09/04/08

La bela

*
[C. Ferreira]



Cula quaresma alta, arde la bela de ls tomielhos: las lhamaredas sorbírun l roixo de l tiempo; de tan afeitos manténen, inda apuis la Páscoa, la paixon acesa pulas arribas. Seco, stende-se l terruço anriba las lhastras, cumo piel al aire: assi aguanta un die i outro la ceçon cun que atiça l fuogo nas raízes. Eiternize-se l sfergante de l tomielho i de l retrato: agosto, que spere cun sou einfierno i sue checharra, cantadeira dun mundo a arder an claro.



08/04/08

Einédito de José Cardoso Pires

Ye apresentado manhana (9 de Abril), por Maria Lúcia Lepecki, la obra (até agora) einédita de José Cardoso Pires, Lavagante: Encontro Desabitado, la strena dua nuoba eiditora: Edições Nelson de Matos.
La apersentaçon tenerá lhugar a las 18:30 an la Biblioteca Nacional (Campo Grande, 83, Lisboua).

Ua sabedorie ancestral que nun anganha a naide !


Amigo Faustino, grande apreciador de botánica i por bias desso tamien siempre mui apreciado !

Quando bi ls sous retratos ne ls quales mos amostra esses « arrebentones » i li tamien este sou redadeiro artigo, quaije nun tube dúbedas… Mas nunca se sabe ! Hai tantas i tantas plantas, milhones i remilhones, a cumbibir cun nós neste nuosso planeta Tierra que un stá siempre sujeito a anganhar-se, nun acha ? Mas mais ua beç tenemos la pruoba que hai todo antresse an nun sermos totalmente eignorantes ; este caso ye un bun eisemplo !
Nun serie mui defícele cunfundir esta planta cun aqueilha que dá yerbilhas, esses granicos de quelor berde i mui tienros que nun ban a tardar a aparcer daqui a poucos dies i que son buonos até nun poder mais nesta altura de l anho abençonada puls diuses que ye la Primabera. La defrença ye que las froles dessa planta comestible que dá las yerbilhas por cunseguinte, you siempre me lhembro de las ber brancas anquanto que las froles dessa planta de que mos fala agora son eilhas giralmente dun roixo tan guapo i sedutor que até parece que alguien l fui a sacar un die desse sítio que cháman l Paraíso. Guapo até nun poder mais i que deita un olor mui subtil i agradable tamien cumo se fússen rosas ou jasmin mas anunciador dun fruito, cumo bien mos abisou i só fizo bien, Amigo Faustino, esse cumpletamente proibido! Ls granicos que se fórman depuis dentro de las bainas son puls bistos, para la nuossa anfelicidade, altamente tóxicos ! (Digo « puls bistos » porque you nunca ls probei mas tamien nun tomarei la decison mais que ansensata de spurmentar, pensando que nien todo l que se scribe ou l que se diç por ende an todos esses papeles ou ecrans ye berdade. Deixo a outros l pribilégio de gustáren de ser cumo San Tomé i de solo acraditar naqueilho que fúrun capazes de ber i de cumprobar cun ls sous próprios uolhos !).

Até l anho passado, tamien you tenie uns pies dessa planta na casa que you tenie dantes que habie pertencido i habie sido custruida yá ne ls anhos trinta por ua família eitaliana que habie eimigrado para l Sul de la França, nessa altura. Ora, parece (Fui l que li…) que essa planta tamien ye ouriginária de la Eitália i de la Sicília…

An francés, damos-le l nome tamien mui guapo i até poético de « Pois de senteur ». L nome anglés ye « Sweat peas », an castelhano « Guisante de olor » i l nome científico dessa bariadade parece ser mesmo « Lathyrus odoratus ».
Qual podie ser anton la melhor traduçon an mirandés ? Mas melhor inda que la traduçon, ye bien antressante, angraçado i ouriginal tamien esse nome que you nun cunhecie de « Arrebenton » !

Yá agora tamien stou curjidosa de saber qual l nome que le dan an pertués. Nun aparece na lhéngua de Camões ningun artigo subre essa planta na Wikipédia por eisemplo… Ye bien pena ! Qualquiera die, inda se ban a morrer ls Pertueses por eignoráncia (Nun irán deixando de cunhecer las plantas ou de s’antressar por eilhas ?!) mas pul cuntrairo subrebibir ls Mirandeses que gústan - Dou-mos la pruoba, Amigo Faustino ! - de cultibar « Froles ». Esses ye que nun ban ou nun puoden arrebentar, morrendo cula barriga anchada ! La sabedorie deilhes ye grande, tenemos mais ua beç la certeza… ua sabedorie ancestral que nun anganha a naide !

07/04/08

Arrebenton

*
Arrenton inda medrando




arrebenton an frol


Arrebenton yá cun bainas



You oubie le chamar a esta yerba arrebenton. Tamien oubie dezir que se la cria quemisse esta yierba se morrie cula barriga anchada.
Será l nome berdadeiro desta yerba? Ou l nome ben dende, s'acauso era berdade? Será que por to las tierras de miranda la chamán assi?
Las dúbedas son muitas, mas las froles son dua quelor rala, i las bainas quaije de l tamanho de las de la antremoceira.
Quien andubir un ratico pul campo ancontra-las i, mais que nun seia, bota-le las manos para cheirar la frol i ber cumo son ls granicos que ten nas bainas.


L "Artista"



Cumo debeis de star lhembrados, an 2007, un "artista" chamado Guillermo Vargas Habacuc ancuntrou un perro abandonado, lhebou-lo para un museu i deixou-lo morrer-se de fame i de sede. Dezie el que querie portestar contra la heipocrisie i que la culpa de la muorte de l perro yera de las pessonas que fúrun al museu. You solo spero que Guillermo nunca se lhembre de "fazer arte" para portestar cuntra la pena de muorte.
Mas parece que hay pessonas que cunsídran que matar un animal a la fome i a la sede puode ser arte i, por esso, Guillermo Vargas Habacuc foi cumbidado a repetir la façanha an la Bienal Centroamericana de Arte. You já assinei la petiçon contra tal cumbite. Se quijierdes assinar, podeis fae-lo aqui: http://www.petitiononline.com/13031953/petition.html.
Ye rápido i ye de grácia.


Trés rezones para ber cinema pertués



Um Amor de Perdição. La segunda lharga metraige de Mário Barrroso, realisador de O Milagre Segundo Salomé, ye ua adaptaçon de la afamada obra de Camilo Castelo Branco als dies de hoije. Strenará an brebe an festibales. Atores: Tomás Alves, Patrícia Franco, William Brandão, Catarina Wallenstein, Virgílio Castelo, Ana Moreira , Ana Padrão.




Veneno Cura. L nuobo filme de Raquel Freire, realisadora de Rasganço, stá an fase de pós-perduçon. Este filme splora la fuorça de l lhado mais andeble de las figuras: deseios, prazeres scundidos, fantesies ancunfessables. Atores: Sofia Marques, Margarida Carvalho Sandra Rosado, Miguel Moreira , Gustavo Vicente, Gonçalo Amorim.




Entre os Dedos. Tiago Guedes i Frederico Serra, realisadores de Coisa Ruim, apersénntan-mos un filme subre aqueilho que mos lhiga uns als otros, anquanto seres houmanos. L porjeto ancontra-se an fase de acabamiento. Atores: Filipe Duarte , Isabel Abreu , Ruben Correia, Liliana Soudo, Lavínia Moreira, Gonçalo Waddington, Fernanda Lapa, Luís Filipe Rocha, Paula Sá Nogueira.


Lheituras

Dibulgaçon de la sumana



Amostra de las lheituras



Scritor de l més (andicado para la lheituras)




L mais de las bezes nun será fácele antender las mies besitas a este sítio. Porque tamien l mais deilhas scribo subre cousas d’adonde bibo i trabalho. I até puoden ser cousas bien arredadas de l sprito deste blogue, mais birado pa la scrita i la cultura mirandesas, puis esso serie ua seinha de ser defrente de ls muitos que por ende hai.
Será l causo d’hoije, que até ls retraticos stan antimando i dando la nuoba an pertués. Mas you fago siempre un sfuorço para que seia dantendido i que algue cousa lhigue als perpósitos de l blogue. Percuro siempre meter la mie garfada an mirandés, nien que solo seia para relhembrar tiempos dantes, tiempos que cuido merécen ser registrados, tiempos que se nun somos nós a fazé-lo agora, naide l bai a fazer manhana.
Cumo se bei, ls retratos dízen que stamos na sumana de la lheitura, i todo se passa na scuola adonde trabalho. Guapos eibentos estes, que los armanei a aqueilhes bibidos quando andaba ua “carrinha” cun lhibros pulas aldés, cuido (se stubir anganhado, l miu perdon) cula ajuda de l’Anstituiçon Cultural Glubenkian. Aqueilha carripana asparcie-se a un soto, solo que andrentro an beç de tener lhatas de scabeche, arroç, fideu, carros de lhinhas i agulhas, tenie lhibros, pequeinhos i grandes, remanses i de cuontas. Solo teniemos que dar l nome, ler l lhibro i ua sumana apuis benir a agarrar outro. A sou modo, esta carrinha culs lhibros que çponibelizaba trazie até nós cachicos de mundos çcoincidos, ajudábamos-mos a custruir castielhos, bencir muntanas i, an suonhos, a bolar cumo paixaricos. Bertudes de la lheitura i de quien la çponibeliza. Naquel tiempo, esta carrinha nun trazie lhibros an mirandés. Cuido que se fusse hoije, por aqueilhas tierras nun l podie fazer doutro modo. Medrado cumo stá l gusto i l bíçio de ler mirandés yá oubrigaba a fazé-lo. Benir a Miranda sien scrita an mirandés serie pecado.


Cunfiança nas raízes

*



Bien loinge queda l cielo, bien calhos medrórun porriba las raízes, mas las nuobas pítulas son siempre frescas cumo ua madrugada, assi l podador le deia campo: nunca nada ye tan bielho que tenga de se morrer; nunca nada stá tan acabado que nun puoda ampeçar outra beç; nunca un mal puode ser tan grande que al menos nun haba sprança de l curar; nunca nada ye tan defícele que téngamos de zistir del antes de tiempo; nunca las fuorças son tan andebles que nun séian capazes dun mexer d'uolhos, un ai que seia a ampeçar un airico: bonda que, cumo l tuoro de l'oulibeira, nun pérdamos la cunfiança nas raízes que mos dórun de comer até agora.


06/04/08

Mirar para loinge, ber aquilho que stá acerca


A las bezes, quando bemos notícias subre cousas que se pássan ne l strangeiro, recoincemos l nuosso paíç.


04/04/08

Martin Luther King: "Tengo un suonho !"

*



Lhembrou-me l rádio, hoije pula manhana cedo, que faç hoije 40 anhos que matórun, ne l die 4 de Abril de 1968, an Memphis, ne l Tennessee, l pastor amaricano Martin Luther King, Prémio Noble de la Paç an 1964, defensor de ls dreitos cebiles de ls negros i de todos ls ouprimidos an giral, nun solo ne l paíç del, ls Stados Ounidos, cumo tamien ne l mundo anteiro.
You solo tenie 7 anhos i nun me lhembro na altura de oubir falar nesse eibento… Inda nun teniemos telbison an casa mas teniemos un rádio que miu pai habie cumprado an Sendin a un caixeiro biajante que benie a bender suola i bezerro i tamien outros materiales pa la oufecina de tiu Eiduardo Aleixo adonde miu pai trabalhaba cumo çapateiro antes de eimigrar pa la França…

L racismo, las anjustiças, la segregaçon, la scrabidon son temas que fázen parte de ls nuossos porgramas de ansino, aqui an França cumo ende an Pertual, tengo la certeza. Tamien stan persentes nas mies aulas de Pertués, tenendo muitas bezes cumo punto de salida testos que sprímen todo l drama i l sufrimiento de miles de homes i mulhieres zde hai seclos solo porque nacírun cun ua quelor de piel mais scura que la nuossa. Nun fáltan testos an lhéngua pertuesa tamien para lhembrar l que puode ser cunsidrado cumo ua de las mais grandes pragas que conheciu la Houmanidade. Ua antre muitas outras anfeliçmente mas talbeç tamien la pior.
Nun de ls lhibros de que me sirbo por eisemplo, ua coletánea de testos de outores de bários países de lhéngua pertuesa, sei que ls alunos, aqui an França, que stúdan pertués gústan por eisemplo de …

- «Monangambá» (1961) de l angolano António Jacinto, poema cantado por Rui Mingas tamien de nacionalidade angolana.
- «Mestiço», (1943), de Francisco José Tenreiro nacido an San Tomé i Príncipe.
- «Sonho de mãe negra» (1967) de l moçambicano Kalungano tamien chamado Marcelino dos Santos.
- «Faustino», ua cuonta de A cidade e a Infância (1957) de José Luandino Vieira, de pais pertueses que fúrun a bibir para Angola quando esse outor tenie trés anhos.

Son solo eisemplos… Inda bou a acrecentar mais un, dun outor pertués, pertués cumo nós: l testo ten la bantaige de ser simples de antender até para moços de lhéngua francesa que ampéçan a studar pertués… tan simples que custa a acraditar que ls Homes assi i todo téngan tubido tanta deficuldade zde siempre para antender cousas que nun pássan dua eibidéncia. Mas até las eibidéncias, a alguns nun le antressa antendé-las ou aceitá-las… Ye l poder de alguns a la custa de muitos outros que stá an jogo…

«I have a dream… !» (Tengo un suonho…!) habie dezido i porclamado Martin Luther King junto de miles de pessonas, an 1963, delantre de l «Lincoln Memorial» an Washington, durante ua marcha pul amprego i la lhibardade . Cuido que nós tamien le podemos i debemos prestar houmenaige a esse heirói para la defesa de ls dreitos houmanos, neste sítio, ne l meio de tantas froles… Froles de l Mundo!… cun la sprança siempre einabalable que esse suonho se torne un die, un die talbeç, realidade!


Lhágrima de negra

Ancuntrei ua negra
que staba a chorar
pedi-le ua lhágrima
pa l'analisar.

Recolhi la lhágrima
Cun todo l cuidado
Nun tubo de ansaio
Bien sterelizado.

Mirei-la dun lhado,
De l outro i delantre
Tenie un ar de pinga
Mui traspariente.

Mandei benir ls ácidos,
Las bases i ls sales
Las drogas ousadas
An casos que tales.

Ansaiei a friu,
Spurmentei al lhume,
De todas las bezes
Dou-me l que ye questume:

Nien seinhas de negro,
Nien bestígios de ódio.
Auga (quaije todo)
I cloreto de sódio .

António Gedeão, pseudónimo de Rómulo Vasco da Gama de Carvalho (1906 - 1997), fui poeta, porsor i ambestigador de Stória de las Ciéncias.


La mala auga que mana

*



Hoije, bien a la purmanhana, quando agarrei un jornal para ler que queda siempre nua gabeta própia par’el ne la staçon de l Camboio adonde moro. Ua ambora que alhá benie fui la repunsable pul que bou a dezir. Las mies mimórias spertórun mais ua beç i apuis quedórun nun pulberino anfernal, mesmo que todo esto por bias duas i doutras benga muitas bezes a la cumbersa.

La nuoba dezie que todos ls nacientes d’auga de Sintra tenien auga mala pa las pessonas. I que ls antendidos nestas cousas de la salude de las pessonas, acunselhában a poner abisos ne las fuontes i funtanairos por bias de las dúbedas.

Para mal de ls nuossos pecados, este cunseilho dado puls antendidos a Sintra puode ser lhebado an cuonta an muitos i muitos lhugares deste planeta tierra.

Adonde antrórun las mies lhembráncias?

Antrórun porque quando you naci, hai pouco mais de cinquenta anhos, estes abisos habien de ser un fartote de risa. I naci ne l praino Mirandés, mas astribo-me a dezir que se habisse nacido an Sintra la cousa era la mesma. Hoije las çfréncias puoden ser alguas, mas nada de quedar a drumir neilhas. Nun habie, meio seclo atrás, fuonte, rigueiro ou lhagona, poço, galaton ou chafariç adonde un nun se regalasse de meter ls beiços i dar bunchos balientes i ais de sastisfaçon de la buona auga que angulhie. L que sei, ne ls mais deilhes ende adonde fui bubedor de garoto inda l fago quando alhá bou an rondas pul termo.

Mas tamien eiqui ye buono nun çpreziar l cunseilho de l dito: se bires las barbas de l tou bezino a arder, pon las tues de molho, mesmo que Sintra nun seia bezina de Miranda. Porque l porblema ye de todos i naide puode sacudir l'auga de l capote, nien s'ambaiar por muito mais tiempo. La cuncéncia coletiba ten que manar.

Se queremos tener a la purmanhana un cantaro d'auga buona cumo tenemos hoije l jornal.

03/04/08

Alloe vera

Ampeço assi la temporada de ls retratos de froles, mesmo que saba que ls retratos son de todos ls tiempos.

Esta frol nun sei cumo se chama an mirandés, i l mais cierto ye nun ser mirandesa, mas, cumo alguien eiqui dixo un die, las froles son de l mundo, son de adonde i de quien gusta deilhas.

l nome que coinheço ye Alloe vera (cuido que screbi bien)
Retratei-la sien frol, apuis yá ne l sou splandor frolido i a la fin yá seca: ye assi la bida de todo.







02/04/08

Mensaige de l Die Anternacional de l Lhibro Anfantil 2008



Hoije, ye Die Anternacional de l Lhibro Anfantil. You nun gusto muito de las spressones "Lhibro Anfantil" ó "Lhiteratura Anfantil", mas se ls própios scritores la úsan, quien sou you para me fazer de squesito? Ye también la data de anibersário de Adrian Mole, l protagonista de bários lhibros jubeniles de Sue Townsend, que li na mie mocidade.
Astanho, la mensaige de l Die Anternacional de l Lhibro Anfantil foi screbida por Chakrabhand Posayakrit, pintor, eilhustrador. Recientemente, passou a dedicar-se tamien a la criaçon de caramonicos i a la pintura de cenas anspiradas na lhiteratura tailandesa. José António Gomes traduziu la mensaige para pertués i you bou fazer ls possibles para, cun assento nesta traduçon, la scribir an mirandés.


Ls lhibros alhúmbran, l coincimiento ancanta

La busca de coincimiento pula lheitura ten de tornar-se ua prioridade i deberie de ser zambolbida lhougo en la anfáncia.

Zde mui cedo se mete ne ls ninos tailandeses l deseio de l coincimiento pula lheitura, cun assento nua tradiçon i nua cultura sublimes.

Ls pais son ls purmeiros porsores de ls ninos i ls monges tórnan-se ls prencipales mentores de la sue ourientaçon i eiducaçon, anteletual i mental, tanto no que respeita als assuntos de l mundo cumo ne l tocante als balores spirituales.

Ancuntrei anspiraçon para la mie eilustraçon an ancestrales tradiçones de l meu paiç. Por un lhado, la tradiçon de le cuntar cuontas als ninos, pul outro, la de daprender pula lheitura de anscriçones an fuolhas de palmeira i an trabicas que se çtínan solo a ser lidas.

Las narratibas screbidas an fuolhas de palmeira bénen da la tradiçon budista. Cúntan la bida de Buda i recúntan cuontas de las jatakas (fábulas i parábolas), cun la nobre antençon de cultibar las mientes jobes i de le sembrar fé, eimaginaçon i un sentido moral.

Chakrabhand Posayakrit

L die de las mintiras, l Froles i You


Onte, l porsor Amadeu resolbiu fazer-mos ua partida angraciada i dixo que iba a cerrar l blogue. You quedei na dúbeda, mas apuis alhá me lhembrei que yera die 1 de Abril. L porsor Amadeu diç que la mintira nun yera buona, porque foi lhougo çcubierta. You acho que yera buona (inda que fura un cachico stranho l porsor Amadeu tomar ua decison dessas), l problema ye que fui dita nua data an que las pessonas naturalmente speran que "anténten anganhá-las". Hai até quien çfolhe ls jornales a saber de dues ó trés mintiras, quando na maiorie deilhes ye cada beç mais defíciel ancuntrar duas ó trés berdades.
Claro que nun puodo deixar de eimaginar cumo serie se la "notícia" de l porsor Amadeu fusse berdade. Yá bárias pessonas aqui falórun subre l cuntributo que este blog dá na dibulgaçon de l mirandés (pul menos na sue forma scrita), por esso bou a falar de razones mais "eigoistas". Inda que nin siempre l puoda fazer, nabegar ne l froles i screbir nel son dous grandes prazeres que tengo i de ls quales me serie defícile abdicar. Muitas bezes, aquilho que scribo só me anteressa a mi. Mas ua lhéngua sirbe para comunicar i ye natural que cada un fale daquilho que mais le anteressa.
L blogue tem-me serbido, mais que todo, cumo un prolongamiento de las classes de mirandés. Agradeço-bos, Amadeu, pula ouportunidade de partecipar neste porjeto i también pula çponibilidade an reber ls mius testos.


Rucerreiçon de la lhéngua mirandesa


Spargidas pula grandeLisboua i por bárias outras cidades i aldés de Pertual i de l mundo, “la quadrilha” de l Froles Mirandesas fai rucecitar ua anbaliable riqueza de las nuossas gientes mirandesas, la sue lhéngua.
Para nun deixar perder essa riqueza, nós ls que cuntinuamos a screbir no Froles mirandesas, para alhá cuntinuar rucecitar la lhéngua, stamos a fazer justiça a bários scritores, cumo Leite de Vasconcelos i muitos outros mais recientes, quando bamos passando para un ancalculable númaro de cumputadores i de papeles ua lhéngua i ua cultura, de personas analfabetas, mas mui sanas, que ambora la falando cun poucas personas, porque bében an aldés mui pequeinhas i mui houmildes, son pessonas mui ricas an balores culturales.
L Froles mirandesas ten rucecitado i cuntinuará a rucecitar la stória de Miranda i tamien la de Pertual, pulas muitas pequeinhas stórias que ls eilemientos de “la quadrilha” ténen screbido neste blogue. Alguns desta quadrilha ténen publicado no Froles mui buns testos relacionados culs acontecimientos i cul tipo de bida popular daqueilhas gientes i daqueilhas tierras mirandesas i ténen-se rebelado eicelentes scritores.
Assi, nun ye eisagerado dezir que l Froles Mirandesas ten cuntrebuido muito para la rucerreiçon de la lhéngua mirandesa i para para oumentar l amor pulas gientes i pulas aldés de Miranda, mesmo an aqueilhas personas que nun tubírun l perbileijo de alhá nacer i alhá bibir, porque cada testo ye cumo ua semiente a anriquecer, a renascer i a rucecitar la nuossa querida lhéngua Mirandesa.
Leonardo Antão

Caramono de farrapos

*


Cunfesso: cumo you tengo la fraqueza (nó, nun se me squeciu l N de franqueza, ye mesmo fraqueza que you querie screbir) de me fintar an todo l que me dízen, you fui de ls que quedórun atermentados cun la nobidade de porsor Amadeu.
Quien diabos se lhembrou de l purmeiro de Abril?!
You nó! A mi lhembrou-se-me fui lhougo un poema – lhembra-se-me muita beç – que, eiqui atrasado, fui mi strampalhado pula Anternete i que passaba por haber sido screbido por Gabriel Garcia Marquez, para mandar a un amigo, quando se biu cun ls pies para la fóia.
Peç que, al fin de cuntas, nun fui el que l screbiu - tubo dreito a zmintido i todo – i nien isso amporta muito, hai anté quien çfenda que ls testos ténen bida própia, fálan por eilhes mesmos, nun amporta la mano que assegurou la pena – por isso ye que ls porsores de Pertués fáien mal quando ríscan las respuostas que ampéçan cun “l testo diç”, yá que ye mesmo l testo que diç -, buono, l causo ye que, a mi, me cuntina a gustar l tal poema i, çcuntando la araige un cachico “auga cun açucre” de alguas eimaiges, las berdades que diç – si, que l poema diç – nun déixan de ser menos berdades, i cuntina a ser un bun testo para ambiar als amigos.
De maneira que, cumo agora anda por ende sien assinatura, astrebo-me a assiná-lo you an Mirandés, para bos ambiar a bós que eiqui screbis, que bos tengo cumo amigos, antes pori que si téngamos que cerrar Las Froles de beç, nun staremos nós tan lhibres disso, bós nun bedes que solo se atíran lhapadas a arbres que téngan fruito?, anda que a este castanheiro nun há de faltar quien le querga botar l serrote al toro...
Chega de cumbersa. An houmenaige a bós:


L caramono

Se por un cachico Dius se squecira
Que sou un caramono de farrapos
I me dira un cachico de vida,
Nun dirie, talbeç, todo l que penso,
Mas, an berdade, pensarie todo l que digo.

Darie balor a las cousas, nó por l que bálen,
Mas por l que quieren dezir.
Drumirie pouco, sunharie más,
Antendo que por cada minuto que cerramos ls uolhos,
Perdemos sessenta segundos de lhuç.
(…)
Nun deixarie passar un solo die
Sien le dezir a las pessonas que gusto, que me gústan.
(…)
Als homes mostraba-le que anganhados stan,
Al pensar que páran de se apaixonar quando ambelhécen,
Sien saber que ambelhécen quando páran de se apaixonar.
A un nino darie-le alas,
Mas deixaba que el daprendira a bolar.
Als bielhos amostraba-le que la muorte
Nun chega cun la belhice, mas cun l squecimiento.

Tantas cousas daprendi cun bós, ls homes…

Daprendi que todo mundo quier bibir
ne l cimo de l monte,
sien saber que la berdadeira felcidade stá
na maneira de chubir la lhadeira.
(…)
daprendi que un home
solo ten l dreito de mirar para outro de riba,
para l ajudar a alhebantar-se.
(…)

Nó, nun pus l testo todo, solo las mies berdades… quien quejir saber cumo ye l restro puode antrar, cumo tal, eiqui

L Froles bibirá para siempre...


Besitar l Froles Mirandesas yé cuomo cheirar ua frol, screbir nel ye cuomo sembrar fruitos.

Fica siempre un pouco de cheiro no cuorpo de quien cheira ua frol, por esso l Froles Mirandesas nunca se morrerá.

Biba l Froles !! Biba l Froles !! Para siempre... Biberá.
Leonardo Antão

01/04/08

Çpedidas



I quando eilhas son para siempre.
Hai-las que ls mais fuortes chégan a tener dúbedas s’aguántan.
Un queda agostado, sien jeito, sien fuorças.
Mas quando mos toca a fazé-las, nun hai buoltas a dar.
Un bai chegando-se alantre sien dar por eilha. Amaldiçona la hora, l die, pon dúbedas an soutordie, na semana que ben, ne l feturo. Maldiç de l dantes i nun acradita ne l que ben apuis, nun bei l que stá acerca i ye ancapaç de zlhumbrar l que stá loinje.
I quando las çpedidas son para siempre, las redadeiras, son puntadas, duolen cumo ferronadas i apértan cumo nuolos, sécan las gorjas, sbazia la cabeça i sfaqueia l coraçon.
Zbalido i spremido, pon dúbedas an todo l que fizo, sien acreditar an nada, quier parar cumo s’esse fusse l remédio pa ls delores i las maugas.
Ye un modo de deméncia pura adonde l sprito atenta an spurmentar la fuorça de l mais corajoso.
Negá-lo para quei, son las eimoçones que un ye ancapaç d’adominar nien sparguir quando quier. L tiempo, esse garunhas, porque nun s’atrasou i you assi inda nun fazie las redadeiras çpedidas?
Nun quier saber de nada, nun para, cumo se fura l duonho de todo, l mandon deixa siempre seguir, cumo se sabisse que ye el que sustitui l lhenço que agora seca las lhágrimas.
Çpedidas son zumbaries de la bida que un nunca stá purparado para las dar, un siempre cuidou nun ser perciso.
Mas la berdade ye que las çpedidas redadeiras a sou tiempo tenemos que las dar. Cun abiso ou sien el, a pai, mai, armano ou armana, tie ou filho, bezino ou amigo, camarada ou coincido.
A sou tiempo ben alguien a quien la redadeira çpedida ten que se fazer.
Para mi son siempre zajeitadas i fries, nun tengo las palabras ciertas. De buona ou mala cara, seca ou molhada, nun sou you.
Agarro-me al siléncio, amigo i cumpanheiro nesses momientos.

Die de las mintiras


Porsor Amadeu

Esta nuoba solo puode ser la mintira d'hoije.
Hoije ye l purmeiro die d'Abril
Se fusse berdade, serie la mie maior tristreza de l redadeiros tiempos.
Se, se, s'algun die acuntecir, tenemos que rendir houmenaige l "frolesmirandesas", pul sou tamanho, pul serbício que prestou l mirandés i poner outro ne l lhugar del.

Foustino Anton

Cerrar l blogue




Por rezones que nun antressa agora çclarar, tengo muita pena, mesmo muita, mas bou a tener que cerrar este blogue.
Oubrigado a todos ls que nel partecipórun i l acumpanhórun.

Amadeu Ferreira



31/03/08

Citaçon (Bill Strickland)



Tengo ua cumbicçon mui firme de que cada un ten nun solo la capacidade para bibir ua bida recumpensadora i chena de santido mas también la repunsablidade de l fazer.
Bill Strickland


[An anglés:

I have an unshakeable belief that each of us has not only the potential to live a rewarding and purposeful life but also the responsibility to do so.
Bill Strickland]


Ancuntrei esta citaçon na anternete i ye ua daqueilhas frases que podie star nun lhibro de auto-ajuda. Assi i todo, cuido que ye ua frase an que bal la pena meditar.


28/03/08

L redadeiro suldado





L pedido era oufecial. Habie sido feito pul Persidente de la República i l Purmeiro Menistro. La bandeira triquelor habie sido alçada cun ua fita negra cumo sinal de lhuito i pedien-mos a nós tamien, porsores i alunos, para marcar a las onze dessa manhana de Segunda, un minuto de siléncio. Nun stábamos an Nobembre, an special ne l die 11 desse més, die an que se comemora todos ls anhos l armistício dessa guerra. Stábamos an Márcio i poucos dies antes, cun 110 anos de eidade, se habie muorto Lazare Ponticelli, l redadeiro beterano francés dessa guerra de 1914-1918, depuis de Raymond Cazenave, ne l passado més de Janeiro, outro beterano tamien cun la mesma eidade, que habie atrabessado cumo el trés seclos, cumbatido i al fin rejistido a dues guerras mundiales i conhecido ou oubido tamien falar an nun sei quantas outras guerras inda antre las quales bárias guerras queloniales.
Chegou a ser eimigrante tamien Lazare Ponticelli, cumo nós. "Lazzaro Ponticelli", nacido an 1897 nua aldé de l Norte de la Eitália, que solico un die i uorfano de pai nua família mui probe, cun solo la eidade de 9 anhos, cunseguiu ir a pie até la frunteira para agarrar clandestinamente l camboio i ir até Paris adonde yá stában armanos sous i tamien la mai que habien todos eimigrado para trabalhar neste paíç.
Lhembraba-se bien esse francés de ourige eitaliana que quando tenie 16 anhos i era bendedor de jornales ("crieur de journaux" an francés) sentiu ne l die 31 de Julho de 1914 muito rebulhiço an Paris, na Praça de la Bastilha, depuis de ls jornales habéren anunciado l assassinato de l deputado socialista Jean Jaurès, poucos dies depuis de habéren assassinado tamien l arquiduque Fracisco-Ferdinando i sue mulhier an Sarajevo... Todos esses eibentos íban a cuntrebuir para que la Almanha declarasse tamien la guerra a la França an 3 de Agosto desse mesmo anho.

[...]
Solo nestes redadeiros anhos habie aceitado Lazare Ponticelli falar de l que habie bibido durante la Purmeira Guerra para teçtemunhar nas scuolas i junto de ls jornalistas :
«Essa guerra, nun sabiemos porque ye que la faziemos. Cumbatiemos contra giente cumo nós… Nun queriemos fazer la guerra, oubrigórun-mos a fazé-la sien saber porquei»...
i ye berdade que qualquiera zoubediéncia de la parte desses suldados franceses desse seclo que habie ampeçado poucos anhos antes tenie cumo cunsequéncia ne l melhor de ls casos la deportaçon i la prison perpétua na Guiana i ne l pior «le peloton d’eisecuçon», quier dezir la pena de muorte matando a tiro pura i simplesmente l suldado cundanado…

Tiempos bien tristes esses de la Purmeira Guerra Mundial…! Tiempos an que la bida pouco balie… talbeç nada! I l pior ye que binte i un anhos mais tarde, tornaba a haber outra... outra guerra i essa inda pior que la purmeira!



27/03/08

Mensaige de l Die Mundial de l Triato 2008

Hoije, 27 de Márcio, ye l Die Mundial de l Triato. Praticamente todos ls grupos de triato assinálan la data cun spectáculos de grácia i cun la lheitura de la Mensaige de l Die Mundial de l Triato. Astanho, la mensaige foi screbida por Robert Lepage, ator, ancenador i dramaturgo canadiano. Deixo, a seguir, la traduçon para mirandés.

«Hai muitas heipóteses subre las ouriges de l triato, mas la mais fuorte ten la forma de ua fábula:

Ua nuite, an ilotempora, un grupo de homes ajuntou-se nua pedreira para se calcer a la buolta dua fogueira i cuntaren cuontas. Nesto, un deilhes tubo la eideia de se lhebantar i de ousar la sue selombra para eilustrar la sue cuonta.
Ousando las chamas, el fizo aparecer nas paredes de la pedreira, personaiges mais grandes que l natural. Ancantados, ls outros recoincírun por sue beç l fuorte i l fraco, l oupressor i l oupremido, l dius i l mortal. Atualmente, la lhuç de ls projetores sustituiu la oureginal fogueira al aire lhibre, i la maquinarie de cena, las paredes de la pedreira.
I, cun todo l respeito por ciertos puristas, esta fábula lhembra-mos que la tecnologie stá presente zde ls ampeços de l triato i que nun debe de ser antendida cumo ua amanaça, mas si cumo un eilemiento ouneficador.
La subrebibença de la arte de l triato depende de la sue capacidade de se reambentar abraçando nuobos strumientos i nuobas lhenguaiges. Se nun, cumo poderá l triato cuntinar a ser teçtemunha de las grandes questones de l sou tiempo i promober l antendimiento antre ls pobos sin tener, nel miesmo, un sprito de abintura? Cumo poderá el argulhar-se de mos ouferecer soluçones pa ls porblemas de la antoleráncia, de la scluson i de l racismo se, an sue própia prática, rejistiu a toda la fuson i antegraçon?
Para repersentar l mundo an to la sue cumplexidade, l artista debe aperponer nuobas formas i eideias, i cunfiar na anteligéncia de l spetador, que ye capaç de çtinguir l búltio de la houmanidade neste perpeto jogo de lhuç i sombra. Ye berdade que a jogar muito cul fuogo, l Home cuorre l peligro de se queimar, mas ganha tamien la possiblidade de zlhumbrar i alhumbrar.»
Robert Lepage
Québec, le 17 février 2008
(Traduçon andirecta, a partir de l pertués)

26/03/08

... i apuis quedo-me a falar cul caiato ...



Crónica publica ne l Público de 23 de Márcio



Se you fura a fazer couso de l que dízen ls jornales, cumo tal ciertas pessonas que ténen seluçon para todo, staba bien amolado: uns dízen que nun adelantra l Stado andar a arramar denheiro pul anterior de l paíç, este quarto de las traseiras adonde se pónen ls talabancos i por esso ye un çparate apimponá-lo muito; ye un mal sien cura, acrecéntan outros; l melhor ye deixar andar i apuis cada un que scuolha, si que la scuolha ye l mais amportante, dízen inda outros d’anriba la sue calentura cínica. Mas a mi pouco m’amporta que dígan essas cousas todas, que tanto se me dá que baia parriba ou que baia para baixo, mas que nun ténen rezon nun ténen. L que me bai balendo inda ye la telbison que me trai ls males – si pouco mais que ls males – de l mundo para casa i apuis quedo-me a falar cul caiato subre l que bai pul mundo i a la bista desso todo splico-le que la nuossa bida até nien ye assi tan mala, a la bista de ciertos creminales que por ende ándan i ls pónen a mandar ne l mundo.
Salo pa la rue i nun hai un germo, acá naide me ben a ber, i apuis las piernas yá nun zambuolben, que l rematismo le aperta las jogas de ls uossos mais do que arrocho an carga. Nien na cama se me stá bien, que ls uossos yá nun assosségan de maneira nanhue, ls almanechas, i assi dou cumigo an bolandinas de l lhume pa la cama, de la cama pa l puial, de l puial pa l lhume, de l lhume pa la briada, de la briada para lhado nanhun. Agora, tornando a esses de ls jornales, nun adelantra muita matacion que hai seclos que outros pénsan cumo eilhes i ye por esso que todo stá assi, i inda porriba cúidan que sáben todo, a la bista de l modo zambuolto cumo fálan.
Tirando uns cachicos, ando siempre you solo. Rejisto, a passar l cinema de ls mais de uitenta anhos que por acá ando: uas bezes beio todo assi a modo de nubrina; outras bou ua sumana anteira atrás las bacas pa las lhebar por ende abaixo, solo cun uas patatas cozidas ne l bolso de la jiqueta; apuis ben la Fráncia nua altura an que inda botaba fumo de la 2ª Grande Guerra; i siempre a arrastrar-me atrás l arado, ou l que fusse, para que la fame de pan nun crecira. Ye assi, a traier esses cinemas todos que bou deixando de star solo, que essa ye la casa que me fui fazendo pula bida afuora, las lhembráncias que me dízen quien sou: mal stá l miu bezino deilhi abaixo que perdiu las lhembráncias todas, cuitado, i bibe na mais grande soledade que manginar se puode. Ye pulas lhembráncias que abaixamos por nós abaixo i pul tiempo, ye por eilhas que sabemos quien somos i mos bamos lhigando al mundo, son essas lhembráncias que le bou cuntando al miu caiato, de modo que el yá sabe tanto cumo you. Se fura nuobo inda daprendie a poné-le un xipe, cumo le cháman, al miu caiato i apuis grababa todo, mas essa ye ua eideia que un nuobo nunca poderie tener. Caiato de chapoda cumo esta nun agárran eilhes por alhá i tamien se beníren a ambestir para acabar cun eilhas, mais bal que nun béngan.

amadeujf@gmail.com


Anganhar l tiempo

Staçon de l camboio




Nun éran poucas las bezes que s’oubie esta spresson a las nuossas gientes stramuntanas. Dezien-lo cua dénia de paç, cumo quien nun le quier trocar las buoltas a nada, cumo se este anganho fusse un jogo. Cumo quien diç que l que fai nun ye importante i ye de pouco balor, mas tamien dezir que ye melhor anganáa-lo a el çque el mos anganhe a nós.
Arrincar yerba ne l huorto ou na binha, roçar las silbas ou amanhar la sebe, lhebantar l sbarrulho de las paredes ou lhimpar l’augueira na lhameira. Todo cousas que habie que fazer, mas l sou tiempo.
L que fazeis?
- Pus si, andamos parqui a anganhar l tiempo.
Cumo se l tiempo fusse algo a que se le puode trocar las buoltas. Mas l tiempo troca-mos-las, sien que déiamos por eilha.
Nun hai muitos dies, ancuntrei un amigo assentado ne l scanho de la staçon de l camboio, esse camboio que anda çpindurado dun filo i que cumo lhezma fai las squinas todas de las rues adonde moro. Cumo mono stribaba las manos na caiata, subre eilhes la carrelheira, standie un oulhar outonhal para todo l rebolhiço benido i ido por bias de l tiempo, que lhieba la delantreira a todos. Benie un i iba-se outro camboio, nun zafio çcarado a la pasmaceira que del habie tomado cuonta, aquel rebolhiço ampuosto pul formigar de giente que chubie i decie dequeilha carroça de fierro, era tamien ua afronta a quien agora staba arredado, por bias de l sou tiempo. Aquel camboio nunca lo habie anganhado, coincie-lo tan bien cumo sues manos, agarrou-lo a la mesma hora pa l mesmo lhado anhos i anhos d'afilo, quando s’iba a acupar l tiempo de panadeiro adonde lhaboriou. L bruído de las ruodras deste camboio subre l carril fazie-le falta para anganhar l tiempo, que dantes era tan scasso i agora le sobraba. D’uolhos molhados, de tanta soudade doutro tiempo, cuntinaba a ber i a oubir l bruído de las amassadeiras eilétricas i de ls rodos.
Benie para este sítio porque agora tenie que anganhar l tiempo. Aquel tiempo que datrás nun chegaba por falta de tiempo. Yá lhebaba alguns anhos fazendo esta cunta de nun fazer outra cousa que nun fusse anganhar l tiempo, mas cuntinaba agarrado a outro tiempo, porque inda nun antendiu que l sou tiempo útele habie chegado a la fin. L tiempo trocou-le las buoltas i agora nun sabie fazer outra cousa que nun fusse anganhá-lo.
Nun tenie huortos, paredes nien lhameiras, nien yerbas malas para arrincar nien augueiras para amanhar, tenie la chabola de la staçon. Para anganhar l tiempo.





25/03/08

La lhienda de las andorinas

Un casal de andorinas ne l sou nial de lhama



Cunta la lhienda que nun die de muito sol, nun campo cheno de froles de todas las quelores, an Nazaré, l Nino Jasus staba muito antretenido a fazer paixaricos de barro. Apuis de ls fazer, deixaba-los ne l chano todos bien dreiticos i an orde. Passou puli un tiu malo, que ampeçou a zborraçá-los. L nino quedou triste i para que nun ls çtruisse todos batiu las palmas, fazendo cun que eilhes ampeçássen a bolar para bien loinge. Assi nacírun las andorinas.
Zde esse die to las purmaberas siempre bénen a çcansar de la sue biaige ne l beiral de sue casa. I outra beç, de l mesmo barro de que nacírun, ampéçan a fazer l sou nial.



La Primabera

Alhá bai l grilhico
De jiqueta preta
Mui cuntentico
Fazendo cri-cri
Tener cula barboleta
De jiqueta çarapintada
Alhá bai la joaninha
Bolando bolando
De frol an frol
Tener cula abelhica
I cun outros bichicos
Ban a jogar al sol
Anriba de la yerba
Ne ls campos berdicos.


22/03/08

Lhambráncias

Boca de l forno




Poucos séran ls Boubielhos que nestes dies de la Páscoa nun se lhémbran de quando éran pequeinhos ber las sues mais a fazer l folar.


Anté que l’aldé de Zenízio nun era por ende de las mais probes de l cunceilho quando me criei. Assi se puode dezir, se habie alguas famílias mais anricadas, que colhien muito pan, matában trés ou quatro cebados por anho, i outras que nun tenien bienes de raiç, mas la maiorie de las famílias fazien por lhaboura i mataba un ou dous cebados. Scassas serien las famílias que nun colhien pan nien matában l sou cochinico. L que quier dezir que to las famílias fazien la tradiçon de l folar mesmo an forno amprestado. Mas porquei falar de lhaboura i cebados? Porque era cula farina de pan i cun chicha que nuossas mais i abós mos anchírun la boca i la barriga ne ls muitos anhos que por alhá andubímos. Era cun farina i chicha que nuossas mais mos anchírun de mimos, quando fazien las bolhas doces, ls sodos, ls roscos i l folar de chicha.
Hoije s'algo quiero yá nun ye mimos, nien quien ls fazie stá acá nien ls muis uolhos reçúman por doces, mas si ua houmenaige a to las abós i mais que fazírun la felcidade de tantos i tantos ninos, cul sou folar i l sou regalo de ls bolhicos.
Ls nuossos decendientes inda ténen la suorte de coincer todas estas tradiçones, pula lhigaçon an sues casas i quando ban de besita a l’aldé nesta temporada. Cumo la mie tie fai l folar assi muitas ties zenízienses i stramuntanas por esse mundo afuora l fázen, cul saber i la proua de nun deixar muorré-se la tradiçon.


Quien scribe subre las tradiçones de l folar, nun scunde la soudade que le bai n’alma i l balor de la partilha. Ne l sítio nialdelaboubielha l testo de “la Páscua i l Calendairo” screbido por un Zeníziense ye bien ua proba de todo esso. You, por mi, l’eimaige de mie mai, a la boca de l forno, de ranhadeiro spalhando las brasas i la masseira culas mantas amouchando l folar inda nun la apaguei de la mie eimaginaçon.




Bolha doce




Piedra Filosofal

Eilhes nun sáben que l suonho
ye ua custante de la bida
tan cuncreta i defenhida
cumo otra cousa qualquiera,
cumo esta piedra cinzenta
an que me sento i çcanso,
cumo este rigueiro manso
an serenos subressaltos
cumo estes penheiros altos
que an berde i ouro se agítan
cumo estas abes que grítan
an borracheiras de azul.

Eilhes nun sáben que l suonho
ye bino, ye scuma, ye furmiento
bichico alacre i sedento
de çufino an punta al modo
que açufina siempre an todo
an un perpeto mobimiento.

Eilhes nun sáben que l suonho
ye tela, quelor, pinzel,
base, fuste, capitel,
arco an ougiba, bitral,
pináculo de catedral,
cuntrapunto, sinfonie,
máçcara griega, magie
que ye retorta de alquimista,
mapa de l mundo mui çtante,
rosa de ls bientos, Anfante,
carabela quinhentista,
que ye cabo de la Boa Esperança,
ouro, canela, marfil,
florete de spadachim,
bastidor, passo de dança,
Columbina i Arlequim,
passarola boladora,
pára-raios, locomotiba,
barco de proua festiba,
alto-forno, geradora,
cison de l átomo, radar,
ultra-son, telbison,
Zambarque an fogueton
naa superfice lhunar.

Eilhes nun sáben, nin sónhan,
que l suonho comanda la bida,
que siempre que un home sonha
l mundo poula i abança
cumo bola quelorida
antre las manos dua criança.

António Gedeão In Movimento Perpétuo, 1956





[An pertués:

Pedra Filosofal

Eles não sabem que o sonho
é uma constante da vida
tão concreta e definida
como outra coisa qualquer,
como esta pedra cinzenta
em que me sento e descanso,
como este ribeiro manso
em serenos sobressaltos,
como estes pinheiros altos
que em verde e oiro se agitam,
como estas aves que gritam
em bebedeiras de azul.

eles não sabem que o sonho
é vinho, é espuma, é fermento,
bichinho álacre e sedento,
de focinho pontiagudo,
que fossa através de tudo
num perpétuo movimento.


Eles não sabem que o sonho
é tela, é cor, é pincel,
base, fuste, capitel,
arco em ogiva, vitral,
pináculo de catedral,
contraponto, sinfonia,
máscara grega, magia,
que é retorta de alquimista,
mapa do mundo distante,
rosa-dos-ventos, Infante,
caravela quinhentista,
que é cabo da Boa Esperança,
ouro, canela, marfim,
florete de espadachim,
bastidor, passo de dança,
Colombina e Arlequim,
passarola voadora,
pára-raios, locomotiva,
barco de proa festiva,
alto-forno, geradora,
cisão do átomo, radar,
ultra-som, televisão,
desembarque em foguetão
na superfície lunar.

Eles não sabem, nem sonham,
que o sonho comanda a vida,
que sempre que um homem sonha
o mundo pula e avança
como bola colorida
entre as mãos de uma criança. ]



20/03/08

Poesie ne l CCB

Manhana ye l Die Mundial de la Poesie. Acho que nun hai melhor data para comemorar la poesie que l die an que ampeça la Primabera.
Para assinalar la data bai a haber l próssimo sábado, ne l CCB, bárias atebidades: ua feira de l lhibro de poesie, ua sposiçon de poesie bisual de Ana Hatherly, declamaçon por atrizes i atores (Susana Menezes, Beatriz Batarda i Diogo Dória, etc.), cunferéncias por Fernando Pinto do Amaral i Osvaldo Silvestre, un "Spacio de Troca" (adonde podemos trocar us lhibros por otros), antre otras.
Staran prsentes poetas cumo Ana Hatherly, Ana Luísa Amaral, Gastão Cruz, Nuno Júdice, Manuel Alegre, Manuel António Pina, Pedro Tamen i Walter Hugo Mãe.
La antrada ye de grácia.

Ls mirandeses son «burros»?



An artigo de 1919, subre la eimigraçon [
Eimigração - Despovoação dos Campos], que fui publicado cun outros ne l lhibro Propaganda Regional do Distrito de Bragança [Bragança, 1920], screbido pul dr. Carlos Alves, de Bilachana, diç-se assi nas págs. 99-100:

«São os mirandeses acusados, pelo seu retraimento e acanhamento no convívio, de possuirem fracas faculdades intelectuais. E como êles se limitam a cultivar a terra, precisando de outros que lhe façam o comércio, atribui-se isso à falta de inteligência.
É um êrro. O isolamento fê-lo acanhado; a indústria agrícola, que lhe consome todo o tempo, faz parte da sua educação e do seu ser, tornando-se uma aptidão constitutiva do seu organismo físico e psicológico.
Mas a sua potência intelectual não pode ser posta em dúvida, porque ela se manifesta na escola, nos cursos superiores, nos homens de sciências e de letras que tem produzido.
Os emigrantes, porém, levam para terras longínquas do Novo Mundo a sua inteligência potencial e a sua aptidão física, porque êles são fornecidos pelas classes menos abastadas; tem a inteligência, que não sabe servir-se das coisas nem do corpo, como um maquinista que não sabe governar a máquina, que lhe entregam.
Vão desarmados para a concorrência; se vencem, ou, pelo menos, se não sucumbem, é isso devido à robustez física. O dinheiro não é ganho com a inteligência, mas com os músculos. Os que voltam com algumas economias confessam, que os trabalhos mais violentos e os agrícolas, são a sua ocupação, em terras da Argentina. Simplesmente, o salário é mais elevado e o trabalho é mais esgotante.»

You nun sabie que acusában ls mirandeses de ser pouco anteligentes. I agora pregunto-me porque haberie essa eideia. Nun me agradádan las splicaçones de l dr. Carlos Alves, que nun cierto sentido le dá rezon a las críticas. La rezon de la acusaçon diç que era pul «retraimento e acanhamento no convívio». Ora you cuido que esso solo poderie ser splicado pula lhéngua i rialmente dezirien que ls mirandeses nien sequiera sabien falar... pertués.
Qual ye la buossa oupenion de se haber criado essa eideia?


18/03/08

L Abade de Baçal i l mirandés 5




Yá bai lhargo l faladuro subre este tema. Mas inda quiero hoije falar dua carta que l Abade le screbiu al Cura Mourinho an 1941 a respunder por bibliografie mirandesa i ende apunta ls seguintes lhibros subre la lhéngua:
De José Leite de Vasconcelos: Dialecto Mirandês; Flores Mirandesas; Estudos de Filologia Mirandesa; Silva Mirandesa (Separata da Revista Lusitana);
De Albino José de Morais Ferreira: Dialecto Mirandês.
Inda fala de outros libros, mas que ténen a ber cula giografie, la stória, la arqueologie, etc. Todo porque l Cura Mourinho starie a pensar an screbir ua monografie subre Miranda.

Nun Postal de 1942 pide-le a Mourinho que ajude a Alfredo Cortez a screbir l sou quelóquio AS SAIAS an mirandés. Mourinho assi faç, mas l trabalho del de pouco parece haber serbido.

Nua outra carta a A. Mourinho, de 1945, dá berduada de ferber na Monografia de Miranda do Douro de que falei an "L Abade de Baçal i l mirandés 3", acusando-la de tener "erros gravíssimos" cumo l dezir que Miranda antigamente se chamou "Contium" i outras boubadas assi. Essa monografie parece haber tenido bastante dibulgaçon.

Nua outra carta de 1945, tamien al Cura Mourinho, diç, parecendo referir-se a la lhéngua mirandesa: «No Mirandês nada te posso ajudar porque não sei...».


I porqui me quedo, anque saba que outras cousas haberie a apuntar, mas sin adelantrar cousas nuobas. De l que se deixou dezido, puode cuncluir-se cun algues notas:
- ne ls anhos 20 a 40 de l seclo XX muito de l que se bai sabendo de l mirandés, na Tierra de Miranda, ye sacado de l Abade de Baçal, yá que la obra de J. Leite de Vasconcelos ye parqui menos acessible i até ls anhos 40 de l seclo XX nun apareciu un antelectual mirandés capaç de cuntinar l trabalho ampeçado por aquel, nin sequiera de l dibulgar na sue tierra (por bien que custe a dezir esto);
- cumo puode ber-se, la anformaçon de l Abade ye pouca i mala, yá que el nunca quijo armá-se an cerjano sien coincer las yerbas, assi i todo ye repetida por outros inda cun mais erros;
- l saber subre la lhéngua passa-se solo antre meia dúzia [talbeç nin tanto] de antelectuales: l pobo que sabe ler i screbir, que cuntina a ser pouco, de nada sabe i l mais de ls antelectuales mirandeses tamien quédan por fuora de todo esto: esso quier dezir que na rialidade de la lhéngua nada ou mui pouco demudou, i todo cuntina cumo se J. Leite de Vasconcelos nun houbira eisistido: la lhéngua charra i caçurra staba an todo l sou splendor i cuntinaba a ser cunsidrada cumo tal.



16/03/08

L Abade de Baçal i l mirandés 4



Mais ua notica subre l que l Abade de Baçal anformou a respeito de l Mirandés, desta beç sacada de l ambelume IX de las sues Memórias Arqueológico-Históricas do Distrito de Bragança, publicado an 1934 [portanto 5 anhos apuis de l 1º decumiento eiqui salido], que a pág. 467 diç-se l seguinte:

«Em algumas povoações do concelho de Miranda do Douro fala-se o dialecto mirandês, que "nem é uma corrupção do espanhol, do galego, ou do português, nem é uma mistura destas línguas; mas, muito pelo contrário, é um idioma à parte, com fenómenos próprios, embora intermédio àqueles; numa palavra, é um idioma regular, como todos os idiomas, e provém directamente do latim que outrora se falou naquele canto de Trás-os-Montes. Eu mesmo encontrei nas minhas excursões por ali, inscrições e moedas do tempo dos romanos, o que confirma historicamente a minha afirmação"». [Ls dezires antre aspas " " son sacados de J. Leite de Vasconcelos, De terra em terra, vol. I, p. 218.]


Ls galhicos d’oulibeira

Tiu Armando cortando uns galhicos



Hoije a la purmanhana acabei d’amanhar este testo i hoije ye Demingo de Ramos pa ls crestianos. Zde garoto, quedei siempre cun muita afeiçon a este Demingo. Ancuntraba ne l que se fazie nesse die algo mais lhiado a las pessonas, al sou çtino, a la bida que ls mobie. Nun quier dezir que ls outros dies de nomeada, la Sumana Santa, i l Demingo de Páscua los squecira de todo i nun fússen tamien amportantes. Mais digo, l sentido que se daba a esse die tenie mais a ber cula gientes i l sou die a die, aqueilho an que eilhes siempre acraditórun. Inda cuntino a pensar assi.
Neste die miu pai çtribuie por todos de la família galhicos d’oulibeira i assi íbamos a missa. Adonde miu pai ls arranjaba nun l sei, porque an Zenízio oulibales quando mi upai criou la garotada nun m’acordo de haber. Mas sabie porquei ls lhebábamos a la missa, quantos éran i porquei el fazie tanta fé i ampeinho nisso. Éran tantos quantas las tierras de trigo, centeno, cebada que el habie sembrado esse anho, i lhebábamos-los a la missa pa la benzedura.
Un apuis outro, lhougo nessa tarde de Demingo de Ramos fazie la ronda puls panes i ende bien al meio, spetaba l galho d’oulibeira benezido. Tenie fé que l’auga benta que ls galhicos d’oulibeira lhebában pa l pan tubíssen la bertude de fecundar, multeplicar por muitos ls granos nas fituras spigas i portegé-los de maleitas, pragas ou truniadas. Era todo un acraditar benido d’alhá bien andrento del, a nun ser assi s’algue cousa de malo benisse atiçaba ua rebuolta de nun l haber feito. Çcançaba l sprito, todo staba lhiado al tiempo i a quien porqui fazie fusse l que fusse para nun faltar l pan.
Ls galhicos d’oulibeira ende quedában ne ls panes, siempre d’atalaia, cumo se de begilantes bibos se tratasse, assi mandaba la fé de quien alhá ls ponie. Cun eilhes l pedido de que gránen bien, assi i todo nun era pedir muito, puis quien pide cun deboçon solo pide l que percisa.
Inda hoije assi acuntece cumigo, ralo ye l anho que mesmo nun sembrando pan nun l faga, ne l Demingo de Ramos lhiebo un galhico d’oulibeira i apuis l recuolho-lo an casa. Ende queda l anho anteiro, cumo se you pedisse la porteçon de la melhor sembra que tengo.
Tamien sabie, quando era garoto, que Demingo de Ramos, Sumana Santa, Domingo de Páscua querien dezir temporada de spráncia. Cousa que ne l tiempo de garoto cuidaba que staba a mano, i agora de bielho beio que ye ua cousa que ten que se fazer muita fuorça pa la tener. Mas que nunca se debe perder.

Ua Sumana Santa para todos son ls mius deseios.



Se este pan fusse de miu pai tenie alhá un galhico d'oulibeira, pula cierta.



14/03/08

L Abade de Baçal i l mirandés 3



Traio-bos un cachico dun lhibrico, mui pequerrixo que parece ua cartilha, cula seguinte fixa:


A. Fonseca
Monografia de Miranda do Douro,
SPN - 1943 (60 págs)


Nesse lhibro a pp. 44-47, tem un capítalo chamado «Dialecto Mirandês», que diç assi:

«Embora pouco vulgar, ainda hoje é falado em algumas terras transmontanas o dialecto mirandês.
Divide-se êle nos coodialectos sendinês, riodonorês e guardramilês, assim chamados das aldeias onde se falam: SEndim, em terras de Miranda; e Riodonor e Guardramil, no concelho de Bragança, raiando já com Espanha.»
[apuis l outor apersenta un testo de l riodonorés para amostrar cumo ye l dialecto mirandês!...] E acaba assi, apuis de l testo i sue traduçon:
«Segundo o erudito investigador e arqueólogo Padre Francisco Manuel Alves, Abade de Baçal, - a cuja obra, larga e proficientíssima, têem de ir colhêr elementos todos os que sôbre terras de ás-os-Montes queiram fazer trabalho sério - o dialecto mirandês, conquanto pelos seus caracteres gramaticais se avizinhe do português mais que qualquer língua românica, deriva directamente do latim, segundo formas léxicas próprias, e não do espanhol, do galego ou do português corrupto, como à primeira vista pode parecer.»

Para quien se quejir dar al trabalho de acumparar l que este tiu diç cul lhibrico de 1929 de l Abade de Baçal, berá que ye copiado dalhá, sin tirar nin poner.



13/03/08

«O Namoro»



Andaba a saber de anformaçones subre l outor angolano Viriato da Cruz a perpósito dun de ls sous mais guapos poemas publicados an 1961, l anho an que ampeçou la guerra an Angola, « O Namoro», que fui cantado hai pouco mais de trinta anhos agora por Sérgio Godinho cun acumpanhamento musical de l'outorie de Fausto i grabado nun disco que saliu an 1976. I ne ls meandros anciclopédicos que representa a las bezes l'anternete por adonde me deixo you tamien lhebar pula mie curijidade i ganas de saber siempre mais, acabei por çcubrir algues froles; africanas estas, antre las quales ua bien guapa i einesperada que apanhei para eilustrar esta mie biaige de hoije, desta beç an tierras angolanas.
Yá todos sabien; you ye que nó! Porque naide inda nun habie falado nessa rapaza guapa cumo ua diusa, filha de pai pertués i de mai angolana que, an Dezembro passado, fui eileita la segunda mais guapa ne l cuncurso de « Miss Mundo » ?
You, an giral, nunca dou amportáncia a esses eibentos. Tanto me dá que la pérola rala seia maxicana, amaricana, japonesa ou sueca; que seia rúcia de uolhos azules cumo la quelor de l'auga frie i até gilada de ls fiordes de la Noruega ou pul cuntrairo que tenga pelo negro cumo l ébano, tan scuro cumo la nuite, i ls uolhos berdes cumo l'auga de ls rius que arresáian bagarosamente ou pul cuntrairo cun ua fuorça terrible por miles de quilómetros atrabessando spessos matorrales húmados an países tropicales i calientes... !
I que m'antressa saber tamien que essas diusas, guapas cumo serenas, míden todas mais de 1m70, que oubrigatoriamente son todas sulteiras i solo ténen antre 18 i 25 anhos? Todo esso nun m'antressa !
Mas antretanto... mirando bien pa la rapaza... Micaela Patrícia Reis..., Miss Angola 2006, que benciu l segundo melhor lhugar ne l cuncurso de «Miss Mundo», an Dezembre passado, lhembrei-me de l poema de Viriato da Cruz que diç assi, antre outras cousas:


Mandei-lhe uma carta em papel perfumado
e com letra bonita eu disse ela tinha
um sorriso luminoso tão quente e gaiato
como o sol de Novembro brincando de artista
nas acácias floridas na fímbria do mar.

Sua pele macia era sumaúma
Sua pele macia, da cor do jambo,
Sua pele macia cheirando a rosas
[...]
E ela disse que não !
[...]
Tocaram uma rumba – dancei com ela
e num passo maluco voámos na sala
qual uma estrela riscando o céu.
E a malta gritou: « Aí Benjamim! »
Olhei-a nos olhos – sorriu para mim,
pedi-lhe um beijo, la la la la la
E ela disse que sim !

L que pensar de todo esto?
You, ua cousa: quando l tiu esse de Santa Comba mandou centenas i milhares de jobes sembrar terror nas cidades, bilas, aldés, selbas i sabanas dessas tierras angolanas, an special zde 1961, l anho tamien an que Viriato da Cruz eiditou l sou poemairo, adonde ben l poema «O Namoro», todos ou quaije todos esses moços debien de haber recusado dua maneira ou doutra; ou se tubíssen aceitado de ir até aqueilhas tierras çtantes, tropicales i calientes tamien, aceitában mas era para melhor sentir la poesie que habie nesses testos africanos i naqueilhas gientes ...

Oulhando las rapazas angolanas (i inda sulteiras...) ne ls uolhos tamien, sunrindo para eilhas... i pedindo-le un beiso...

La, la, la, la, la...

I eilhas dezindo que si !
I eilhas dezindo que si !




Viriato Francisco Clemente da Cruz naciu an Kikubo (Porto Amboin) an 1928 i morriu-se an Pequin (China) an 13 de Junho de 1973. Fui cunsidrado un de ls mais amportantes ampulsionadores de la poesie regionalista angolana nas décadas de 40 i 50 i cunsidrado pul pobo angolano cumo un de ls prencipales líderes de la lhibartaçon de Angola.