Mostrar mensagens com a etiqueta cultura popular. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta cultura popular. Mostrar todas as mensagens

04/02/10

Burgalesa


1. «Burgalesa», ye l títalo dua de las modas de l redadeiro CD de ls Galandun Galundaina, de que eiqui tengo benido a screbir i de que inda screbirei mais algues bezes. L folheto que acumpanha l CD diç-mos subre essa moda: «Esta música assinala purfeitamente l repertório de anfluença castelhana. Cantiga recolhida por André Meirinhos an pie de sue bó de las saias Arminda [que Dius la perdone] de Samartino. Inda hai quien tenga ido a moler granadura al molino de Zé Abilho, na Raia».
Nun hei bisto esta moda an cancioneiros mirandeses publicados, mesmo l de António Maria Mourinho, l que, a cunfirmá-se, ye un amportante cuntributo para las recuolhas desse cancioneiro. L títalo i la lhetra de la moda, lhougo mos mándan pa la cidade castelhana de Burgos, que chegou a ser capital de l reino de castielha. Esso faç lhougo suspeitar que se trate dua moda de l cancioneiro dessa region ou al menos amportada de l Norte de Spanha, i desso fumus a saber, ousando solo la anformaçon que mos dá la anternete.


2. Nun fui defícele çcubrir ua moda de l cancioneiro spanhol chamada Adiós Espolón de Burgos, yá arrecolhida hai uns anhos an Villarrobledo (Albacete), i grabada pul grupo Orégano an 1981, que la cunsidra cumo folclore burgalés, anque nun tenga sido arrecolhida nessa region.
Oubi un cachico de la grabaçon i la aparecéncia de la música ye tan grande que nun podemos deixar de cuncluir que ye la mesma moda. Assi i todo, hai defréncias i la anterpretaçon de ls Galandun Galundaina parece-me mais eilaborada i melodiosa. Trata-se dua moda mui simples dun gusto popular mui pronunciado.
Quanto a la letra de la cantiga tradecional spanhola, nun la conheço toda, mas la purmeira quadra ye assi:

Adiós Espolón de Burgos,
recuerdos tengo de ti
que quise a una burgalesa
y ella no me quiso a mí.

Quien quejir puode ir eiqui a ber.
Cumo puode ler-se, la letra remete lhougo para un sítio romántico, adonde se stá bien i própio para namorar, l “Espolón de Burgos” [espolón: molhe, paredon, presa, que se questuma ber nas bordas de ls rius para segurar las augas], que ye ua alhameda [Paseo del Espolón] mui amblemática de Burgos ne l centro de la cidade menumental, para algues pessonas ua de las abenidas mais guapas de Spanha i que queda al lhado de l riu Arlanzón [afluente de l riu Arlanza, este de l riu Pisuerga i este, por sue beç, de l riu Douro], que debide la cidade al meio. Al falar ne l Espolón de Burgos, an sentido amoroso, apunta para ua referéncia romántica, l que puode ser ua seinha de l tiempo an que la cantiga fui feita ou, al menos, cun esta bersion, talbeç l seclo XIX [ua ambestigaçon mais fonda poderá lhebar, assi i todo, a outras cunclusiones].


3. Nun ye deficele cuncluir que la moda fui traída de Spanha palas tierras de Miranda, mas la letra fui eiqui adaptada, talbeç an Samartino adonde fui arrecolhida i yá que alhá quedaba l molino de la raia de Zé Abilho. Tamien nun ye defícele cuncluir que la cantiga, al menos na bersion que mos ye apersentada ne l CD, nun tenerá muitos anhos, talbeç de la purmeira metade de seclo XX, yá que fala ne l molino de Zé Abilho, que ye dessa altura. Eiqui queda la lhetra toda, tal i qual cumo saliu ne l CD.

Adius Raia Pertuesa
Recuordos lhiebo de ti
You quije ua burgalesa
I eilha nun me quijo a mi

Eilha nun me quijo a mi
I cun outro se casou
Agora anda preguntando
Las bidas que traigo you

Las bidas que traigo you
Nun te las puodo dezir
You quije ua burgalesa
I eilha nun me quije a mi

Se me quieres screbir
Yá sabes miu paradeiro
L molino de la raia
Zé Abilho molineiro

Na cantiga mirandesa bei-se que la spresson «Espolón de Burgos» ye sustuída por «raia pertuesa» l que rima bien cun «burgalesa», sendo portanto ua sustituiçon natural. Assi i todo, apersenta ua cuntradiçon al mantener la palabra «Adius», puis esso apunta para alguien que se çpide de la raia pertuesa, mas quedamos a saber que esso nun se bai a passar yá que, na redadeira quadra, se diç que l paradeiro de l sujeito de la cantiga ye l molino de la raia. Inda que mais nun fusse, bundaba esta palabra para baler cumo pisagada de la cantiga oureginal que fui adotada i altarada. Assi i todo, la palabra «Adius» era eissencial para mantener l carátele romántico de la cantiga, ne l causo la doble tristeza de quien se bai i al mesmo tiempo fui recusado pula rapaza burgalesa. Nas quadras dous i trés ye possible que todo tenga quedado armano a la cantiga oureginal. Yá la quadra quatro todo andica que ye antegralmente mirandesa, nun solo pul tema, mas tamien porque ende se perde la repetiçon de l redadeiro berso na quadra seguinte, cumo se dá na trés purmeiras.
Esta moda amostra un de ls modos de cumo se fazie la adaptaçon de las modas traídas de Spanha, l que ye mui amportante pa l sou studo: adptaçon de la lhetra a las cundiçones lhocales, cun acrecento de algun ou alguns bersos a puntos de la cantiga passar a tener sabor mirandés, assi mais facelmente se anraizando. L pobo nun se lhemita a mantener l que amporta, mas modefica, faç altaraçones, antroduç cousas que ténen a ber cula sue bida i cul sítio adonde bibe, l que amostra bien l carátele bibo de la tradiçon, bien al alrobés de l que muitos «puristas» cúidan.
Algo mais, i amportante, hai que acrecentar: anque tenga anfluença spanhola, la cantiga nun apersenta ls mínimos feitiços de la lhéngua castelhana, l que amostra que fui trabalhaba por un poeta popular que adominaba bien la nuossa lhéngua.


4. La anterpretaçon de ls Galandun Galundaina subretodo ne l uso de las bárias percuçones i de la çanfona parece bien al son de la moda. A la ua, la percuçones dan un cierto aire al molino, de que se fala, i als sonidos que alhá se pássan, cun sou andar arrastrado i monótono, mas lhougo a seguir la música mos agarra para un refran solo strumental que ye ua moda de baile fantástica, a que ye defícele rejistir parado, agarrando an ritmos cun ua fuorça algo aparecida [mas defrente] al repasseado, i esta parte ye sclusibo mérito de la anterpretaçon i ourquestraçon de ls Galandun Galundaina, a agarrar la raíç de la música i dança mirandesas. Al oubir este refran nun ye defícele manginar moços i moças ne l própio molino a beilar, quando se ancóntran para moler l pan. Bien sabemos que ls molinos, subretodo ne l eimbierno, faltoso de trabalhos, éran sítios de ancuontros de pessonas, desso mos dando cuonta muitas cantigas.


5. Queda eiqui un radadeira nota, que ye tamien ua curjidade, ne l Cancioneiro de la Vaticana aparece alhá un tal Pero Garcia Burgalês, cun catorze cantigas de Scarnho i Maldezir, alguas deilhas antegralmente pornográficas, a un nible mui alto, a amostrar que esses burgaleses i burgalesas, an matéria de amores, yá ne l seclo XIII nun deixában ls sous créditos por manos alhenas.

Amadeu Ferreira




24/01/10

Fraile cornudo



[Ye ua mala questume calharmos-mos subre l que oubimos i lemos, yá eiqui l dixe bárias bezes, yá que esso aparece muita beç cumo andefréncia delantre l que de buono se fai na nuossa tierra, seia l que se scribe, seia l que se canta, séian outras manifestaçones culturales. Uas bezes por ambeija, outras por çcuido ou outras rezones, essa ye ua tendéncia que hai que cumbater. Assi tengo feito i este ye mais un testo pensado anriba l redadeiro CD de ls Galandun Galandaina, houmenaige al sou talento i al sou trabalho pula nuossa cultura.]



1. Fraile Cornudo ye la moda cun que abre l redadeiro CD de ls Galandun Galandaina i talbeç ua de ls mais antressantes que alhá mos aperséntan. Para quien nun ten l CE puode oubi-lo eiqui http://www.myspace.com/galandumgalundaina. Son ousados cumo strumientos bozes, çanfona, sino, bombo, rabeca, fraita, tamboril i bouzouki [strumiento de cuordas, mui popular na música tradecional de la Grécia, i an tiempos mais achegados a nós amportado por grupos folk eirlandeses, eiqui tocado por Luís Peixoto].
La letra ye un chamar a beilar, nun ambiente an que ha de haber muita giente alredror, de grande galhofa i buona çposiçon, an que possiblemente todos báten palmas, tócan l que ténen a la mano i cántan l refran [esta ye la tonadica de l fraile]. La purmeira strofe amostra lhougo esse ambiente.
Fraile cornudo
Hecha-te al baile
Que te quiero ber beilar
Saltar i brincar
I andar por el aire.


Apuis de antrar a beilar el solo [l fraile ye la purmeira pessona], lhougo se le pide que busque, antre la giente que stá a ber, ua cumpanha para beilar cun el, debendo apuis beilar ls dous:
Busca cumpanha
Que te quiero ber beilar
Saltar i brincar
I andar por el aire

Ende béilan un cacho l fraile i la cumpanha i apuis nuobo cumbite a que deixe la cumpanha eilha sola a beilar:
Deixa-la sola
Que la quiero ber beilar
Saltar i brincar
I andar por el aire


Este baile puode tener ua duracion sien fin, cun todo mundo a antrar ne l baile al zafio, ua pessona de cada beç i apuis buscando cumpanha sien parar. António Maria Mourinho [Cancioneiro, pp. 568-570] apersenta la cantiga antre las «danças de dois», dezindo a cierta altura: «A dança é mesmo um desafio, competição, em que individualmente ou em par, se demonstram habilidades coreográficas dos bailadores e a sua resistência. A canção é acompanhada de pandeiros, pandeiretas, farrinhos, castanholas, conchas e palmas, até se esgotarem os bailadores no terreiro.» I na fin: «Repetem-se estas letras, até se acabarem os bailadores.»
Esta ye ua moda i dança que stá al modo dua cultura quemunitaira, an que partecipa todo l pobo i cada un ye spurmentado a beilar delantre de todos, sendo estes modos de antegraçon na quemunidade que se repíten an ciertas circunstanças. Nesse sentido, ancaixa bien na cultura i bibença mirandesa.
Bei-se que la letra ye de anfluença spanhola, puis muitas de las palabras inda aparécen nessa lhéngua, l que lhedou a alguns erros i bariaçones ne l libreto de l CD, an que la letra apersentada nun ou noutro causo nun corresponde al que se canta, tenendo de ser screbida cumo quedou eiqui, arriba.
La anterpretaçon de ls Galandun Galandaina, ende ancluída la scuolha de ls strumientos ousados, ye de las mais bien cunseguidas que aparécen ne l CD. L ritmo bibo i l ton de zafio an que las palabras son dezidas, dan-le a la cantiga ua quelor caliente, mui biba i animada, al son de l que la letra cumbida i de l que le corresponde a la tradiçon de la cantiga.
Inda ne l folheto que acumpanha l CD dá-se la anformaçon de que la moda le fui ansinada pula tie Eliodora Ventura, mai de ls armanos Meirinhos, i que tan amportante papel ten an outras modas de l CD. La letra ye armana a la que António Moutinho (cit.) arrecolhiu an Dues Eigreijas an 1950.


2. A perpósito de la spresson «fraile cornudo», saco de ls «Sermones del célebre loco del Hospital de Inocentes de San Cosme y San Damian» de la cidade de Sebilha (1869) l seguinte: «... se dice fraile cornudo, porque todos son hechos de carneros; todos son unos berracos, hablo con los Maestros, Padres gordos, que si se quitan la capilla, tendrán más cuernos que la vaca de Lora. Ahora veréis de qué descienden estos frailes cornudos, que andan con nosotros, que nos comen la comida, el almuerzo y la cena, y nos matan á palos, y parece que nos andan sirviendo y acompañando; parece que nos besan, y nos venden.»
Hai inda que acrecentar que la palabra «brincar» que aparece na cantiga ten de ser antendida ne l sentido purmeiro que la palabra ten an mirandés, que quier dezir «saltar, poular». Assi i todo nun puode squecer-se l sentido sexual que tamien ten, l que nun puode deixar de antroduzir na cantiga un sentido inda mais «picante», cousa que l pobo associaba siempre als frailes i curas, cumo tamien se bei noutras cantigas que l CD apersenta.
L própio CD de ls Galandun, ne l folheto que l acumpanha, dá ua anterpretaçon de la letra, ne ls seguintes termos: «La crítica feita al clero ye un manantial de músicas i quadras na tradiçon mirandesa.» Cuido que esso ye cierto, anque, cumo beremos, la ourige i uso de la cantiga seia algo defrente. Mas cuido que nun puode haber dúbedas de que la cantiga solo se anraizou na tradiçon mirandesa por essa rezon anticlerical.


3. Trata-se dua cantiga cun muitas bariantes na sue letra i muitos nomes, spalhada por todas las regiones de Spanha, subretodo de l Norte, sítio de adonde possiblemente se spalhou, yá que siempre fui mui fuorte la eimigraçon para las regiones de Stúrias i Lhion, seia pa las minas, seia para trabalhos de agricultura sazonal. Assi i todo, al que pude ber, la bersion mirandesa ye subretodo achegada a las bersiones çamoranas, de modo que la tese mais simples ye que haberá benido de eiqui acerca, desta region cun la qual las tierras de Miranda tenien un cuntato permanente.
Ne l mais de ls sítios trata-se dun baile que se fazie an bodas i fiestas particulares, quando todo mundo yá iba caliente i que era un zafio a beilar, an que las pessonas éran chamadas ua a ua. An muitos sítios toma l nome de Las jeringonzas del fraile i an muitos outros ye anfantil.
Francisco Gómez Ortín [Las jeringonzas del fraile] çcubre teçtemunhos an Stúrias, La Rioja, Burgos, Çamora, Salamanca, Stremadura, Madriçl, Toledo, Ciudad Real, Gerona, Lérida, Tarragona, Sebilha i Jaen, Múrcia i Cartagena. Aquel outor apersenta las bersiones que l baile i cantiga ten nesses bários sítios i podemos ber que solo la de Çamora ye aparecida a la Mirandesa, nun deixando dúbedas de adonde esta haberá benido: Que la quiero ver bailar, / saltar y brincar, / y andar por el aire. / Esta es la tonadilla del fraile, / fraile cornudo, / que a la calle se sale desnudo. Las heipóteses que pon António Maria Mourinho [cit.] solo fáien sentido porque el nun tenie tanta anformaçon cumo hoije tenemos, dende que se haba cuncentrado na ourige burgalesa.
Apunta Francisco Gómez Ortín que ls outores stan de acordo que se trata dun tema de al menos ampeços de l seclo XVI i haberá sido de tema relegioso sien amentar an nahun fraile, nome que talbeç solo se haia ajuntado a la letra ende pul seclo XVII. L nome deste nun se sabe porque haberie sido ajuntado, mas talbeç porque la palabra fraile rima cun baile, mas subretodo por bias de las tendéncias de l pobo contra ls frailes, curas i assi, que nesse tiempo andában pulas tierras a pedir i anchien la pança puli, mas todo esso nu passa de çponeres.

Amadeu Ferreira





01/07/08

San Pedro




Onte fui die de San Pedro! Buono, fui trasdonte, que yá passa de meia-nuite, mas fai de cunta que inda fui onte, que la fiesta tamien solo acabou a las tantas.
Ora, nun será perciso ir a Coimbra a sacar niun curso para saber adonde se debe fazer la fiesta de l San Pedro. Pus claro, an San Pedro, anton adonde habie de ser!...
Nun hai sardinas, nien balones, nien naide se atenta a poular po'riba de lhume.
L lhume que se fai sirbe para arrimar ls potes, bien chenos cun buonos cachos de cochino brabo, más uas cachas de batatas - poucas, nun seia pori que mos fágan denteira - para ber de armar la cena para l pobo todo. I digo-bos-lo you que ye buono petisco, mas nun ye para quien anda toda la tarde arrumado al lhume, de ruodra de ls potes, inda porriba al rechino... Dius le cunserbe bien tiempo las manos a Manel... i a nós nun mos deixe doler las nuossas!
La cena ye para quien quejir, puode ir todo mundo, nunca naide quedou sien quemer, sobra siempre... San Pedro si ye ua tierra de bien fartura, de l que hai nun falta nada!...
You tengo un garoto an casa que diç sue mai que nun le gústan las patatas cun molho, que ténen que ser secas cumo las palhas, que nisquiera un azeitico le cunsinte... Habiedes de ber onte cumo se zampaba na malgada de guisado que le botórun, cun las patatas bien ambuldregadas ne l molhico de la chicha, que anté peç que las fazie falar! I nun le dou niua sfuira, que hoije andou to l die campante, you anté peç que ten más buona quelor, stou quaije a dar-le rezon a quien mos cerra ls spitales, nós para que diabos percisamos de spitales, adonde stá maleita que se astreba cun nós, quemendo i buendo assi to ls dies!
Buono, apuis a la nuitica, yá se sabe, bien quemidos i bien buidos, hai que l zgastar, al toque de la gaita ou de l acórdio, ye repassiado anté que las cholas se aguánten, mas nun quedeis pori a pensar que la culidade de ls beiladores yera tan fraca cumo la de quien sacou l retrato.
You digo-bos, an berdade, que para ua fiesta cumo esta solo tengo un adjetibo: gustei!


29/01/08

Atebidade Cultural

* Sposiçon de lhibros ne l ambento de Multiculturas



Retrato de ls testos de la sposiçon ne l ambento de Multiculturas





L’Associaçon Cultural i Recreatiba “Nial de la Boubielha” stubo persente cua sposiçon de lhibros screbidos an mirandés, ua sposiçon de testos bilhengue i retratos subre la lhana, la Capa d’Honras i demais outensilhos. Ne l pabilhon çportibo de l “Centro Cultural e Recreativo do Alto de Moinho” (Corroios) ne l eibento de “Multiculturas-Saberes e Sabores”.
Ls repunsables pul eibento, quier de l Centro Cultural i Recreatibo quier de ls uorganos ouficiales, deixórun bien bibo l sou agrado pula perséncia de l’Associaçon i ua clara demustraçon de que este pequeinho cuntributo degneficou muito l eibento. L’Associaçon tamien quier, mais ua beç, agradecer l cumbite i to la çponeblidade que siempre estes respunsables tubírun. Pul lhado de l’Associaçon solo tenemos a dezir, cumo ye questume dezir nas tierras de Miranda, quien bien mos fai bien mos merece.
Que biba siempre esta gana de partilhar las ouportunidades culturales i que nunca mos falte l ánimo deilhas quemungar.
Pa l’Associaçon, esta partecipaçon, an special l die biente i seis, fui un die grande, puis a la sposiçon s’arrimórun muitas pessonas mobidas pula curjidade i ganas de saber. L mais deilhas todo l que ende bien nun era çcoincido, era si ua assomadela a las lhembráncias doutros tiempos. Giente de ourige Mirandesa i tamien cun ouriges noutras regiones quedórn marabilhadas. I cumo diç l dito que lhembrar ye bibir, anton tamien l’Associaçon quedou cuntenta porque l fizo para muita giente.
I cumo nesse die tamien la ALM-Assoçiacon de Lhéngua Mirandesa ende pormobiu ua palhestra subre la lhéngua mirandesa, adonde l eilustre ambestigador Amadeu Ferreira, ancantou un baliente ajuntouro, que pula eicelente sposiçon i gana de saber de todos mais ua beç se deixou bencir al ancanto i balor de l porsor i dua lhéngua i cultura milenares. Anton, ye causo para dezir que ajuntemos l útele i al agradable.
Son atebidades cumo esta que mos dan ganas de cuntinar i dezir que béngan mais assi, la lhéngua i la cultura mirandesa agradécen. Estas einiciatibas son ampúrrios palantre, faien bien al sprito, a l’alma i a l’ounion de ls mirandeses. L’Associaçon Cultural i Recreatiba “Nial de la Boubielha” percisa destas cousas cumo pan pa la boca, para medrar a fazer camino.



La lhana

*


18/01/08

Dei-me de cunta

Era assi


Apuis quedou assi

“Se quieres un bun madeiro corta-lo ne l quarto minguante de Janeiro”.

Inda nun se passórun muitos dies, you ambersaba cun un tiu miu camarada d’afazeres ne l trabalho i, sien saber porquei, bieno a la fala de quando era tiempo buono para cortar madeiros.

Este tiu nun ye mirandés nien conheçe l nuosso praino, mas yá ten ganas de l coincer. Çque trabalha an pie de mi i de tanto arrimarmos a la fala dalhá, als questumes, tradiçones, ditos i afazeres naciu-le ua fame de coincer, que yá diç que stá cheno de gamas d'ir alhá.

I que bien debrebe l bai a fazer, respundendo al cumbite de me fazer ua besita quando stubir por alhá.

Ye de Penha Garcia, alhá pa la lhados de Castelo Branco i quando fala de la sue tierra (region), puis tamien ye mui agarrado i gusta-le muito. You scuitando-lo dei-me de cunta que a nun ser la lhéngua i lhougo la scrita, (cumo to l mundo sabe) bi que hai muita cousa de l pobo, ne l que toca a las lhidas de l campo, amanhar la tierra, podar las binhas, stercar las huortas, tratar la lhana, l lhino, moler, cozer l pan, pastorear ls ganados de canhonas, de cabras, las béstias, i cortar ls madeiros, todo ye bien asparcido a la nuossa tierra.

Alhá hai, an questones de cultura, eiducaçon i modos de bida, amor pulas cousas dantes, eigual carino i bien querer que nós pula nuossa tamien tenemos.

Puis este dito tenie i se calha inda ten la mesma fuorça pula sue tierra cumo tenie na nuossa ne l tiempo de ls nuossos pais i abós.

Que nun sabendo se un die l home ponie l pie dreito ou l squierdo na lhuna, nien se l die de you cuntatar cun bós pula anternete staba acerca ou benirie a eisistir, assi i todo sabien cuntar las caras de la lhuna, sabien que muito de sue bida era rigulado por eilha.

Nun la zmintien, i sabien que l brugo nun querie nada cul madeiro se fusse cortado ne l quarto minguante de Janeiro.