Mostrar mensagens com a etiqueta lhengua. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta lhengua. Mostrar todas as mensagens

07/01/11

Comemoraçon de l 12º Anibersário de l Mirandés

L Mirandés fui cunsidrado cumo la segunda lhéngua ouficial an Pertual, pula lei nº 7/99, publicada ne l Diário de la República a 29 de janeiro de 1999.
Hoije relhembrei-me dua pregunta que me fazírun uns mirandeses, hai yá arrimado a un anho atrás, nun almuorço d'amigos: porque nun mos ancuntramos ne l die de l'ouficializaçon de la lhéngua, solo para falar an mirandés? La cumbersa cuntinou mais ó menos assi: Somos yá muitos eiqui pula zona de Lhisboua a screbir l mirandés ne l Froles Mirandesas i noutros blogues i “sites” i muitos mais ls besitantes deste mundo birtual mirandés. Berifica-se que l patrimonho de testos publicados ne l Froles i noutros blogues i “sites” se ten zambolbido muito, nestes dous radadeiros anhos, cun muita giente a screbir an mirandés i poucos a falá-lo.
Comemorarmos l 12º anibersairo cun un ancuontro para falarmos la lhéngua mirandesa nun será ua de las melhores houmenaiges que podemos fazer als nuossos antrepassados mirandeses? Comemorarmos l 12º anibersairo nun será ua de las melhores formas de agradecemos la grandura de l trabalho, la dedicaçon, l antusiasmo, l sprito amprendedor de todos ls que trabalhórun, purparórun i lhuitórun pula aprobaçon desta lei?
Porque astanho l die 29 de Janeiro ye un sábado, bengo-bos a proponer la comemoraçon de l 12ª anibersairo, nun de ls sítios a scolher por todos ls que quejirdes dar sugestones, deixando eiqui la mie sugeston de ser ne l Centro Cultural de l Alto de l Molino, an Corroios, ó Na Casa de Trás ls Montes i Alto Douro, ne l Campo Pequeinho, an Lisboua.
La hora poderá ser antre las 15.30 i las 19.00 ó las 21.30 i las 24.00.
La sugeston de porgrama que aperponho para esse ancuontro ye l seguinte:
- Solo falarmos la lhéngua mirandesa, todos ls que a soubirmos falar;
- Dibulgarmos l mundo birtual mirandés, ls blogues, sites, etc;
- Dibulgarmos ls porgressos de la scrita de la lhéngua mirandesa, ls lhibros, ls testos publicados an jornales i rebistas, etc;
- Melhorarmos l coincimiento i l'ounion de todos ls amigos de la lhéngua mirandesa.
Zde yá agradeço l tiempo que perdistes a lher este manhuço de palabras i agradeço, an special, las buossas oupeniones i sugestones.
Parabienes a todos ls que cuntrebuírun pa la acriaçon de la lhéngua mirandesa. Para todos, l miu maior agradecimiento.

Un arrochado abraço,
Leonardo

10/12/10

STÓRIA DE LA LHÉNGUA MIRANDESA

.

LS PUNTOS NE LS iii

.

.

Cumo porsor de l Praino, yá bou quedando farto de oubir dezir meias berdades para desse modo se eilebáren uns i poner ls outros abaixo. Se houbo alguns porsores que nun queríen saber de la lhéngua mirandesa, ou éran de fuora, ou éran de familhias que nun falában la lhéngua. Acuntece que giente que ampeçou a mirar para la lhéngua mirandesa solo hai meia dúzia d’anhos, ou quando muito ua dúzia i porque se dórun cunta de que la lhéngua tenie feturo, yá ls porsores de l Praino lhebában la lhéngua a sério i la dibulgában i promobíen pul mundo. La Associaçon de porsores de l Praino, que lhebou la lhéngua a sítios tan loinje cumo la Índia, zde 1980 que moblizórun dezenas de porsores i porsoras, que recolhírun las musicas, ls bersos, ls ditos dezideiros, ls strumientos musicales, ls questumes i tradiçones, la stória de l Praino… Cun que antençones se diç que nun deixában antrar la lhéngua na scuola? Inda l canal 2 de la RTP nun chegaba al Praino i yá alhi fumus a amostrar la nuoba scuola de l Praino i ls alunos a fazer un jornal. Yá la lhéngua daba que falar. Até Saramago eiqui bino, cumo yá bos amostremos. Este bideo amostra ua ida de la Associaçon a França. Tal cumo hoije faç cun la fuolha de Lhéngua Mirandesa de l Jornal Nordeste, tamien l bino “Lhéngua Mirandesa” staba presente, an França i na Índia. Mas parece que se quier fazer outra stória de la lhéngua.

24/08/10

LHÉNGUA MIRANDESA

COUSAS DE LA LHÉNGUA

Parece que mos bamos squecendo de tratar de la nuossa lhéngua ne l que diç respeito a la sue struturaçon i anstitucionalizaçon i para que eilha seia cada beç mais ua lhéngua camino la berdadeira oufecializaçon. Puode parecer algo cumplicado falar eiqui destas cousas, até porque poucos staremos porparados para l fazer i inda mais quando aparece siempre quien nun ten houmildade de recoincer que ye lemitado ne ls sous coincimentos i se bota a búltio.

Ua lhéngua nace culs falantes i bai-se modeficando cul tiempo i solo apuis de passar a ser un código antendible por un grupo de pessonas, nun determinado sitio ye que se puode chamar lhéngua, que passará a scrita quando se passar esse código para l papel, tanto porque se tornou neçairo, cumo porque se fui oubrigado a fazé-lo. Mas inda nun ye lhéngua oufecial dessa giente ou desse sitio porque, cumo al falar hai çfrencias antre ls falantes, tamien na scrita las hai i ua cousa oufecial ten que tener l mínimo de rigor. Nun ye por haber çfréncias que bai mal al mundo ou uns son melhores scritores que ls outros, stamos ne l tiempo de la lhibardade de screbir.

Nós ampecemos yá la fase de ouniformizar l código i ende la necidade de aporfundar la strutura de la lhéngua, para esta tener maior credeblidade strior. Solo apuis desto podemos falar an berdadeira oufecializaçon de la nuossa lhéngua.

L código de la scrita ye formado por palabras, frases i testos. Tenemos primeiro que eidentificar todas las palabras i ouniformizar l modo de las screbir, para las frases séren mais purfeitas i tenermos testos melhor struturados. Esto nada ten a ber cun la lhibardade que cada un ten de screbir, mas ye neçairo para podermos tornar oufecial la lhéngua, porque ua cousa ye ber la lhéngua cumo un fato(facto), ua realidade, outra cumo ua cousa cun statuto jurídico.

Mas para quei tanta litomie… quando l que you querie era chamar-bos a la rezon para la necidade de ouniformizarmos la scrita de las palabras.
Muitas bezes bemos la deficuldade de screbir las palabras que acában an (ia). Nin (nien) siempre se scribe (ie), quando la palabra ye acentuada na ante-penultima sílaba nunca se scribe (ie) debe mantener-se (ia).
Ex:
balancie
berbo fazer – fazie
Mas
Costáncia
Speráncia
Lhembráncia

Outro caso ye l uso de nun i
- Bás a la huorta?
- Nó, esta tarde nun tengo bagar.
Nua respuosta a ua pergunta debemos screbir .
Nua frase afirmatiba debemos screbir nun.
You nun sei se esso ye berdade

Bá ber se pensais mais nestas cousas que an libros…

20/03/10

La Proua

Chamaba-se Libório i fui un die de Primabera la purmeira beç que dou fé de l ber. Staba nun talho de trés patas a la abrigada de l cabanhal spreitando l sol de la manhana que alumiaba de lhados de l Naso. Ua forma de fierro nun cepo al lhado, un caixon cun sobelas, sedas de cochino, peç, lhinhas i ferragachos que nunca habie bido. Habie ua albarda scarranchada nas baras de l carro de las mulas i las melenas çpinduradas an dues stacas a la squierda de l’antrada de casa, assi cume dues corres para sigurar l jugo assobeado, barrigueiras i ua cabielha de l arado que parecie un badalho a balanciar na punta dua maroma.
Rírun-se ls uolhos mal ancarou cun las selombras que chegában i l tapában la racica de sol. Lhebantou-se, chamou por Ana i ponírun-se a falar cousas que you, anton por ende cun trés ou quatro anhos, nun antendie, inda porriba nua lhéngua que sonaba dua maneira que nó la que you oubie an casa.
Al meio de la cumbersa, que metie binha de l Cereijal – que mius pais habien ido aquel die a arar – Cicuiro, Antonho, Naso, pais, filhos i outras palabras que conhecie, saliu ua spresson de la boca de Libório: “agora si puodes tener bien proua!” I todos mirórun para mi. Quedei a remoniar na “proua” essa, mas nun sei por que cargas d’auga, parece que naquel rato se m’anchiu l peito d’aire cume se fusse la persona más amportante de l mundo. Bejita feita, alhá tornemos nós ruga arriba i you cheno de “proua” porque yá habie ido a la Speciosa cun miu pai, aqueilha tierra loinge de Cicuiro que ls mius amigos nun conhecien porque solo habien ido ua beç a Cabeça Gorda i abistórun San Martino.
Cume an mie casa essa lhéngua de Tiu Libório nun se falaba, nunca preguntei l que querie dezir “proua” i solo cul tiempo ye que nun deimingo, no Sagrado, antes de la badalhada preguiceira, ye que Nacimento mirando a Carlos, todo screnchado, de camisa lhabada i cachaço sticado, le dixo: “hoije lhambiu-te la marela! Proua, hoije nun te falta!”
Anton “proua” querie dezir esso? Daba la defeniçon dun stado d’alma! Era cume Carlos se sentie: assi cume un feixe que ajunta l figuron i l concho, anchado cume un boto por presumir camisa de strena, cholas ensebadas i pelo relhamposo cul azeite para amansiar la risca de la crencha sien se amportar cun las palabras de caçuada que le botában.
“Proua” era la palabra que solo se falaba na ruga, ua pequeinha palabra salida de las caleijas, de las canhadas, de l cabanhal de Tiu Libório, sabe-se alhá trazida por quien ou benida de adonde i de que séclos atrás, que tanta eimoçon aparbona na antemidade de quien la siente. Nun fui a ber l’ourige dessa palabra porque nun sou marenheiro, bonda-me saber quien la usa i quien la sinte. You tamien daprandi la “proua” na ruga porque an casa, por miedo, nun se dezie “proua”. Miedo de nun tener amprego, miedo de ser anferior, miedo de tener que çofar tierra toda la bida cume fazírun nuossos pais i abós. Mas siempre tube “proua” por saber l que quier dezir “proua”. La “proua” cria lhaços i ouniones, eidentidades … yá destes cun bós a pensar no que puode fazer la nuossa “proua”?! Puode fazer todo l que téngades ganas de fazer i más inda: até sirbe para dezir “proua”! I sien “proua”?! Yá manginestes un mirandés sien “proua”?!
Inda trasdonte ua persona de la Bairrada me dezie: sabeis? Conheço un rapaç que diç ser de Miranda mas nun fala mirandés … él si será d’alhá?! Se calha ye mas nun ten “proua”.
Oubrigado Tiu Libório.
Alcides Meirinhos - testo salido no Jornal Nordeste na eidiçon de 16 de Márcio de 2010

10/01/10

« Lhato » an beç de « baldo »



Tengo por bezes l’ampresson
que hai pessonas de la mie tierra,
Sendineses cumo you,
que lhougo s’aflígen
quando ua Cumbençon mos diç
que ye preciso screbir :
« lhibro » an beç de « libro »
« Lhibardade » an beç de « libardade »
i mais outras palabras assi :
« lheite, lhino, lhuna, lhana... »
cun esse mesmo sonido que an
“polho, filho, mulhier, malha...”
I a perpósito dessas palabras
que haberie que screbir cun « lh- »
ne l ampeço an beç de « l- »
dízen i pregúntan :
« Porque hemos de las screbir assi
se nun ye assi que falamos ? »

Puis...!
Tamien you nunca prenunciei
porque tamien sou sendinesa
« lh- » ne l ampeço de las palabras.
Mas usar essa grafie
até para nós Sendineses
porque serie un porblema ?
Ye que la letra « agá »
- ye assi que se chama –
puode tamien corresponder
a un sonido mudo...
Quien ye que nun l sabe ?
Anton...
porque Haberiemos de Heisitar ?

I por outro lhado
sei que Hai tamien
ua rezon...
mais personal...
" Tue bó,
dixo-me muita beç mie mai,
era de Bila Chana
mas mesmo an Sendin,
depuis de casada,
cuntinou a dezir
« lhato » an beç de « baldo » ! "

I quando mie mai se pon a falar
cumo falaba mie bó,
mie bó Ana
de Bila Chana,
nun só m’apercebo
que ciertas palabras
- alguas -

son defrentes
cumo me dou de cunta
que nessa tierra tamien se usa
esse sonido « lh- »
an beç de « l-»
ne l ampeço de las palabras.

I you quando scribo
esta nuossa lhéngua
que ye l Mirandés,
you que tamien sou
de Sendin,
quiero assi i todo
que la mie fala
seia ua houmenaige
a todos ls que la falórun
antes de mi.
Éran eilhes de Sendin
i tamien de outras tierras
cumo Bila Chana
la tierra de mie bó Ana.

Mas inda bos quiero dezir...
Só tengo pena dua cousa
mas nun ye desse sonido “lh-”
ne l ampeço de las palabras
porque a mi
esso nada m’aflige !
Ne ls eisemplos que mie mai dá
de las palabras que mie bó usaba
que nun éran de Sendin
mas si de Bila Chana...
« lhato » an beç de « baldo »
ye la palabra que mais la marcou
i esso nun ye d’admirar
até quier dezir muita cousa...

Nunca se m’alhembra
antretanto,
podeis acraditar,
de la oubir tamien citar
estas por eisemplo :
« lhibro » ou «lhibardade »...
Mas siempre :
«lhato» an beç de « baldo » !
I a mi
ye esso na rialidade
que mais m’aflige.
Si, ye esso !

Mas nun squeci, Abó:
« lhágrimas »…
i « lhuto »…
Era assi que tu tamien dezies !






22/04/09

La quarta palhestra de mirandés an 2009 ( II)








Cumo dezimos na parte I deste trabalho, Albino Moraes Ferreira bibiu an Miranda anquanto moço zde 1857 a 1870. La mai era porsora purmária i, apuis, tamien las armanas. Albino Moraes Ferreira bieno apuis para Lisboua i chegando a ser anspetor de l'anstruçon purmária. João de Deus que habie screbido la Cartilha Maternal para ansinar a ler, antes de se morrer deixa-lo repunsable pula fundaçon i ancarregado de cuntinar esse trabalho. Albino Moraes Ferreira queda tan antusiasmado cun l’eideia que anté cria ua Cartilha an Spanhol, para ansinar tamien a lher ls Spanholos pul método dessa cartilha, mas estes, segundo el, fúrun angratos i nun aceitórun essa perpuosta.
Fizo-le tamien ua perpuosta a la Cámara de Miranda, para ansinar a ler todas las pessonas de l cunceilho atrabeç desse método. Assi, bastaba que fusse ambiado un porsor de ls melhores de l cunceilho a Lisboua para quedar sabedor desse método i apuis era solo aplicá-lo. Albino Moraes Ferreira staba cumbencido que ls mirandeses íban a aprender a ler al miesmo tiempo atrabeç desse método l Pertués, l Mirandés i inda l Spanhol.
Albino Moraes Ferreira, inda que l Cónigo Moraes Calado, cun l’ anfluéncia de José Leite Vasconcelos, l tubisse tentado ampedir, tamien fui recebendo anformaçones de Francisco Garrido Brandão i an Dezembre de 1898 publica l sou lhibro O Dialecto Mirandez. José Leite Vasconcelos tenie tentado ampedir la salida de l lhibro atrabeç de l’ anfluença de l Cónigo Moraes Calado, mas esta nun chegou a surtir eifeito i la Estampa publica l lhibro.
Este lhibro ten trés partes. Na purmeira, un lhargo prefácio, Albino Moraes Ferreira diç que tubo cuntato cul mirandés zde pequeinho, mas eignora todo l trabalho yá feito antes del subretodo por José Leite Vasconcelos, mas tamien de outros cumo l Abade Sardina, Bernardo Fernandes Monteiro i Manuel Ferreira Deusdado. Na segunda parte apersenta la gramática i diç que solo el, Manuel Ferreira Deusdado, Trindade Coelho i l coronel de angenharie Francisco Esteves Pereira podien screbir essa gramática. Este coronel Francisco Esteves Pereira, talbeç tenga sido un de ls mais eilustres mirandeses i tenie grandes competéncias an lhénguas antigas, de modo que na Eitiópia inda hoije ténen un grande aprécio por el. Na terceira parte l lhibro apersenta decumientos, música de ls pauliteiros i dezeinhos destes a atuar ne l Naso, adonde stan de calças i nun de saias. Publica tamien ls lhaços de Francisco Garrido Brandão i ua pequeinha parte de l quelóquio Sturiano i Marcolfa. Tal cumo fizo JLV, tamien el nun faç referença al nome de Francisco Garrido Brandão. Ten inda decumentaçon einédita i cuonta la lhienda de la campanina de la capielha de San Cerico an Zenízio. Segundo esta lhienda la campanina desta capielha fazie zaparcer las troniadas i çfazie las piedras de graniço por mais grandes que fússen an chuiba que apuis nun fazie stragos. Assi, tenie ua nomeada mui grande i anté un spanholo la querie cumprar i an troca daba por eilha ls duros que lhebasse andrento.
Apuis de la salida de l lhibro, JLV i alguns amigos ampeçan atrabeç de bários artigos an jornales a bater fuorte i feio an Albino Moraes Ferreira. JLV ne ls Estudos de Filologie Mirandesa (belume 2) dedica arrimado a trinta páiginas a dezir mal deste lhibro i de l sou autor. Trindade Coelho an artigo cun seis paáginas ne l jornal Novidades, desanca Albino Moraes Frerreira ua beç qu’el habie eignorado todo l trabalho que JLV habie feito i publicado an prol de l mirandés. L porsor purmário Ausgusto Moreno que nessa altura daba scuola an Miranda tamien scribe un artigo na Tribuna i diç que tenie ido a tener cul gaiteiro de Zenízio i que las falas deste nada tenien que ber cul que Albino Moraes Ferreira habie screbido na gramática. Mas Albino Moraes Ferreira responde a Augusto Moreno dezindo que nun le recoincie outoridade nien coincimientos pa l criticar. Apuis tamien bieno an sue çfeza l porsor purmário de Malhadas dezindo que la gramática staba cunfuorme a la fala de las gientes de las aldés. Tamien Cándido de Figueiredo un de ls outores dun dicionairo de lhéngua pertuesa de l seclo XIX, çfende Albino Moraes Ferreira, mas lhougo a seguir lhieba ua buona çcasca de l própio JLV.
Cumo yá bimos Albino Moraes Ferreira bibiu an Miranda anquanto moço zde 1857 a 1870, mas tornou-se a modo dun nome maldito pa l mirandés, squecido ,i de que nun se fala. Isto ten ampedido que séian aporbeitados muitos eilemientos de la sue obra, que son amportantes pa l mirandés. La gramática segundo l porsor Amadeu si era mui fraca i nun tenie balor cientifico, mas ls eilemientos de lhiterarura oural i outros de natureza cultural, son amportantes i ténen que ser ancluídos ne l parimónio de l mirandés. Tamien l’ eideia de poner ls mirandeses a ler era ua eideia rebolucionária i fui pena que nun tubisse, de algun modo ido palantre, eideia tamien defendida por JLV.
An relaçon a Francisco Garrido Brandão, cumo bimos na parte I deste trabalho, ye agora melhor coincido por nós por bias de las cartas de l Cónigo Moraes Calado para José Leite Vasconcelos. Talbeç puoda ser cunsidrado cumo tantos outros agricultores que habie pulas bárias aldés cumo l repositório de la tradiçon cultural. Tamien muitas bezes eilhes éran criadores ne l campo de la música, de la poesie i de ls quelóquios. Decierto quedórun muitos Franciscos Garridos, por aqueilhas aldés que tenien muito trabalho feito ne ls çfrentes domínios de la cultura, mas nun tubírun la suorte de ser çcubiertos por giente cumo José Leite Vasconcelos i esse trabalhou quedou perdido.

Un bien haia a todos ls que stubírun nesta quarta palhestra, al Cunseilho Eizecutibo de la Scuola Francisco Arruda, por haber amprestado la sala sien nada pedir an troca i al porsor Amadeu Ferreira, que mais ua beç durante dues horas transmitiu dua maneira mui simples i cun alegrie ls sous grandes coincimientos subre la stória de la cultura i de la lhéngua mirandesas.
Lhembramos que la quinta palhestra ye ne l die 30 de Maio, ne l Pabilhon de l Clube Cultural i Recreatibo de l Alto de l Molino an Corroios.

Francisco Domingues





21/03/09

La terceira palhestra de mirandés an 2009











Hoije, die 21 de márcio, ne l Pabilhon de l Clube Cultural i Recreatibo do Alto do Moinho an Corroios, tubo lhugar la terceira palhestra de mirandés, stando neilha 28 pessonas. Lhougo que la jolda fui chegando ampeçou-se a oubir las pessonas a saludar-se dezindo buonas tardes i apuis cumbersando an mirandés. Estas cumbersas fúrun anterrumpidas cul ampeço de la palhestra, mas fúrun de nuobo retomadas ne l final. Estes son cahicos que son siempre aporbeitados para falar mirandés, yá que nun ye todos ls dies que se ten jolda pa l fazer.
L porsor Amadeu ampeçou la palhestra lhembrando de l que falou na purmeira i na segunda. Assi, dixo que habie falado de ls anhos de 1883 i 1884 i de las dues biaiges que José leite Vasconcelos fizo a la tierra de Miranda i subre las fuontes que JLV tubo. Estas fuontes fúrun Branco de Castro i las pessonas de Dues Eigreijas i l Abade Sardina, este decierto l mais amportante bulto de la cultura mirandesa ne l seclo XIX.
Apuis de las sues purmeiras ambestigaçones, de 1883 i 1884, JLV ourienta-se para outros campos nomeadamiente pa ls studos de medicina que acaba an 1886 i deixa de mirar tanto pa l mirandés inda que publique algua cousa fruito inda de recuolhas anteriores. Assi, an 1886 publica Línguas Raianas, adonde fala de Riu de Ounor i de Guadramil i de l Sendinés i an 1887 publica na rebista Lusitana ua cuonta popular an mirandés ‘’L Lhobo i la Cochina’’.
Las semientes stában arramadas i ampéçan a dar fruitos atrabeç de alguns bultos de la cultura que fálan de l mirandés. Assi, an 1885 Teófilo Braga publica O Curso de História i Literatura Portuguesa i fala nessa obra de l mirandés. An 1889 l porsor Mendes dos Remédios publica Introdução de Literatura Portuguesa i dedica dues páiginas al mirandés. Antretanto aparece Manuel Ferreira Deusdado, natural de Riu Friu, cun ouriges an Zenízio i na Pruoba, que agarra ls studos de JLV i busca modo de alguns mirandeses fazéren cousas pula sue lhéngua. Manuel Ferreira Deusdado era mui culto i era porsor an Lisboua ne l Curso Superior de Letras, tenendo-se dedicado zde mui cedo a la pedagogie i era amigo de José Leite de Vasconcelos.
Manuel Ferreira Deusdado scribe cul pseudónimo de Cavalleiro de Miranda i an 1993 pulica ne l jornal Commércio de Portugal, la Cantiga de l Mirandun, que ye publicada mais tarde em O Mirandez i apuis ne ls Estudos de Philologia Mirandesa de JLV.
Manuel Ferreira Deusdado era primo de Bernardo Fernandes Monteiro, natural de la Pruoba cun ouriges an Zenízio de adonde era l pai i cumbenciu-lo a ampeçar a screbir mirandés. Manuel Ferreira Deusdado yá habie falado de l primo a JLV cumo pessona que coincie l mirandés i que l podie ajudar. Bernardo Fernandes Monteiro, mesmo coincendo l mirandés nun sabie cumo lo iba a screbir yá que nun habie reglas de scrita i dá cuonta disso al primo Manuel Ferreira Deusdado, que fala cul porsor Gonçalves Viana que arranja las purmeiras reglas de scrita an mirandés, reglas que ancosta a las reglas de l pertués, todo esso sendo publicado na Revista de Educação e Ensino. Staba resolbido l porblema i Bernardo Fernandes Monteiro ampeça a traduzir testos an mirandés que l primo Ferreira Deusdado bai publicando na Revista de Educação e Ensino que habie criado i de la qual era l sou diretor.
Antretanto, Ferreira Deusdado fala cun Trindade Coelho, para fazer algua cousa pul mirandés na páigina que tenie ne l jornal Reporter i este ampeça a publicar an todas las sumanas ls eibangeilhos que Bernardo Fernandes Monteiro ihabie traduzido. Bernardo Fernandes Monteiro ampeça a trocar cartas cun José Leite Vasconcelos, de que coincemos siete i algues an mirandés, i passa a ser la sue principal fuonte de anformaçon.
JLV passa a mandar muitos testos i a pedir anformaçones, que Bernardo Fernandes Monteiro bai corrigindo i dando essas anformaçones i ponendo alguas notas. Ls Estudos de Philologia Mirandesa publicada an 1900 yá ten muito desses cuntributos.
Bernardo Fernandes Monteiro ye l mirandés que mais screbiu ne l sclo XIX an mirandés i todos ls sous testos ls mais deilhes traduçones, fúrun dados a JLV sien nada pedir an troca. La traduçon de ls Quatro Eibangeilhos screbidos a la mano que JLV dixo quando ls recebiu que ls publicarie ouportunamente inda hoije nun fúrun publicados, mas talbeç essa ouportunidade inda chegue yá qu’ eilhes stan an buonas manos i todos quedamos a spera que seia l mais debrebe.
Este eilustre mirandés, que fui furriel an 1846 na guerra de la Marie de la Fuonte, casou-se an Dues Eigreijas. Fui dirator de la’Alfándiga de Barca d’ Alba i de Idanha i apuis adido de l’Alfándiga de l Porto. Naciu na Pruoba an 1828 i morriu-se ne l Porto an 1906, i merecie pula parte de las anstituiçones lhocales, Junta de Freguesie de la Pruoba i Cámara de Miranda ser lhembrado pul muito que screbiu i dibulgou l mirandés.
Un bien haia als dirigentes de l Clube Cultural i Recreatibo do Alto do Moinho, a todos ls que stubírun nesta terceira palhestra i an special al porsor Amadeu Ferreira, por mais ua beç tener feito ua prática chena de grandes coincimientos.
Lhembramos que la quarta palhestra será ne l die 18 de Abril, a las 15, 30 horas, na Scuola Francisco Arruda an Lisboua.

Francisco Domingues




20/03/09

Antre todos nun custa nada



Oufierta de lhibros / Donacion









La Biblioteca Scolar José Gustavo de la Scuola Secundaira “João de Barros “ (Corroios - Seixal) pormuobe nesta semana la “Sumana da Lheitura” nun sprito alhargado de pormober i ganhar l gusto pula lheitura,
Atrabeç de ls sous repunsables achou que era un bun momiento para criar nesta biblioteca un spácio pa la lheitura an mirandés, la segunda lhéngua oufecial de Pertual.
Assi sendo lhánçan un zafio a to l mundo que querga dar la sue upa, ouferecendo lhibros para criar ua secçon adonde stéian muitos i bariados lhibros screbidos an mirandés ou bilhengues.


Escola Secundária João de Barros
Rua Dr. Manual de Arriaga, Quinta da Mata
2855-096 CORROIOS
http://www.secundariajbarros.net/

Associaçon Cultural i Recreatiba Nial de la Boubielha
Rua Dr. Afonso Costa nº 6 – 6º Drt
2855-096 CORROIOS
http://www.nialdelaboubielha.org/





17/03/09

Palhestras de Mirandés





L Porsor Amadeu Ferreira stará die 21 de Márcio, a las 15.30 horas, ne l Pabilhon de l Clube Cultural i Recreatibo do Alto do Moinho, an Corroios, para dar la 3ª palhestra de 2009.
Cuntinará a falar de la Lhéngua Mirandesa, subre l tiempo que bai zde 1880 a 1940, an special subre José Leite Vasconcelos i las sues fuontes de anformaçon . Fuonte que desta beç será Bernardo Fernandes Monteiro, de la Pruoba.
Mais ua beç ls mirandeses i outras pessonas antressadas, ténen ua buona ouportunidade de oubir falar mirandés, yá que l palhestrante fai la palhestra nessa lhéngua. Tamien las çfrentes pessonas l puoden falar antes de l ampeço, durante la palhestra ponendo questones al palhestrante i apuis ne l final cumbersando culs muitos mirandeses que alhá ban a star. Estes son spácios que dében ser aporbeitados nun solo para falar la nuossa lhéngua, mas tamien para quedar-mos un cahico mais ricos subre la Stória, la Cultura i la Lhéngua Mirandesas. Las dues purmeiras palhestras subre las dues biaiges de José Leite Vasconcelos a la Tierra de Miranda, fúrun mui antressantes i ricas an coincimientos.
La tercerira tamien nun bai a quedar atrás i, por essa rezon alhá bamos star todos para oubir l porsor i amigo Amadeu Ferreira.

Francisco Domingues



Antresse na léngua de quien nunca la scuitou antes





Antrórun pula sala adonde you trabalho na Ounibersidade de Coimbra als bózios i muito se rien a dezir que un falaba mui bien brasileiro. Ora caracho, falar bien brasileiro? Sin faltar al respeito al Brasil eilhes inda nun ténen ua léngua própia. Anton you dixe, pus you falo mirandés (i Spanhol se fur perciso). Nesto cuido que creciu algun antresse pul mirandés i pedírun pa falar a ber. Pus falar assi de rajada nun sal nada i apuis mei çcunfiórun. Anton, bá bamos eiqui a un blogue qualquiera i leio. Fui lendo i peç que quedórun menos çcunfiados i até achórun angraçado. Apuis tamien ua rapaza se puso a ler www.lhengua.blogspot.com. Dando you la ajuda que sabie, eilha alhá fui lendo i cada beç melhor (hai que dezir que mei le ansinei a falar a la moda de Sendin, tamien la única que you sei). Nesto la rapaza até se anscrebiu nun curso por ende i ten benido a preguntar pequeinhas cousas. Cumo se puode ber ne l retrato tamien bai ponendo pequeinhas frases ne l sou nome ne l Messenger. La fin deste testo ye solo pa que se beia que hai quien ache antressante i guapa la nuossa léngua mesmo que nun tenga raízes nanhues de l Praino Mirandés.





Cecílio

13/03/09

Ancuontro para solo falar mirandés


Tenendo an cunsideraçon las curticas palabras de Adelaide, ne l comentário que se sigue de las Máçcaras “Nun te tengo falado” relhembrei-me dua pregunta que me fazírun uns mirandeses, hai yá cerca de un més, nun almuorço de amigos. Porque nun mos ancuntramos de beç an quando solo para falar an mirandés? La cumbersa cuntinou mais ou menos assi. Somos yá muitos eiqui pula zona de Lisboua a screbir l mirandés an blogues i “sites”.
Berifica-se que l património de testos publicados no Froles i noutros blogues i “sites” se ten zambolbido muito, nestes dous últimos anhos, cun muita giente a screbir an mirandés i poucos a falá-lo.
Ye einegable que se solo l screbimos i nun l falamos, cuntinamos a deixá-lo morré-se. La globablizaçon stá a çtruir la bida i la lhéngua nas nuossas aldés. Ls bielhos que fálan bien i cun gusto l mirandés stan a zaparecer. Ls nuobos, que yá nun ténen scuolas nas aldés, yá pouco fálan cun ls bielhos.
Parece ser deseio de muitos mirandeses a bibir nesta área de la grande Lisboua, falar la lhéngua mirandesa, i passarmos algun tiempo a zanferrujá-la, uolhos nos uolhos, botando para fuora la nuossa bida, que stá scundida, de ser mirandés i de reancuntrar l eissencial de las nuossas bidas “la speriéncia lhenguística que mos atrabessou ls anhos de mocidade nas aldés mirandesas”.
Quien dubida que esta speriéncia lhenguística nun ye un de ls maiores patrimónios de la nuossa bida?
Cumo podemos ampedir de cuntinar a deixar anterrar esta riquíssema speriéncia lhenguistica?

Nun será ua de las melhores soluçones reancuntrarmos-mos i falá-la?

Nun serie antressante un “serano mirandés” adonde mos ancuntrássemos solo para falar an mirandés?
Falar la lhéngua mirandesa nun será ua de las melhores houmenaiges que podemos fazer als nuossos antrepassados mirandeses, la maior parte deilhes analfabetos?
L mirandés debe deixar de ser ua lhéngua local, cun paredes. Yé preciso sbarrulhar las paredes de l mirandés i falá-lo, sien miedo, an todas las partes de l mundo onde haia, al memos dous mirandeses. Cuncordais cun isto?
Pongo estas questones a la buossa cunsidraçon. You gustaba de rebibir, cun todos ls mius amigos i amigas mirandeses, ls tiempos que passei an Zenízio i an todas las tierras mirandesas i de poder gritar bien alto i de l fondo de l coraçon “biba l mirandés!”
Ls ancuontros poderien ser marcados ua beç an Corroios, outra an Lisboua, outra an Sintra ... an çferentes tierras, cuomo ua spécie de l ancontro de bloguistas feito ne l berano passado ne l Naso.
Zde ya agradeço las buossas sugestones para ampeçarmos ancuontros ou “seranos mirandeses” onde solo falassemos la nuossa mui querida lhéngua mirandesa.
Leonardo Antão


01/03/09

Dieç anhos de la lei de l mirandés




Hoije, die 1 de márcio, faç dieç anhos que antrou an bigor la lei nº 7/99, de 29 de janeiro, tamien coincida cumo lei de l mirandes.
Cumo lhembrácia i houmenaige, eiqui queda l testo de la lei i ua possible traduçon an mirandés.




Lei n.º 7/99, de 29 de Janeiro

Recoincimiento oufecial de ls dreitos lhenguísticos de la quemunidade mirandesa

L’Assemblé de la República decreta, segundo la letra c) de l artigo 161.º de la Custituiçon, para baler cumo lei general de la República, l que sigue:

Artigo 1.º
Esta lei ben a recoincer i pormober la lhéngua mirandesa.

Artigo 2.º
L Stado Pertués reconhece l dreito a fazer pula lhéngua mirandesa i a pormobé-la, cumo património cultural, strumiento de quemunicaçon i de refuorço de l’eidentidade de la tierra de Miranda.

Artigo 3.º
Ye recoincido l dreito de ls ninos i moços a daprender l mirandés, cunsante se benga a reglamentar.

Artigo 4.º
Las anstituiçones públicas que stéian ou téngan sede ne l cunceilho de Miranda de l Douro poderan fazer ls sous decumientos acumpanhados dua berson an lhéngua mirandesa.

Artigo 5.º
Ye recoincido l dreito a ajuda científica i eiducatiba, pa la formaçon de porsores de lhéngua i cultura mirandesas, cunsante se benga a reglamentar.

Artigo 6.º
Esta lei será reglamentada ne l prázio de 90 dies, cuntados çque ampece a baler.

Artigo 7.º
Esta lei ampeça a baler 30 dies apuis la sue publicaçon.

Aprobada l die 19 de Nobembre de 1988.
L Persidente de l’Assemblé de la República, António de Almeida Santos

Promulgada l die15 de Janeiro de 1999

Seia publicada.
L Persidente de la República, JORGE SAMPAIO

Refrendada l die 19 de Janeiro de 1999
L Purmeiro-Menistro, António Manuel de Oliveira Guterres




Lei n.º 7/99
de 29 de Janeiro

Reconhecimento oficial de direitos linguísticos da comunidade mirandesa


A Assembleia da República decreta, nos termos alínea c) do artigo 161.º da Constituição, para valer como lei geral da República, o seguinte:


Artigo 1.º
O presente diploma visa reconhecer e promover a língua mirandesa.

Artigo 2.º
O Estado Português reconhece o direito a cultivar e promover a língua mirandesa, enquanto património cultural, instrumento de comunicação e de reforço de identidade da terra de Miranda.

Artigo 3.º
É reconhecido o direito da criança à aprendizagem do mirandês, nos termos a regulamentar.

Artigo 4.º
As instituições públicas localizadas ou sediadas no concelho de Miranda do Douro poderão emitir os seus documentos acompanhados de uma versão em língua mirandesa.

Artigo 5.º
É reconhecido o direito a apoio científico e educativo, tendo em vista a formação de professores de língua e cultura mirandesas, nos termos a regulamentar.

Artigo 6.º
O presente diploma será regulamentado no prazo de 90 dias a contar da sua entrada em vigor.

Artigo 7.º
O presente diploma entra em vigor 30 dias após a data da sua publicação.


Aprovada em 19 de Novembro de 1998.
O Presidente da Assembleia da República, António de Almeida Santos.

Promulgada em 15 de Janeiro de 1999

Publique-se.
O Presidente da República, JORGE SAMPAIO.

Referendada em 19 de Janeiro de 1999.
O Primeiro-Ministro, António Manuel de Oliveira Guterres.



03/02/09

Ls oubreiros



Para que ua obra steia cumpleta ye perciso l trabalho de muita giente i quaije siempre, nas einauguraçones, se squécen ls oubreiros.

Fui amportante tener apersentado l porjeto pa la oufecializaçon de la lhéngua mirandesa i sien esso nun serie oufecial, mas tenemos que lhembrar ls grandes oubreiros, que fazírun l porjeto i que muito studórun para justeficar que l mirandés era lhéngua i nó dialeto.

Ne ls anhos uitenta ye que se dou l grande ampurron, cul ampeço de las aulas an mirandés i ls studos pa la anstitucionalizaçon de la lhéngua.

Cumo bareador ou persidente de la Assamblé Munecipal, stube siempre persente i atuante. Nas purmeiras jornadas de la lhéngua, era you persidente de la Assamblé Munecipal, por esso sei bien cumo todo se passou. Por esso quiero deixar eiqui la mie houmenaige a essa TIE - Manuela Barros Ferreira - que fui l percipal aliçace de la obra.


30/01/09

La jubentude gusta i acradita






Hai bezes, nien you sei porquei, l stado de la mie alma mais s’asparece a un scampado. Adonde nun se bei bibalma, stende-se l oulhar i nien nesga para un s’agarrar i assi perde-se ne l firmamiento. Mas yá l mesmo nun se puode dezir de l sentido, esse anton nun ten raia. Bota-se nua fugida pul tiempo dantes, que nien cabalgadura i zimzinamos cumo maça de ferreiro na çafra. Onte, cumo todo mundo sabe, fizo dieç anhos que fui aprobada la lei que reconhece l mirandés, ls dreitos lhenguísticos, i la telbison fizo ua refréncia a la data. De l pouco que amostrou, porque l mirandés ye cultural i eiquenómico muito amportante puis hai quantá merece mais atençon de todo l mundo, mas an telbison las cousas son assi, todos este cachicos de reportaige ban fazendo camino, para que la anformaçon chegue siempre mais loinge.
Quiero deixar la mie sastisfaçon pul que fui amostrado de l que se fizo i fai ne l ansino nas scuolas de Miranda de l Douro, l’antrega i dedicaçon de ls porsores i la eilebada cuncéncia que la mocidade ten de l sou balor. Daprendendo-lo i ousando-lo culs sous i an quelóquios eilhes son la sprança para se salir dun scampado. Hai muito se sabe que todo aqueilho que nun se stúdia, nun se usa, queda cun poucas cundiçones para cuntinar. Assi fui cul mirandés. L ansino pa ls jobes, ls cursos feitos fuora de las scuolas i sclarecimiento a miu ber fúrun i cuntínan a ser l tierra adonde se debe fazer ua buona lhabra, la chabe para mantener la fala i daprender la scrita.
L miu stado d’alma queda siempre melhor quando beio la jubentude gustando i bien çpuosta, querendo i acraditando, cuido que assi diran todos ls que gústan de la sue cultura, de las sues tradiçones, questumes, de la lhéngua mirandesa.
Agradecer i recoincer l buosso trabalho ye l pouco que puodo fazer, stais ciertos naqueilho que fazeis. La stória nun anda d’arreculas, palantre ye l camino



STAMOS DE PARABIENES


Stan de parabienes ls que porparórun la passaige de l mirandés a segunda lhéngua ouficial, ls que muito lhuitórun pa la aprobaçon de la lei nº 7/99, de 29 de janeiro.
Stamos de parabienes nós ls zenízienses, que, neste mesmo anho, criemos la Associaçon Cultural i Recreatiba Nial de la Boubielha, cuonforme scritura feita ne l Cartório Notarial de Miranda, an 14 de Agosto de 1999, publicada ne l Diário de la República nº 239, lllª Série, de 13 Outubre de 1999.
Segundo anformaçon de la Notária, era esse l purmeiro decumiento an lhéngua mirandesa que se fazie an Pertual, i cun un l grande i nobre oujetibo de “mantener biba la lhéngua mirandesa”.
Para cuncretizaçon deste oujetibo, nós ls zenizienses agradecemos la grandura de l trabalho, la dedicaçon i l antusiasmo que Amadeu Ferreira ten puosto ne l ansino de la lhéngua mirandesa, por antermédio de cursos i palhestras, que ya dórun eicelentes fruitos al ajudar a nacer bários scritores i falantes de mirandés zenízienses, cuomo Francisco, Faustino, Valter i Alcina, (i you) i que se ténen eibidenciado cun testos de anteresse stórico i cultural, screbidos ne l Froles Mirandesas, ne l nuosso site http://www.nialdelaboubielha.org/ i ne l Jornal Nordeste.
Stan de parabienes ls que cuntrebuírun pa la criaçon de la lhéngua mirandesa i aqueilhes que mos santimos oubreiros de la lhéngua.
L miu maior agradecimiento para todos.

Leonardo Antão

29/01/09

Houmenaige



Ne l dieç anhos de la lei nº 7/99, de 29 de janeiro, eiqui queda la mie houmenaige als que ponírun la nuossa lhéngua an lei, mas subretodo a aqueilhes que la criórun i als que la cuntínan a criar, hoije, agora. Essa houmenaige deixei-la yá ne l miu blogue,
cumo quien bai de camino, cun palabras que eiqui repito i dízen l que sinto i penso, mas acrecento-le un boto - d'hoije an outros dieç anhos, de criaçon de la nuossa lhéngua:



assi naciu l'alma

haberien, dízen, ls diuses criado cielo i tierra, lhuç, augas, streilhas, sol i lhuna, i todo l que na tierra i augas bibe; tamien haberien criado homes i mulhieres, de barro assoprado, de costielhas: rastreiros diuses, artesanos de puolo i uossos; ls homes i mulhieres criórun la fala, que se fizo lhéngua, recriando-se nesse antre todos mais houmano ato: assi naciu l'alma: assi daprendimos l tiempo, que mos fizo stória, atando-mos zde hai seclos cun rosairos de palabras.



01/12/08

Tagalhos

Un tagalhico de canhonas, an san Pedro, trás de las casas de l Trufal.


Trasdonte, you stube nas Arcas, que ye un pobo de l cunceilho de Macedo. La cousa más coincida de las Arcas talbeç seia l Solar, mas pulhi hai muito más que ber.
Stábamos alhá de cumbersa, ua meia dúzia deilhes, bai quando nó, diç un falando de la bida que habie tenido:
- (…) e também tinha um tagalhito de ovelhas.
You siempre le procurei: bós quei dezistes? I pus claro que le procurei an grabe, agora eiqui ye que l pongo an Mirandés, por bias de ser eiqui.
- Que tamien tenie ua dúzia de canhonas.
- Nó, nó, bós peç que habiedes amantado an “tagalhito”…
- Ah, pus dixe….”tagalhito” ó “tagalho” quier dezir uas pouquitas de canhonas.
Buono, para ancurtiar la cumbersa – esta cumbersa eiqui, que la de las Arcas dou para un cacho – puodo-bos dezir que eilhes úsan la palabra “tagalho” tal i qual nós la ousamos an Miranda, tirando-se que eilhes dizen “atagalhar”, cumo tal, quando l lhobo “atagalha” l ganado (lo debide an cachos más pequeinhos) i nós dezimos, al menos an San Pedro, “zatagalhar” l ganado, quando se strampalha an tagalhos.
Anté eiqui hai pouca nobidade, que you bien sei que hai muita palabra que un cuida que ye solo Mirandesa, i quando se bota de cuntas aparece por todo l lhado. Al menos an Alfándiga tamien se diç tagalho, tal qual, de maneira que nun deixará de ser un de ls tales regionalismos stramuntanos que stan siempre a aparecer.
Assi i todo, you nun sosseguei que nun le procurara:
- Mas i anton tagalho puode-se ousar cun canhonas, cun pessonas i assi… mas cun bacas nó, ora nó? Ó tamien se puode dezir un tagalho de bacas…
- Nó, de bacas nó.
- Yá bistes - acrecentei you, assi mei a mo’doutor de scanho – las palabras ténen muito que se le diga… el porquei nun se ousará tagalho para amantar an bacas…
I diç-me tiu Felisbino, de riba de la sabedorie de ls sous 65 anhos:
- Oh home, i anton datrás adonde staba quien tubira más que ua junta de bacas?! Nien l ricos se botában a tener “tagalhos” de bacas… cumo quereis bós que se amantara an tagalhos de bacas?!
Toma, Alfredo, pega i agarra-te! Para quien iba por “saberes não conceptualizados”, yá troixe que cuntar.
Agora nun sei an qual gabeta lo hei de meter, mas se bós antandeis que isto nun ye cunhecimiento de pragmática de la lhéngua, dezi-me anton bós l que ye.

24/11/08

José Leite de Vasconcelos – L camino mirandés (05)


(cuntinaçon)


21. De ls resultados sacados de la sue biaige de 1883, lhougo JLV se dou de cuonta de que que toda la region stramuntana i mirandesa éran mui ricas i alhá tenerie que tornar, para lhebar mais loinge i a nuobas tierras las sues ambestigaçones. El mesmo scribe: «Das províncias portuguessas do continente é Trás-os-Montes a mais notável pelo que se refere à linguagem, porque, além do dialecto geral, que é objecto do meu estudo gora, se falam nela três linguagens especiais: o mirandês na Terra de Miranda, e o guadramilês e riodonorês, no concelho de Bragança. De todas três colhi em 1883 e 1884, lá, e ainda depois, em relação ao mirandês, da boca de vários indivíduos transmontanos que encontrei no Porto e em Lisboa, muitos e curiosos materiais, que publicarei a seu tempo (Opúsculos, VI, pp. 6-7).

Assi i todo ls sous studos, anque inda solo de ampeço, ban sendo coincidos i citados por bários outores, tanto nacionales cumo strangeiros [ber, Estudos, I, pp. 22-23]. Ye ne l berano desse mesmo anho de 1883 que recibe la notícia de que l sou studo O Dialecto Mirandez habie ganho l prémio nun cuncurso de la Societé des langues romanes, de França [Montpellier]. Esse prémio fui mui amportante para JLV, que assi bei l mirandés associado al ampeço de l respeito anternacional pul sou trabalho, i queda mui animado a cuntinar. El mesmo mos diç: «Isto tinha para mim tanto mais significação, quanto era certo que, sendo eu simplez estudante nessa epocha, e passando por doido para muita gente, por me occupar de assumptos ethnographicos e linguisticos, - recebia da justiça dos estrangeiros a recompensa dos esforços que eu empregava para prestar algum serviço á patria» [Estudos, I, p. 23].


22. Nesse anho apuis de benir de la sue 1ª biaige a Miranda nun se conhece nanhue publicaçon de JLV subre l mirandés, mas possiblemente tenerá cuntinado a studar ls materiales que arrecolhiu, assi purparando la 2ª biaige feita ne l berano de 1884.

Nesta 2ª biaige, JLV dá la buolta al çtrito de Bergáncia, cumo el mesmo diç: «No anno immediato de 1884, tambem nas férias grandes, voltei a Tras-os-Montes, mas d’esta vez a viagem não se limitou à Terra-de-Miranda. Fui direito a Favaios, e d’ahi por Santa-Comba a Parada, Bragança, Carregosa, Zeive, M´freita, Avelleda, Soutello, Montezinho, Portello, Varge, Rio d’Onor, Guadramil, Deilão, Rio Frio, Quintanilha, Val-de-Frades, Avellanoso, S. Martinho d’Angueira, Especiosa, Genizio e Duas-Igrejas. (...) De Duas-Igrejas continuei o meu caminho, passando por Sendim e Mogadouro, até tomar outra vez o comboio do Doiro.» [Estudos, I, p. 19]

Fui ua lharga biaige que solo alguien inda moço i cheno de fuorça serie capaç de aguantar i fazer an tan pouco tiempo, culs meios que naquel tiempo habie i que nun íban alhá de l burro, de la mula ou de l cabalho. La biaige nun starie porgramada de modo mui menudo, yá que iba fazendo las besitas cunsante la repuosta a las sues preguntas: «... eu parti para essas localidade por ouvir dizer que havia lá modos especiaes de fallar» [Estudos, I, p. 19]. Dadas las tierras por adonde passou, ye quaije cierto que JLV ousou l Carril Mourisco para atrabessar la tierra de Miranda, indo de San Martino a la Speciosa pula strada de l Naso, eiqui agarrando l Carril a caras a Zenízio i dequi a Dues Eigreijas, yá que nessa altura inda nun habie sido rumpida la atual strada i l camino que habie era l Camino Mediabal, mais acerca l riu. De Dues Eigreijas para Sendin i deiqui para Mogadouro agarrarie tamien l Carril, al menos an parte, yá que el nun passa por Mogadouro.


23. La colheita de materiales que el faç nesta 2ª biaige ye mui grande, mas pouco fonda, cumo el mesmo diç:«Estudei varios factos da lingoagem de todas estas terras, em algumas das quaes me demorei mais de um dia. Não foi propriamente estudo circumstanciado o que fiz, mas simplez reconhecimento, pois ainda espero lá voltar.» [Estudos, I, p.19].

De ls dados arrecolhidos an Dues Eigrejas, algo sabemos dua pequeinha publicaçon feita na Revista Lusitana [I, (1889) pp. 260-261] an que publica ua cuonta arrecolhida an Dues Eigreijas nesta biaige de 1884 [La cochina, l lhobo i ls cochinicos]. Assi i todo, inda que besitara bien tierras, quedou cun algues dúbedas subre adonde se falaba mirandés, i desso se queixa mais tarde an artigo de la Revista Lusitana [V, 1897, pp. 197-198].

Mas ls dados mais amportantes que recuolhe nesta biaige ténen a ber cula “çcubierta” de l sendinés, mas tamien de l riodonorés i de l guadramilés: «Nas aldeias de Rio-d’Onor e Guadramil descobri dois idiomas ou co-dialectos raianos, que chamei riodonorés e guadramilés; em Sendim descobri o sendinês,sub-dialecto do mirandês.»

Al lhargo dessa biaige toma coincimiento cun muita giente cun quien apuis se bai a screbir, stando l mais dessa cartas einéditas. Nessa altura torna a star cul Padre Antonio Caetano Vaz Pereira, cumo quien fizo la purmeira biaige na deligéncia de l Pinhon para Macedo de Cabalheiros, i de que tenemos 8 cartas, screbidas de Parada, Riu d’Hounor i de Bergáncia. Tamien nessa biaige conhece l Padre Alexandre Barrigão, que apuis le bai a screbir de Guadramil, inda an 1884, i de Deilon, an 1885. Conhece a Pires Avellanoso, cun quien se bai a screbir até 1929.

Ye nesta biaige que JLV bai a tener cul Padre Manuel Joaquim Sardinha a San Martino de Angueira, a quien trata por bielho amigo, a la par de Trindade Coelho [Estudos, I, 19]. Cumo yá dezimos, ye possible que tenga stado cum aquel abade yá na 1ª biage, an 1883. Mas l coincimiento antre eilhes yá benie de trás, yá que l abade samartineiro habie publicado, cul pseudónimo de Manuel Sardenha, poesie na rebista quinzenal O Pantheon, fundada por JLV [a la par cun Mon’Alverne de Sequeira] i publicada antre Nobembre de 1880 i Outubre de 1881. Esta stada an Samartino ye çcrita por JLV muitos anhos mais tarde, mas dun modo mui bibo, na sue obra De Terra em Terra – excursões arqueológicas-etnográficas (1927) Deixa-mos la seguinte çcriçon de la casa adonde bibie: «Uma estante com uma multidão de alfarrábios aos montes, papéis pelo chão, em cadeiras e numa mesa; livros, gavetas, tiras de papel escritas, e cartas em desalinho sobre a cama, desde o travesseiro até aos pés. Apenas no parapeito da janela (e janela rasgada) um caco ostentava viçoso manjericão, que resistia a tamanha barafunda, exalando doce perfume no ambiente, e como que chamando à vida aquele que, absorvido por cogitação, despreza o conforto físico, e só cuida de pádulo espiritual».

La outra pessona cun quien JLV stubo nesta biaige fui cun Trindade Coelho, natural de Mogadouro i que habie sido colega del ne l mesmo coleijo de l Porto, cumo yá arriba deixei dezido. Tamien yá sabemos que aquel eilustre mogadouro se habie queixado por JLV nun le haber dezido nada quando fizo la 1ª biaige. Mas, al alrobés de an 1883, desta beç Trindade Coelho staba por Mogadouro, anque an Outubre yá steia outra beç an Coimbra, ne ls sous studos de dreito, i dessa altura tenemos un belhete a cumbidar a JLV pa l sou casamiento.


24. Sabemos que JLV solo stubo ua nuite an Sendin, ende drumindo, nun sabemos adonde, mas talbeç nalgue stalaige yá que nessa altura inda nun coincie ls Guerras. Nessa biaige arrecolhiu alguns bersos i cantigas [Estudos, I, pp. 39-40] i ua cuonta publicada an Linguas Raianas de Tras-os-Montes, succintas notas philologicas, de 1886. Era mui pouca la anformaçon de JLV subre l sendinés, nunca chegando a resolber esse porblema, mesmo apuis de haber coincido i recebido anformaçones de ls armanos Guerra, yá na 1900.

De la passaige pulas outras tierras mos deixa bárias notas subre l falar desses sítios, subretodo publicadas an Opúsculos, vol. IV. Dialectologia (parte II) i de que eiqui se deixa un resume:

- “Linguagem popular de Macedo de Cavaleiros”, recuolhas de 1883 i 1884 [pp. 22-23];

- “Linguagem popular de Parada de Infanções” [pp. 25-39]: «Estive em Parada nas férias grandes de 1884, demorando-me um dia inteiro e parte de outros dois»;

- “Linguagem popular de Bragança” [pp. 52-55]: «O pouco que se segue colhi-o numa noite que passei em Bragança, naquele ano(1884)»;

- “Linguagem popular de Castro de Avelãs” [pp. 55-60]: «Estive lá em princípios de Setembro de 1884»;

- “Linguagem popular de Carregosa” [pp. 60-63]: «Numa rápida passagem por lá, na ocasião (1884) em que fui a Bragança e Castro de Avelãs, pude observar em pessoas do povo o seguinte, mercê da bondade do Reverendo Pároco da freguesia»;

- Campo de Víboras: «... em 1884 era povoação tão mísera que nem uma casa caiada saí se via, incluindo a igreja...» [p.64];

- Zeive: «Lugarzinho raiano, posto fiscal, na freguesia de Mofreita, concelho de Vinhais, onde estive uns dias em 1884.» [p. 66];

- Avelanoso: «O que se segue fui tudo colhido em 1884 in loco»;

- Espinhoso, tierra de Benhais [p. 115];

- Moimenta [117];

- Montesinho: «Os apontamentos linguísticos sobre esta localidade foram coligidos na sua maioria em 1884...» [p. 122];

- Soutelo, Bragança [p. 127];

- Vargem [p. 129];

- Quintanilha [p. 148];

- Paredes [p. 151];

- Deilão: «A maior parte das notas sobre a linguagem desta localidade data de 1884» [p. 152];

- Santa Comba, Bragança: «Estive lá em Agosto de 1884 algumas horas e depois vim acompanhado três horas por um homem natural de lá e que nunca de lá saiu. Foi principalmente este homem a fonte do estudo que vou fazer.» [p. 154];

- Portelo [p. 161];

- Vale de Frades [p. 178];

- Mogadouro [p. 183];

- Freixo de Espada à Cinta [p. 1884].

Ajuntando todas las refréncias que faç a las bárias tierras por adonde passou, será possible fazer un roteiro cumpleto de JLV nesta sue segunda biaige, sendo cierto que nien an todas las tierras por adonde passou haberá feito recuolhas [por eis. an Riu Friu nun fizo].


25. Lhougo apuis desta biaige, JLV publica Flores Mirandezas, l purmeiro lhibro screbido an mirandés. Quien quejir puode lé-lo an http://cuontasmiradesas.blogspot.com/2007/10/flores-mirandesas-jos-leite-de.html

Ye un lhibrico cun uito (8) poemas an mirandés, todos datados de ls dies 6, 7 i 8 de Setembre de 1884, i apersentados cumo habendo sido screbidos na Tierra de Miranda. El bal por ser algo que até eilhi era ampensable pa ls mirandeses: un lhibro de poemas na sue lhéngua, ancluindo cun traduçones de ls Lusíadas, feito que, solo por el mesmo, dou para le abrir ls uolhos a muita giente. Quedou, até als nuossos dies, cumo un lhibro fundador de l mirandés moderno, an termos lhiterários, yá que outros testos mirandeses habien antes sido publicados por JLV, subre an O Dialecto Mirandez. Que you saba inda nunca fui studado, mas esso ye trabalho que queda para ua próssima crónica.

L lhibro ha de haber salido an Nobembre de 1884, yá que nun postal (einédito) para JLV, de 22 desse més, diç assi Trindade Coelho: «Acho que o Imparcial de Coimbra traz no jornal que ha-de sair hoje duas palavras sobre as Flores Mirandezas que o Editor mandou á Redacção.»

JLV dedica ls poemas de l sou lhibro a algues pessonas: l purmeiro, screbido ne l die 7 de Setembre de 1884, ye dedicado a Manuel Sardinha i ye l poema mirandés de JLV mais coincido, La Lhéngua Mirandesa; dedica un outro a Branco de Castro, screbido ne l die 8 de Setembre, «Las muralhas de Miranda»; dedica tamien ua traducion de dues stáncias de Ls Lusíadas a Trindade Coelho, cula data de 8 de Setembre.

Hai que le dar la debida amportança, a cousas que parécen nun la tener: l 1º poema a ser screbido ye dedicado a Manuel sardinha i ten por tema la lhéngua, l que amostra bien la cunsideraçon que JLV tenie por esse anteletual mirandés, nessa altura. Tamien ye na antroducion a este lhibro que JLV trascribe ua parte de ua carta screbida pul mesmo abade i que habie de quedar justamente afamada, i que puode ser lida an http://cuontasmiradesas.blogspot.com/2007/10/manuol-sardina-scritos-publicados.html

La traducion de las dues stáncias de Ls Lusíadas tamien stá datada de la Tierra de Miranda, mas ye mui possible que essa dataçon seia solo simbólica i yá houbira sido feita ou fui feita apuis yá ne l Porto.

Subre essa traduçon eiqui queda la reaçon de Trindade Coelho, puosta nun belhete postal, inda einédito, que le screbiu a JLV: «Ora o Zé! Ora o Zé! Aquella poesia que me offereceste, os 2 versos de Camões, devem dar ao livro extracção por causa dos da camoneana. Foi boa ideia.» [Postal de 22/11/1884]

(cuntina)

Amadeu Ferreira


27/10/08

D. Fonso Anriqueç falaba mirandés?




[Crónica publicada ne l jornal Público de 26.10.2008 (eidiçon de l Porto) i 27.10.2008 (eidiçon de Lisboua). Deixa-se eiqui registrado que la eideia desta crónica se la oubi hai yá uns anhos a Carlos Ferreira. Cumo todo l que nun ye eibidente a la purmeira, la eideia fui fazendo l sou camino i hoije stamos an cundiçones de la splorar mais, i esta crónica ye solo l sou ampeço mais alhargado.]



L mirandés de hoije ben de la eiboluçon que tubo la lhéngua de l Reino de Lhion, na tierra de Miranda, al lhargo de cientos de anhos, sufrindo la anfluença de l pertués, de l castelhano i de outras lhénguas, mas mantenendo la sue matriç oureginal: lhéngua filha de l lhatin i pertenciente a la família de las lhénguas stur-lhionesas. Quando l reino de Pertual se custituiu, apartando-se de l reino de Lhion, yá na tierra de Miranda se falaba lhionés i assi tamien serie ne l mais de l atual çtrito de Bergáncia. L pertués que ende hoije se fala ten muita palabra que bieno de l lhionés pa l pertués, i que ls dicionairos cunsídran, ls mais deilhes, cumo regionalismos stramuntanos.
Cumo ye sabido, l purmeiro rei de Pertual, D. Fonso Anriqueç, era filho dua princesa filha de l rei D. Fonso VI de Lhion, i essa princesa falarie lhionés cumo toda la corte lhionesa desse tiempo, a ampeçar pul rei. Al redror de D. Teresa stában sues aias, tamien damas lhionesas i falando la percipal lhéngua de l reino. Assi sendo, nun puode haber dúbedas de que l filho de D. Teresa, D. Fonso Anriqueç, haberá daprendido a falar l lhionés i serie essa la lhéngua que falaba cun sue mai, las aias que la circában i ls sous familiares lhioneses. Todos sabemos, tamien, que D. Fonso Anriqueç fui eiducado por D. Egas Moniç na region de Lamego, adonde se falaba l galhego-pertués, i tamien tenerá daprendido esta lhéngua, l que nun quier dezir que squecira la outra.
Podemos dezir que quando fui armado cabalheiro, na Catedral de Çamora, arrodiado puls sous familiares, D. Fonso Anriqueç falarie lhionés cun eilhes. L mesmo se haberá passado mais tarde quando assinou l Tratado de Çamora, feito na mesma cidade. Al lhargo de la bida bários cuntatos tubo cun sou primo, rei de lhion, i cun el falarie lhionés. Anque esto nun steia screbido an nanhun decumiento, cuido que dúbedas nun haberá de que assi fui: D. Fonso Anriqueç falaba lhionés, quier dezir, falaba ua lhéngua a que agora le damos l nome de mirandés.
Tal cumo muitos pertueses, que nun l son menos que ls outros, D. Fonso Anriqueç nun poderie dezir “la mie pátria ye la lhéngua pertuesa”: a la ua, porque la pátria tubo que la custruir cun lhuita; a la outra, porque l reino que tornou andependiente falaba dues lhénguas, l galhego pertués i l stur-lhionés, i esta serie tamien la lhéngua percipal de sou cunhado, D. Fernando Mendes II, de Bergáncia, casado cun D. Çáncia Anriqueç, armana de l nuosso purmeiro rei; mas subretodo porque l mito de la lhéngua inda nun habie sido custruído. Todo esto amostra que D. Fonso Anriqueç tenie cuncéncia de las dues lhénguas que se falában ne l reino que fundou, i dambas a dues se puoden cunsidrar cumo lhénguas fundadoras. Apuis desso, las dues lhénguas fúrun cumbibindo al lhargo de cientos d’anhos, i ls mirandeses fúrun adotando tamien la pertuesa, mas la lhéngua mirandesa puode reclamar de haber nacido an brício d’ouro tanto ou mais que la outra. Que bal esso? Mui pouco, yá que l amportante fui que l pobo trouxo la sue fala até als nuossos dies sien ajudas de naide, sien que l stado pertués neilha tenga ambestido un çue. Tratando-se dua lhéngua que stubo tamien na ourige de Pertual i fui falada pul nuosso purmeiro rei, l menos que se puode dezir ye que la gratidon nun ye frol que ls stados i sous gobernos cultíben.
amadeujf@gmail.com