun ten ua  eideia de l trabalho i dedicaçon que eiqui stá botado.

Todo esto ye obra de las zeladoras, ties que por dedicaçon i amor fáien todo este trabalho, ties que par’alhá de ls sous afazeres inda ténen pacéncia i coraçon para ampimponar estes lhugares i estes puiales sagrados. Cuido que toda la giente dantende que lhugares cumo las eigreijas i capielhas nun percisarien de muitos cuidados nien star mui guapas para que las pessonas ende se sentíssen bien, puis son lhugares que cumbídan quienquiera, tenga muita ou pouca fé, a ancuntrar paç i assossego, aquel assossego que mos inche por andrento, mas quando eilhas stan amanhadas i floridas, inda queda i torna estes lugares mais saboros, porque ye todo amanhado cun froles cuidadas nas huortas i huortos de las própias zeladoras, anton si la fé redroba.

Naide puode negar-me, que ye de las cousas mais zlhumbrantes, mais guapas  que tengo bisto al lhargo de la mie bida, quando n’aldé de  Zenízio, se fai la fiesta an honra de San Burtelameu i Santa Bárbela la purparaçon i amanho que todos ls altares de l’eigreija matiç, i ls andores que ban na porciçon ténen. Mariana, Marie Eimília, Gurmana, Mariegusta, Oulália, Marie Nácia, Marie Teresa, Sara, Teresa, , Ana, Rosa, Sabel, Silbana, Oulinda, Zepa, l nome pouco amporta, l que amporta ye que ls ramicos, ls ramalhetes i amanhos ajúdan a que l aire que ende se respira nesses dies i nesses lhugares arrima mais las pessonas uas a las outras i achega-las mais als deberes de l sprito santo. Quantas bezes esso ye l sal na tierra que cada un de nós percisa para cuntinar i amansiar las braburas de l die a die, quantas bezes son esses oulores frescos que mos chégan de las froles, ls repunsables por bolber al caminho cierto de l antendimiento i de la cumprençon.

Siempre na mie aldé estas mulheres, i cuido por muitos lhugares, fazírun este trabalho, tubírun esta preocupaçon de que ls crentes i debotos gústen, que estes lhugares i momientos séian ls mais felizes, sien proua nun trabalho beluntairo, cun muita dedicaçon i deboçon.

Quaije naide se dá de cuonta, quaije naide amenta neilhas, mas essas balorosas trabalhadoras ténen la mie admiraçon, ye dino l sou serbíbio, cumo todo l que se fai para que ua quemunidade seia mais feliç i steia mais ounida.

 Ua fiesta de berano, cumo la que se fai todos ls anhos an Zenízio, nun serie fiesta, se nun tubisse l’eigreija i ua porciçon cun muitos aldores anfeitados, pulas ruas na porciçon.





Anformaçon: Este testo tamien fui publicado an "LA FUOLHA MIRANDESA" eidiçon nº828 de 18 de setembre de 2012 de l Jornal Nordeste (www.jornalnordeste.com)



Se l mundo nun se acabar...


Yá bos falei alguas bezes de la Folhinha Poética, ua agenda cun un poema por die (anspirada nas agendas de l' eiditora Assírio & Alvim) an bárias lhénguas durante al anho 2012. Assí, se l mundo se acabasse astanho, cumo dezírun ls maias, acabarie an poesie. 

L' eideia yera publicar testos de poetas çcoincidos i poetas cunsagrados. Muitas pessonas participórun i ye possible ancuntrar alhá poemas an bárias lhénguas , antre las quales quatro poemas an Mirandés. Antre ls poetas mirandeses yá nuosso coincidos stán Adelaide Monteiro i Francisco Niebro. Antre ls nó-mirandeses que se astrebírun a screbir an mirandés, stá Ricardo Thomaz Alves i you própio. L' agenda puode ser lida an papel ó na anterneta.

Mas apuis de publicar esta agenda, Jorge Amaral de Oliveira (que tubo l'eideia desta einiciatiba, tamien coincido por Mané do Café) lhembrou-se que talbeç l mundo nun se acabasse an 2012 i nun serie mala eideia fazer outra agenda an 2013. Por essa rezon, stá agora a ajuntar nuobos poemas, que seran publicados solo na anterneta (por bias de ls custos de publicaçon i çtribuiçon an papel).

You yá sabie desto hai algun tiempo, mas cumo sou un cachico squecido, inda nun mandei nanhun poema nin dibulguei l' einiciatiba. Dibulgo-la agora, que inda bamos a tiempo. Se screbis poesie an mirandés, ambiai quanto antes un de ls buossos poemas para manedocafe@gmail.com. El tenerá todo l gusto an publicá-lo.




17/09/12

“AN MIRANDÉS”




An “LA FUOLHA MIRANDESA” de la sumana passada de l JORNAL NORDESTE, saliu ua crónica de l sou repunsable , l porsor, ambestigador, poeta, scritor Amadeu Ferreira, adonde mos daba cuonta de mais un lhibro, ua antologie de Fernando De Castro Branco, un poeta mirandés, nacido n’aldé de Dues Eigreijas.

Cun ourganizaçon, traduçon de Fracisco Niebro, antegrada na Coleçon “AN MIRANDÉS” de l’Eiditora Zéfiro ( http://www.zefiro.pt/ ), esta antologie ben assi a ajuntar se i angrandecer esta Coleçon, zde yá taluda. Cumo diç l pobo, andando se fai caminho, assi ten acuntecido cun esta Coleçon, anho apuis anho eiqui ban sendo publicadas obras de muitas scritoras i scritores an mirandés, que d’outro modo nunca quedarien a público.

 Bersos, cuontas, lhiendas, traduçones, crónicas, bibéncias, relhatos, ten sido todo un mundo que relhata, retrata i rebela la riqueza dua lhéngua screbida i dada a coincer al mundo.

Estas obras, quier la sue ourganizaçon quier la sue publicaçon son fruito de muito trabalho i dedicaçon de l repunsable de la Coleçon, nun tiempo an que todo lhieba sumíçio, la Coleçon bai medrando i cun eilha traiendo al de riba ls mais bariados temas i la riqueza dun falar

Ye de lhoubar, este trabalho que sien se dar por eilha yá lhieba parriba dua dúzia de lhibros publicados, puostos a la çposiçon de quien gusta i quier ler an mirandés, i agarrado a eilhes ben toda ua semba d’einiciatibas, d’atebidades culturales.

Ten sido, a miu ber, esta Coleçon  mais ua jinela al mundo, mais un sítio que se rebelou un eisito ne l mundo lhiterairo, stan de parabienes ls outores, l repunsable de la Coleçon, l’Eiditora i la Lhéngua Mirandesa.

Cumo nunca ye demais, i porquei, a este sítio to ls dies bénen pessonas que nun stan tan afeitas i nun ténen todas las amboras, dibulgo las obras i ls sous outores.

L Purmeiro Lhibro de BersosFonso Roixo
Ls Bersos de JantonhoJosé António Esteves
Nuobas Fábulas Mirandesas i Cuontas Sacadas de la BidaFaustino Antão 
TortulhasAlfredo Cameirão
Antre Monas i SboláciosAdelaide Monteiro
 Ls Bózios de las RaízesRosa Maria Fernandes Martins
 La Paixarina Azul i Outras Cuontas Bina Cangueiro
Lucrécia Cuonta-mos Cumo EraAlcina Pires
Tiempo de CereijasSãoSendin
L AncuontroVálter Deusdado
Camino de la CándenaAlcides Meirinhos
MensaigeFernando Pessoa
L Pastor que se metiu de MarineiroFaustino Antão
Fernando De Castro BrancoFracisco Niebro

(cuido que nun me squeci de naide)

16/09/12


PROBE CUNSTITUIÇON

Essa nuossa cunstituiçon
Anda siempre a ser biulada
Por isso a qualquir die
Yá deilha nun resterá nada.

Dantada deiqui, dantata deilhi
Dexan-la quaije çfeita
Tamien para que la queremos
Se yá naide la respeita.

Mas debiesse respeitar
Que ye l garante de la Naçon
Até ye eilha que mos diç
Cumo ye que las cousas son.

Mas ls nuossos antandidos
Yá l perdírun l respeito
Por eilhes fázen uzo deilha
De l jeito que l dá mais jeito.

Bamos alhá senhores antandidos
A ber se tomais algun jeito
Que la nuossa cunstituiçon
A todos mos merece respeito.

I porque bós até sabeis
Porque la andubiestes a studar
Por isso ampeçando por bós
Tenemos que la respeitar.

José António Esteves
Lar De San Jesé Bumioso

14/09/12

LA BIDA DE L ANTIGAMENTE


Lhebánta-te que yá ye tarde
i tenes que te çpachar!
Bás a lhebar las bacas
i benes para almorçar.

Tue mai bai amassar
ua fornada de pan.
A la tarde you i tu
bamos a segar ferrian.

Manhana pula manhana,
an derretindo l carambelo,
bamos anté la feira
a bender un bitelo.

I nun fagas essa cara!
Nun seias pliquitrés,
q' inda te sujeitas a lhebar
un cachete de l alrobés!

You yá me bou, ah Marie!
A ber se tenes l almuorço pronto
más ou menos a mei die
para mi i este tonto.

Álvaro Galhardo

13/09/12

Quando un quier fugir al fisco !



Nesta Segunda, l diário Libération un de ls jornales franceses mais cunhecidos i afamados nun andou cun meias medidas. Puso lhougo na purmeira págena l retrato de l maior ricalhaço que puode haber an tierras goulesas, i de l’Ouropa toda segundo dízen todos até, un tal Bernard Arnault, dono de nun sei quantas marcas de champanhe, conhaques, perfumes caros i tutti quanti,  cun ua mala na mano pronto para s’ir ambora i pedir até para ser naturalizado belga... Nesse paíç, la Bélgica, cumo tamien podie ser la Suíça, parece que la fiscalizaçon portege quien cumo el nun stá çpuosto a aceitar ls 75 % de amposiçon que l atual goberno socialista francés stá a pensar amponer a uns quantos franceses cumo el antre ls mais ricos para ajudar, eilhes tamien, a anfrentar i resulber até la crise...
Mas l títalo que l jornal scolhiu para creticar abertamiente l’atitude de fuga i l eigoísmo tamien al fin i al cabo desse tiu que chegou a ser cundecurado, inda nun hai muitos meses, assi i todo, pul sou amigo Nicolas Sarkosy  nun deixa lhugar a dúbedas anque la traduçon para outras lhénguas nunca seia cousa fácele ou eibidente yá que ls habitantes de cada paíç ténen ls sous hábitos lhenguísticos i idiomáticos:

“Zinfeta, ricalhaço de m----!” 

fui assi i todo la traduçon que me bieno mais facel i spuntaneamente an mirandés i l amportante ye dezir que ye tamien ua aluson a Nicolas Sarkosy el próprio... El, un die, respundiu publicamente, l que inda naide se squeciu, a ua pessona que habie recusado de le apertar la mano i l habie tratado por tu de maneira assi i todo mui çcarada,  nada mais nada menos que: “Casse-toi pauv’con !” l que quier dezir pula cierta esto: “Zinfeta sou ordinário!” (Palabras proferidas publicamente por esse Persidente de la República francesa  na altura a un de ls sous cuncidadanos!)

Cousas i atos que finalmente naide cunseguiu squecer i que tamien tubírun l sou ampacto na nó reeleiçon de Sarkosy.


Deixai-me inda dezir que essa capa de l diário Libération de Segunda feira dá bien que falar aqui an tierras goulesas. Até l atual Ambaixador de Pertual an França  que ye tamien trasmuntano i que até tubo Adriano Moreira cumo porsor amenta nesse caso ne l sou Blog... cun poucas palabras assi i todo. Ye que quando un ye ambaixador, nien todo se puode dezir... Agora nós, ye defrente!  



11/09/12

L garrote





 L garrote arrocha cun tal fuorça que un die la cuorda strunca-se ó l garrote çprende-se i  la carga spapulha-se todica ne l chano!

10/09/12


UN DIE DE CADA BEÇ

Mais un die, que passou
Culs sous tantos momentos
Que mos lhieban a squecer
Que la bida nun ten tormentos.

Até mos lhieba a squecer
Daquel outro que passou
I sien mos darmos de conta
Tanto trabalho mos dou.

I cun sacrificio passou
Aqueilha hora amargosa
I quedemos tan cuntentos
I deziemos, la bida ye gustosa.

Outro benerá, i mos fará
Doutra maneira pensar
Quando sien qualquir razon
Nun mos deixa atinar.

Porque hai siempre un senó
Por mais feliç que stés
Por isso ye melhor bibier la bida
Un die de cada beç.

Nesta bida que dórun
Para nós neilha ruodar
Haberá siempre altos i baixos
Que tenemos que passar.

José António Esteves
Lar de San Jesé Bumioso

07/09/12

Hai ciertas státuas que tamien caien


Chega ua altura an que caien ciertas státuas 
cumo aqui la de Saddam Hussein, 
an Bagdad, an 2003.

Bien surprendida quedei you durante l’antrebista que passou onte a la nuite na RTPinternacional i que dou Adriano Moreira a la jornalista Fátima Campos Ferreira que le preguntou al cabo de pouco mais de 28 minutos qual era, na oupenion del, “l maior erro de Salazar”.
Respundiu anton Adriano Moreira, cun un pequeinho sunriso bien stranho finalmente quando iba acabando la sue frase cumo podeis ber bós tamien eiqui  :

“Eu julgo que se o Salazar tivesse abandonado o poder no fim da guerra, talvez  tivesse hoje uma estátua em cada cidade” (You julgo que se l Salazar tubisse abandonado l poder ne l fin de la guerra, talveç  tubisse hoije ua státua an cada cidade”)


Puis debo dezir que a mi nun me dá nada gana de sunrir la frase del. Serie fazer abstraçon ou squecer sien mais nien menos mil i ua realidade cumpletamiente assustadora. Anton quei? Esso quier dezir que, caso Salazar tubisse abandonado l poder lhougo depuis de la 2ª guerra mundial, inda hoije l pobo pertués starie na total eignoráncia al punto de associar Salazar a un heirói mas sien tener cunhecimiento inda hoije de l que parece ampensable? Porque quien senó Salazar mandou decretar por eisemplo i por mais ancrible que pareça die de lhuito nacional quando chegou a Pertual la notícia de la muorte de Hitler ? Quien senó el ?
Mas cunseguiu fazer Salazar, cumo inda s'astríben hoije a dezir alguns, cun que Pertual quedasse neutro durante essa guerra eibitando assi al nuosso Paíç l que habie acuntecido anfeliçmente na altura de la purmeira? Mas cumo ye que essa pseudo-neutralidade, se pensarmos bien, puode ser cunsiderada (senó de maneira terriblemente nacionalista mas eigoista tamien) cumo ua bitória diplomática ou ua qualquiera bantaige para Pertual se tomarmos an cunta bien pul cuntrairo l drama i la tragédia que staban a bibir melhones de pessonas an quaije toda la Ouropa? L que ye que habie de haber sido feito na altura senó ua cousa i ua sola, aqueilha que scolhírun fazer assi i todo pessonas bien mais sensatas i corajosas (eilhas ye que merécen státuas i recunhecimiento!) cumo Aristides de Souza Mendes que nunca fui houmenageado finalmente an ningua altura durante la ditadura  (Só an 1980 ye que esso acunteciu!) mas si demitido de las sues funçones por ordes dadas percisamente por Salazar, houmelhado, ampobrecido i  oubregado a eimigrar de maneira  a ser squecido por quaije todos an Pertual: esse Cónsul-Geral de Pertual an Bordéus, antre outros, só por haber “desobedecido a Salazar”, an 1940 percisamente, de maneira a, pura i simpresmente, salbar la bida a dezenas de melhares de judius...

Que naide mos fale anton de státuas que haberien serbido para celebrar ditadores! Que naide se ria mesmo hoije porque ciertos acuntecimientos i realidades inda méten miedo i inda stan na mimória de muitos!
Subrebiran pul cuntrairo ls pobos que defénden la denidade houmana i que nunca se squécen por que sofrimientos passórun muitos para que puodamos nós inda hoije bibir lhibres i an paç uns cun ls outros.
Ye un deber saber recunhecer quien merece realmente, quien soube fazer bien i nó quien andou a sembrar finalmente tristeza ou zaspero, durante anhos i anhos i giraçones anteiras de giente que fui sacreficada.   

06/09/12

Abraço-te, tierra mie


Abraço-te, tierra mie
Nessa tamanha sequidon
Para ber se cun l miu abraço
Ganhas  cherume i ceçon

 Nas  fuontes cuorren-te las últimas lhágrimas
Ls  filones cánsan-se cun l sanlhuç
De torneira a botar aire
De l manancial
Las maçaneiras sigúran  maçanas
Cun quelor de colgadeiros de  Natal 

I you abraço-te
Mas quando t´abraço
Miro l tou cielo azul
I la calor fai-me  miraiges:
Todo stá d´alrobés
I l tou cielo beio-lo cumo sendo auga
Cun óndias de scuma, branco de nubres

Mas tu nun me bés,
 yá nun me bés!

 Aperto-te inda mais
Para te fazer salir desse stado d´ancuncéncia
Próprio de quien ten sede de dies, de meses.
Cun la tue andefréncia
Arramo lhágrimas ne l riu de l tou cielo
I régan-se las huorta
Adonde la rata há-de  sumir  l´auga
Para que tornes, tierra mie
De l manancial a manar
 

Abraço-te tierra mie
I  cun l abraço que te dou
L miu peito scalda
Mas ansisto an t´abraçar.
 

Sorbo l azul de l tou cielo
Las nubres scurécen
i, anque tue stéias mui seca
You sinto-me a berdegar

04/09/12

La "rentrée"




Ye ua de las palabras que mais se oube nesta altura de l anho, mesmo an Pertual, i para quien nun sabe, d’ourige francesa, muito usada tamien an França, percipalmente nestes dies.
I para amentar, depuis de las férias, ne l ampeço por eisemplo de nuobas classes nas scuolas (zde onte an tierras goulesas), aqui bos mando este quadro que puode ser bisto ne l museu de l Louvre, (400 x 325 cm), cul títalo de “Le maître d’école” (l mestre de scuola, l porsor de purmeiras lhetras...) pintado a óleo subre madeira an 1662 pul houlandés Adriaen van Ostade (1610-1685), faç anton 350 anhos.

Era un tiempo esse (reinaba anton an Pertual D. Afonso VI , de la dinastie de Bragança, i Luís XIV, l rei-sol, an França) an que inda nun habie essa cousa cunsiderada tan amportante por todos nós, hoije an die, cumo la letcidade; quanto menos cumputadores i Anternete ! Mas yá habie, cumo hoije ye l caso, ninos i porsores siempre cun gana, uns mais que outros assi i todo, de daprender, daprender...

a, e, i, o , u....
Quando ye que saberei
tanto ou mais
cumo tu ?

a, e, i, o , u....
Será, será
que sei mesmo
mais que tu ?



Amigo, ajuda-me tu







Amigo, ajuda-me tu!

Pido que l mundo me splique
Lo que nun quiero aceitar
L mundo nun diç nada
L mundo nun sabe splicar

Amigo, splica-me tu!

Dezi-me porque las lhágrimas
Se me sécan sien salir
M´antúpen todas las palabras
I nada yá sei dezir

Amigo, diç-me-lo tu!

Dizi-me porque hai tanta fome
I tanto ouro a relhuzir
Precurai als altos diuses
Porquei nun quieren oubir

Amigo, oube-me tu!

Pregunto al aire qu´eiqui passa
Apressiado i a fungar
Cumo mos sécan las fuontes
De tanto d´alhá le tirar

Amigo, nun deixes tu!

Nun deixes porque you sou
Dun pobo que stá calhado
Mas se la lhágrima me sal
Cun todo l que stá antalhado
Anque séia cun bózio rouco
Cortaremos l´augueira a  la fuonte
Pa la guiar para outro lhado
I que regue quien ten pouco

 Amigo, ajuda-me tu!



 

Moradas - Património Lhenguístico

Eiqui a dies screbi i eiqui botei un testo cul títalo “- Moradas - esse património” Zenízio, adonde para alhá d’eilebar l balor que nel ancuntro, cumo las casas de morar, que al mirar-las cumo stan hoije, mos dá mauga, mas que para mi nunca perdírun l sou balor, cumo sendo, património adonde, tantas i tantas famílias se criórun, terminórun i marcórun l sou çtino, fúrun assientadeiro purmario para dende se botáren al mundo.

Dezie you, quien se puode agabar de que barriu de beç de la sue cabeça, l sítio adonde le fúrun cuntadas las purmeiras cuontas, lhiendas, fábulas i todo l mais que fai l mundo de la fantasie dun nino?. Quien de beç squeciu, l sítio de l caçoulo que sue mai le deixaba para almuorçar quando benie de la scuola a meidie?.
Quein de beç squeciu, adonde çpinduraba las calças a la nuite, las mesmas calças adonde guardaba l pion?. Quien squeciu la squina, ou la puorta adonde atrás guardaba l arco a la fin de l die?. Quien squeciu de beç, qual era la gabeta, l armairo adonde sue mai guardaba, ls roscos, ls arrebuçados, las lhambisquices?.
Quien squeciu de beç qual era l sou lhugar, de sues armanas, armanos, sou pai, mai ou abós a la mesa, al almuorço ou a la cena?. Naide, benga l mais pintado a dezir que la sue tierra, la sue aldé, la sue casa adonde morou a dezir-me que nun le diç nada, que esso ye passado.

 Ye tiempo dantes, ye ua berdade, mas nanhun de nós hoije puode znudar-se de l que fui la sue ourige, nun amporta, nien se puode poner l causo se tubo mais ou menos fartura, muito menos denidade, a la fin la denidade dun nino, dua nina ye siempre taluda, esso só se pon an queston apuis de se dar cuonta que l mundo stá feito an andadas, la andada de ls probes, de ls remediados, de l ricos.

Mas un tiempo oubo an que esso nada amportaba, las cousas stában bien armanadas, ne ls jogos, a la lhapada, na scuola, nas fugidas, nas raibas i ne ls amores, todo era bien lhano.

Mas outra cousa i ye nessa que quiero fazer mais afirmaçon, assientar la rezon de la mie crónica, i hoije até cuido que fui l mais amportante, todo aquel património fala mirandés, aquel património feito de piedra i barro fui custruido i alhebantado an mirandés.

Se nó spurmentai, ponei-bos a pie dua puorta, purtalada, jinela, baranda, scaleira, beiral, parede ou paredon, seia eilha qual fur, dun xastre, çapateiro, ferreiro, cesteiro, filadeira, cardador, dun rico ou probe i an siléncio, cun oureilhas d’oubir, i dezi-me se nun oubis falar an mirandés.

Aquel património fui todo feito an mirandés, zde la pedreira adonde s’arrincában las laijes, até l acarreto, puxadas pulas juntas de bacas, l chiar de ls carros, l picar de l pedreiro, todo era an mirandés.

 I esso naide me puode zmintir, quando naqueilhas umbreiras l pedreiro grabou la era, lhimpou l sudor i pediu un cacharro d’auga ou bino para abaixar l puolo de las gorjas, fizo-lo an mirandés. Quando l sou dunho, dou graças a Dius por tener un telhado adonde se puodie arrecolher ne ls dies de chúbia ou bentanie, criar ls filhos, fizo-lo an mirandés.

Quando pula redadeira beç, porque se scapou pa l’eimigraçon, a studar para Bergáncia, pa l seminairo, para tropa ou marina, fusse rico, remediado ou probe, dezie adius an mirandés.

Inda hoije, you quando alhá bou i me scapo, quando me beio na strada de Maçaneira a caras a Miranda i apuis para Lisboua, l fago an mirandés, i cumo you, sei que fázen muitos, senó todos.

Esse património lhénguistico que stá agarrado a las pierdas, a las casas, als caminos, als carreiros, essa mimória de las gientes i de las cousas, quier que falemos cun el.

Ls zeinhos, las eras, las lhetras de ls nomes ende grabadas, nun mínten, i hai-los por todo l lhado, son arreculados tiempo bastante para que naide l dubide de que nesse tiempo l falar grabe nun andaba por ende.



03/09/12

Moradas, esse património - Zenízio (Miranda de l Douro)



You tengo, siempre tube muito respeito i admiraçon por todo l que ye bielho.

I quando se trata de casas, palheiros, cabanhalhes, curriças, loijas, fraugas, eigreijas i capielhas, cruzeiros, fuontes i funtanairos, alquedutes i puontes de l’aldé adonde naci, Zenízio, anton peçque este respeito inda ye maior.

 I muito an special casas de morar, agora ancerradas, aferrolhadas porque ls sous moradores ándan por fuora ou nun mais las abrírun, que agora las piedras de las puortas, las umbreiras, mos aparécen zamparadas de las paredes, rejistindo al abandono a que fúrun botadas, porque la ruodra de l tiempo nun para, i la sue sustituiçon fui ua eisejéncia de l zambolbimiento.

Mas para mi esse squecimiento, esse abandono nun apagou l sou zampeinho i balor que tubírun dantes, bien pul cuntrairo, quando las miro, eilhas inda çpértan muitas i muitas cuontas i bíbéncias. I tubírun-las, puoden nun ser de  l conhecimento de todos, mas son pula cierta de ls que alhá muorórun, fázirun parte dun todo, quantas bezes de famílias bien taludas, famílias que fúrun felizes, qu’arrumórun l sou çtino, que zbráborun l sou caminho, que a sou tiempo bálirun tanto cumo bálen hoije ls melhores palácios.

Nun sou capaç d’eimaginar agora la mie aldé sien casas bielhas, sien puortas ancerradas, de jinelas i bidraças aferrolhadas, puode ye dar-me muita mauga, mas esso ye outra cuonta, esso serie cumo nun antender la stória de l miu pobo, se las hai ye porque eilha ye antiga, se stan assi ye porque l miu pobo, tal qual to l mundo fizo l zbulho de l’houmanidade.

Essas cousas bielhas, se calha son las sentinelas que sóbran, essas casas de morar talbeç nun stéian tan squecidas cumo parece, quien puode agabar-se que se squeciu de beç, por cumpleto adonde naciu, medrou i fui criado, mesmo que tenga sido cula maior de las penúrias, naide.

 Son muitos ls teçtemunhos de pessonas que s’agarrórun por afeto aqueilho adonde le fúrun cuntadas las purmeiras cuontas an nino, i ende ban siempre que puoden, son muitos aqueilhes que nun fúrun capaç d’apagar de beç l scanho, l caixon, l talho, l cántaro, la barrila, l armairo de las malgas i pratos, las baras de l fumeiro, l pote i la chamineia, adonde fúrun calcidos pul braseiro dun cepo i arrolhados al cuolho de sues mais i abós.

Para mi essas moradas stan paradas ne l tiempo, l die de manhana naide l sabe, son agora património, tal qual son las tradiçones i questumes, s’eilhas falassen, talbeç tubissen cunfissones a rebelar, deseios dun die lhebar amanhos, i quien sabe pulas sues puortas de nuobo ber antrar ninos i ninas, homes i mulheres.

Para ber mais retratos:
  http://www.facebook.com/nial.delaboubielha

02/09/12

LEITURA DE LS LUSÍADAS AN MIRANDÉS – FAUSTINO ANTÃO





LEITURA DE LS LUSÍADAS AN MIRANDÉS – FAUSTINO ANTÃO (Retrato 013)

Faustino Ramos Antão  (1949), naciu an Zenízio, cunceilho de Miranda de l Douro, adonde bibiu até als 16 anhos, subretodo cumo pastor. Cun 16 anhos botou se, a salto, para Oubiedo (Stúrias, Spanha), adonde fizo de pinche nua presa i de lhagareiro nun lhagar de sidra. Als 17 anhos fui de beluntairo pa la Marina. Fui yá a trabalhar que, fizo l curso cumplementar de ls liceus. Stá hoije reformado i l nieto Afonso ye la sue percipal acupaçon. Bibe ne l cunceilho de l Seixal, fraguesie de Corroios. 
Faustino Antão, de hai uns anhos a esta parte, ten benido a ser un de ls scritores mirandeses mais fecundos, stando hoije ls sous testos sparbados por bárias publicaçones i blogues, an special ne l Jornal Nordeste (Bragança, an http://frolesmirandesas.blogspot.com i http://www.nialdelaboubielha.org/. Assi i todo publicou an 2009 l sou purmeiro libro, “Nuobas Fábulas mirandesas i outras cuontas” i acaba de salir un segundo libro, “L Pastor que se metiu de Marineiro” (mimórias), dambos a dous pula Editora Zéfiro.
Çque ampeçou a ir a las classes de la Associaçon de Lhéngua Mirandesa, a la par cula sue tie, Natália Antão, que ten dado un amportante cuntributo a la lhéngua i a la literatura mirandesas. Sabemos que nun bai a parar.
Liu las stáncias 1 a 9 de l Canto II, acumpanhado pula sue tie, de que falaremos a seguir.



LEITURA DE LS LUSÍADAS AN MIRANDÉS – MARIAIRENE CASTRO CÉSAR





LEITURA DE LS LUSÍADAS AN MIRANDÉS – MARIAIRENE CASTRO CÉSAR (Retrato 012)

Maria Irene Castro César, naciu an Sendin (1959) i ende bibe zde siempre. Ten l 9.º anho de scolaridade i ten l oufício de tecedeira, an telar tradecional, ende fazendo toda la culidade de cousas an lhana i lhino, cumo tal tapetes, colchas, mantas, etc. Ne ls redadeiros anhos tamien se ten benido a dedicar al fumeiro, gerindo ua cozina tradicional.
Zde to la bida que cumbibiu cula fala mirandesa, na sue bariante sendinesa, ousando la mui amenudadas bezes.
Liu las stáncias 102 a 106 de l Canto I [liu inda stáncias de outros cantos, mas desso falaremos quando chegar la beç].
Irene aderiu a l'einiciatiba muito anriba la hora, porque nun soubo antes, mas aderiu cun todo l antusiasmo cumo poderá ber se pula sue lheitura, quando todas eilhas fúrun publicadas. Bien haias Irene por todo l tou antusiasmo, anque talbeç tenga sido, cumo para muitos outros, la purmeira beç que liste Ls Lusíadas. Tamien desta nobidade se quier eiqui anformar.