(Traduçon de l testo an pertués ambiado pul Dr. Jorge Lage ne l die 4 de Júlio)
(Tradução do texto em português enviado pelo Dr. Jorge Lage no dia 4 de Julho)
Ancantos i jóias
Hoije (4 de Júlio) celebra-se an to l mundo ua de las figuras mais
ancantadoras de la Stória Pertuesa. Muitos screbírun subre eilha, mas la melhor
biografie ye la publicada an 2011 pul storiador spanhol José Miguel
Cermeinho-Sanç.
Yá adebinou?
Ye ua mulhier aparentada cun quaije to la rialeza ouropeia: abós
húngaros i almanes, pai aragonés, mai de sangre alman i siceliano. Pul
matrimónio cun D. Dinis, quedou lhigada a la corona pertuesa i andiretamente a
las famílias riales francesa i castelhana. Tenie un porte eilegantíssemo, pelo
claro, uolhos berdes, feiçones purfeitas. Ls cronistas de l’época fálan de la «de
sue tamanha formosura, mui lhoubada nas cortes de ls reis i de ls príncepes».
Medie 1,76 m. Sabel era un zlhumbramiento, naqueilha época.
Sabie purparar-se, ousaba buonas bestimientas i jóias caras. Era reina
a tiempo anteiro i nun deixaba qu'alguien tubisse dúbedas a esse respeito. Até
al fin de la bida, assinou siempre «Sabel, reina de Pertual i de l Algarbe».
Ouficialmente, ampeçou a ser reina als 11 anhos d'eidade, mesmo só tenga
ampeçado a eisercer funciones quando antrou an Pertual, cun 12 anhos.
Ua traço de carátele que se çtacaba pul mando natural. Mandaba (mandou
muito!), mas cua ascendéncia tan fuorte
que todos le reconhecian la lhiderança. L sposo dezie i repetie qu'eilha «naciu
pa ser rei» (screbia assi, ne l masculino) i l pobo cuncordaba, porque Sabel
nun percisaba d’agarrar ua spada para poner firme ls bassalos mais poderosos i
ricos, pouco dados a oubedecer.
Naciu ne l tabrado de las zirras anternacionales. Talbeç por esso,
tubisse un anstinto i ua halbelidade política tan straordinairos.
Naqueilha temporada, las famílias riales questumában casar antre eilhas,
primos cun primos, de modo que l flagelo de la cunsanguenidade splica muita
cousa. L causo de Sabel fui ua eiceçon. L sou própio matrimónio cul rei pertués
fui un de ls poucos daqueilha temporada que nun percisou de çpensa Papal por
rezon de cunsanguenidade. Por rezones de ls cruzamientos antre familiares
próssimos ou de l modo cumo bibie la corte pertuesa, ou por bárias outras rezones
que stában lhigadas, D. Dinis fui un home çcuntrolado, biolento ou, cumo l
çcrebia Bitorino Nemésio, «bigoroso, cun ua eimaginaçon aguda i sensual; nun le
faltában na sue própia casa eisemplos de bida regalada». Este luxo i essa
luxúria nun ajudórun a formar ua personalidade íntegra i generosa. Desse
çcuntrolo nacírun muitos filhos eilegítimos i cunfrontos sangrentos. Por outro
lhado, segun ls dados çponibles, D. Dinis fui l purmeiro rei pertués que sabie
ler, porqui se puode ber, l que era la rudeç anteletual daqueilha corte. Dona Sabel
tenie outra formaçon. Sabie lhatin. Ai de ls curas, s’algua beç éran pouco
rigorosos ne l lhatin, an persença deilha!
La stória çcribe-mos Dona Sabel cumo stadista profissional. Nun tenie
nada d'andeble senhora nun mundo zumano quemandado por homes biolentos. La sue
profisson, a tiempo anteiro, fui ser reina. Admenistrou un patrimonho taludo,
que mobelizou, cun mano firme, al serbício de ls más probes i de la cultura, i sparbou
la sue acion diplomática a la maior parte de l’Ouropa. Balendo-se de ls lhaços
familiares, tomou l'eniciatiba d'anterbir an muitas çputas, cun tanto sentido
d'ouportunidade i de justícia, cun tanta capacidade de negociaçon, que resolbiu
teimas que quien ls miraba parecien ansolúbeis. L correio diplomático i ls
ambiados nun parában. La bida desta mulhier ye un eisemplo straordinairo de
capacidade de trabalho.
An Lisboua, acerca de la «Loija de ls Açores», eisiste ua lápide que
pertenciu a un padron inda mais antigo. Traduzo: «Santa Sabel, reina de
Pertual, mandou poner este padron neste sítio an mimória de la pacificaçon que
nel se fizo antre sou sposo el-rei D. Dinis i sou filho D. Fonso IV, que staba
para se trabar la batailha, na era de 1323». Hai pouco tiempo, roubórun la cruç
i çpuis la coluna de l padron. Sobra la lápide, a relhembrar l'eipisódio. Ls
poderosos purparában-se para çputar l poder, a custa dua guerra cebil; anterbén
la reina, cun coraige física i anteligéncia rápida. Cedírun l rei, l filho, ls
nobres.
Ls ésitos de las mediaçones nacionales i anternacionales de Santa Sabel
nun cáben nun artigo de jornal.
An Júnio de 1336, chegou-le l'ambora de más ua guerra, desta beç antre
Pertual i Castielha. La reina puso-se a camino. Tenie 65 anhos, éran muitos
quilómetros i bários rius pul camino, mas nun houbo maneira d'a cumbencir a nun
ir.
La calor apertaba. Al fin dua sumana de biaige, chegou a Stremoç,
recebida cun eimenso carino, mas cua úlcera ne l braço. Ls tratamientos nun
dórun an nada. Ne l die 1 de Júlio la febre fui tamanha que nun cunseguiu alhebantar-se
para star a Missa. Ls médicos stában cunfiantes, mas la reina antendiu que sue
eisisténcia staba atada por un filo.
Ne l die 4, cunfessou-se antes de la Missa, celebrada ne l quarto. Inda
se lhebantou para ir a la capielha. Durante l die, cumbersou culas bejitas,
ancantadora cumo siempre. Todo normal, quando Nuossa Senhora l’apareciu, staba
cun sue nuora. A la nuite, quijo que
nun atrasássen la sena por causa deilha. Pouco tiempo çpuis tubo un
çfalecimiento i D. Fonso acorriu para an pie de sue mai. Melhorou, i quedórun
ls dous a falar de las nietas. Passado que fui algun tiempo, adbertindo que l
sou fin s’aprossimaba, ambocou Nuossa Senhora, recitou l Credo, l Padre-nuosso
i outras ouraçones. La boç quedou sumida i çfícele d'antender. Morriu.
Era l die 4 de Júlio. Hoije, fiesta de Santa Sabel
Outor: José Marie C. S. André
-----------------------------------------------------------
Encantos e jóias
Hoje (4 de Julho)
celebra-se em todo o mundo uma das figuras mais encantadoras da história
portuguesa. Muitos escreveram sobre ela, mas a melhor biografia é a publicada
em 2011 pelo historiador espanhol José Miguel Pero-Sanz.
Já adivinhou? É uma
mulher aparentada com quase toda a realeza europeia: avós húngaros e alemães, pai
aragonês, mãe de sangue alemão e siciliano. Pelo casamento com D. Dinis, ficou
ligada à coroa portuguesa e indirectamente às famílias reais francesa e
castelhana. Tinha um porte elegantíssimo, cabelo claro, olhos verdes, feições
perfeitas. Os cronistas da época falam da «sua grande formosura, muito louvada
nas cortes dos reis e dos príncipes». Media 1,76 m. Isabel era um
deslumbramento, naquela época.
Sabia arranjar-se, usava
bons vestidos e jóias caras. Era rainha a tempo inteiro e não deixava que
alguém tivesse dúvidas a esse respeito. Até ao fim da vida, assinou sempre
«Isabel, rainha de Portugal e do Algarve». Oficialmente, começou a ser rainha
aos 11 de idade, embora só tenha começado a exercer funções quando entrou em
Portugal, com 12 anos.
Um traço de carácter que
se destacava era a autoridade natural. Mandava (mandou muito!), mas com uma
ascendência tão forte que todos lhe reconheciam a liderança. O marido dizia e
repetia que ela «nasceu para ser rei» (escrevia assim, no masculino) e o povo
concordava, porque Isabel não precisava de puxar por uma espada para pôr em
sentido os vassalos mais poderosos e ricos, pouco dados a obedecer.
Nasceu no palco das
intrigas internacionais. Talvez por isso, tivesse um instinto e uma habilidade
política tão extraordinários.
Naquela época, as
famílias reais costumavam casar entre si, primos com primos, de modo que o
flagelo da consanguinidade explica muita coisa. O caso de Isabel foi uma
excepção. O seu próprio casamento com o rei português foi um dos poucos daquela
época que não precisou de dispensa papal por razão de consanguinidade. Por
causa dos cruzamentos entre familiares próximos ou do ambiente decadente da
corte portuguesa, ou por várias razões juntas, D. Dinis foi um homem
descontrolado, violento ou, como o descrevia Vitorino Nemésio, «vigoroso, com
uma imaginação aguda e sensual; não lhe faltavam na sua própria casa exemplos
de vida regalada». Este luxo e essa luxúria não ajudaram a formar uma
personalidade íntegra e generosa. Desse descontrolo nasceram muitos filhos
ilegítimos e confrontos sangrentos. Por outro lado, segundo os dados
disponíveis, D. Dinis foi o primeiro rei português não analfabeto o que, só por
si, diz muito sobre a rudeza intelectual daquela corte. D. Isabel tinha outra
formação. Sabia latim. Ai dos padres, se alguma vez eram pouco rigorosos no
latim, na presença dela!
A história descreve-nos
D. Isabel como estadista profissional. Não tinha nada de frágil senhora num
mundo desumano dominado por homens violentos. A sua profissão, a tempo inteiro,
foi ser rainha. Administrou um património enorme, que mobilizou, com mão firme,
ao serviço dos mais pobres e da cultura, e estendeu a sua acção diplomática a
grande parte da Europa. Valendo-se dos laços familiares, tomou a iniciativa de
intervir em muitas disputas, com tanto sentido de oportunidade e de justiça,
com tanta capacidade de negociação, que resolveu conflitos aparentemente
insolúveis. O correio diplomático e os enviados não paravam. A vida desta
mulher é um exemplo extraordinário de capacidade de trabalho.
Em Lisboa, perto da «Loja
dos Açores», existe uma lápide que pertenceu a um padrão ainda mais antigo. Traduzo:
«Santa Isabel, rainha de Portugal, mandou colocar este padrão neste lugar em
memória da pacificação que nele se fez entre seu marido el-rei D. Dinis e seu
filho D. Afonso IV, estando para se darem batalha, na era de 1323». Recentemente,
roubaram a cruz e depois a coluna do padrão. Resta a lápide, a recordar o
episódio. Os poderosos preparavam-se para disputar o poder, à custa de uma
guerra civil; intervém a rainha, com coragem física e inteligência rápida. Cederam
o rei, o filho, os nobres.
Os êxitos das mediações
nacionais e internacionais de Santa Isabel não cabem num artigo de jornal.
Em Junho de 1336, chegou-lhe
a notícia de mais uma guerra, desta vez entre Portugal e Castela. A rainha
pôs-se a caminho. Tinha 65 anos, eram muitos quilómetros e vários rios pelo
caminho, mas não houve maneira de a convencer.
O calor apertava. Ao fim
de uma semana de viagem, chegou a Estremoz, recebida com imenso carinho, mas
com uma úlcera no braço. Os tratamentos não deram nada. No dia 1 de Julho a
febre foi tanta que não conseguiu levantar-se para assistir à Missa. Os médicos
estavam confiantes, a rainha percebeu que estava por um fio.
No dia 4, confessou-se
antes da Missa, celebrada no quarto. Ainda se levantou para ir à capela.
Durante o dia, conversou com as visitas, encantadora como sempre. Tudo normal,
excepto que Nossa Senhora lhe apareceu, quando estava com a nora. À noite, quis
que não atrasassem o jantar por sua causa. Pouco depois teve um desfalecimento
e D. Afonso correu para junto da mãe. Recompôs-se, e ficaram os dois a falar
das netas. Passado um tempo, advertindo que o fim se aproximava, invocou Nossa
Senhora, recitou o Credo, o Pai Nosso e outras orações. A voz ficou sumida e difícil
de entender. Morreu.
Era o dia 4 de Julho. Hoje,
festa de Santa Isabel.
José Maria C. S. André
«Correio dos Açores», 7-VII-2014