
08/12/11
22/09/11
Apersentaçon de "La Bouba de la Tenerie" por Luís Vaz das Neves
Quier stubir antressando an ler l'apersentaçon de l remanse La Bouba de la Tenerie feita, an mirandés, por Luís Vaz das Neves, natural de Malhadas, juiç zambargador i Persidente de l Tribunal de la Relaçon de Lisboua, puode ir eiqui.
21/09/11
Lheituras de Tempo de Fogo / La Bouba de la Tenerie
19/09/11
Die de la lhéngua mirandesa an Lisboua i salimiento de “La Bouba de la Tenerie” i “Tempo de Fogo”
La apersentaçon de l lhibro ‘’Tempo de Fogo’’ stubo a cargo de la ambestigadora de la Faculdade de Lhetras de Lisboua, dr.ª Teresa Martins Marques, i ‘’La Bouba De La Tenerie’’ fui apersentado pul Juiç Zambargador i Persidente de l Tribunal de la Relaçon de Lisboua, l mirandés de Malhadas Luís Vaz das Neves. Dambos a dous çtacórun la grande culidade deste purmeiro remanse ‘’Tempo de Fogo’’ i ‘’La Bouba de La Tenerie’’.
Luís Vaz das Neves dixo que Amadeu Ferreira, nacido an Sendin, tierra de cristianos nuobos que, cun la sue grande fuorça de scritor que nun se resigna i cun l sou grande angeinho, achou l pertesto para falar neste sou remanse de ls afetos, d’ambeijas, traiçones i de bruxaries de las gientes de l praino stramuntano, nua scrita que trai l fuogo de l tiempo an cada palabra. Tenendo l´Anquisiçon cumo fondo, l outor cunta-mos cumo l Fraile Antonho ye cundanado, mesmo antes de se dar de cuonta de l pecado que habie feito. Todas las personaiges an ‘’La Bouba De La Tenerie’ i ‘’Tempo de Fogo’’ son atormentadas por un çtino que nun le pertence i a quien le son pedidas cuontas por ua Eigreija de que nun conhece la lhéngua i ls mistérios i adonde solo l’ Anquisiçon ten boç i poder. Amadeu Ferreira i Fracisco Niebro, retrátan cumo naide la giente trabalhadora dessa region para quien ‘’l cielo nun passa de pan pa to l anho’’. L outor lhiebamos an tránsito caminando pulas çfrentes tierras de Miranda, de la Feira de l Naso, Mogadouro, Coimbra i tantas outras. L outor retrata las mulhieres cumo seres magistrales i antuitibas, cun un coraçon sien fin, quaije siempre nun antendidas puls homes que se ban cruzando cun eilhas. Ye assi que Delubina, fai ls sous lhamientos dezindo que ls homes nunca han de ser capazes de las antender. Tamien Marie Castra, dá l mesmo sentido an relaçon a Anrique Pereç i Delubina quando zafia l antendimiento de Fraile Anronho de la Santíssima Trindade, quando le fala de l sou amor por el.
La drª Teresa Martins Marques çtaca ls afetos trocados por Marie Castra i Antonho Tolés, sien se coincéren, antrelhaçando un dedo por ua frincha dun seto al lhargo de la nuite scura passada nua corriça eili al lhado de Sendin, guardados por guardas anquanto sperában la leba que benie de Miranda, cun çtino a Coimbra, adonde serien cundanados pula Anquisiçon. Mas ye Laurinda, ‘’La Bouba de La Tenerie’’ i la rapaza mais guapa de la tierra, que queda bouba de delor por bias de la muorte de l sou home a las manos dun algoç de l’ Anquesiçon, uito dies apuis de se haber casado, l’ancarnaçon de to l Amor que ambuolbe to las outras personaiges. Ye neilha que Fraile Antonho antende que nun hai pecado mais grande do que deixar sufrir tan grandes termientos i sien sperar çcubre que l sonido de las palabras dezidas an qualquiera lhéngua salidas de la sue boca son capazes d´atamar tan grande sufrimiento. Fraile Antonho ye assi lhebado a acraditar na cura atrabeç de la fala i a screbir notas para un feturo tratado de las artes de la fala, quando se purparaba para ser relaixado an carne pula Anquesiçon. Estes scritos de Fraile Antonho chegan an 1921 a las manos de l porsor João Gabriel, porsor an Sendin i tal cumo Fraile Antonho tamien el quijo salbar ls sous alunos atrabeç de la fala demudando ls castigos que le daba.
Seguiu-se l outor que fizo la sue comunicaçon an pertués i mirandés falando desta sue obra mielga i splicando la rezon de ser de ls dous remanses nas dues lhénguas. L remanse fui purmeiro screbido an mirandés, mas miu armano Manuel i l eiditor ampurróram-me pa l poner tamien an pertués. Assi, ampecei la traduçon, mas esta nun me sastifazie, yá que ua lhéngua se sentie aprisionada pula outra i you senti-me cumo un algoç, dixo. Ye assi que aparece la scrita de la berson pertuesa i puodo dezir que, dambas a dues se anfluenciórun cumo mielgas bien armanas nacidas na Tenerie an Sendin. Para scebir este remanse tamien you andube l camino bielho de Sendin para Miranda, L Carril Mourisco, l camino de Sendin para Mogadouro i an Lisboua cun muitas idas a la Torre de l Tombo, adonde li bários porcessos de cristianos nuobos de gientes de l praino. L remanse an mirandés fui quaijeque todo screbido an Sendin nas férias durante l més d’ Agosto de 2009.
Apuis de le agradecer a la família i a muita outra giente, que nomeou, ancluindo als que an cientos d’ anhos guardórun la lhéngua mirandesa i a todos ls mirandeses, yá que hoije ye l die de la lhéngua. Fai hoije 13 anhos que fui apersentada ua perpuosta de lei pul deputdo Júlo Meirinhos, que apuis dua lharga çcuçon na Assmblé de la República, bieno a ser aprobada por ounanimidade cumo lei 7/99, de 21 de janeiro, que tornou la lhéngua mirandesa an segunda lhéngua ouficial de Pertual. Este ye l die de la proa mirandesa. L die an que ls pertueses ampeçórun a recoincer l mirandés i de quien l mirandés percisa. Puodemos dezir que na lhiteratura i sien falsas modéstias brilha mais ua streilha. Esta streilha ye la lhiterartura mirandesa, que stá a dar ls sous purmeiros passos, mas que nun se ambergonha de la sue armana mais bielha, la pertuesa. Anton anté d'hoije nun anho i cun la certeza que cada simples feito ye algo que naide será capaç d´apagar.
Bien haias Amadeu i Fracisco Niebro, por este purmeiro remanse de tan grande culidade que, decierto bai antusiasmar todos ls lheitores i an special ls mirandeses i stramuntanos. Yá stámos a la spera que benga mais un.
Francisco Domingues
16/09/11
(A perpósito de l) Die de la Lhéngua Mirandesa (1)
07/09/11
Salimiento de «La Bouba de la Tenerie» i «Tempo de Fogo»


Caras amigas i amigos,
Será un gusto i ua grande honra ber-bos por alhá.
Dibulgai este cumbite puls buossos amigos i coincidos.
AF
16/06/11
La Bouba de la Tenerie III
Este ye l testo que fui lido na apersentaçon de "La Bouba de la Tenerie", ne l die 10 de l més de San Juan, ne l Centro Cultural Adriano Moreira, an Bergáncia. Más que star an Mirandés, "La Bouba de la Tenerie" ye un remanse berdadeiramiente formidable!
Naide adebina cumo l falar cansa
“Naide adebina cumo l falar cansa” diç-mos Fraile Antonho de la Santíssema Trindade a abrir l purmeiro parágrafo deste remanse de La Bouba de la Tenerie, l mesmo fraile que alguas abinturas i muita zbintura apuis há de acabar a aperponé-mos un “Tratado de l’arte de la fala” i de l sou poder de sarar, screbido ne l anho de 1625. Stou bien cierto que 400 anhos apuis, inda que yá habendo lido l tratado esse, çcunfio que nun ban a ser las mies palabras que bos han de serbir de malzinas para las buossas maleitas; que al menos nun bos anfáden i nun bos fágan zapacenciar, que yá nun ye pedir mi pouco. You pormeto nun cunsemir muito tiempo.
Fracisco Niebro ye l más grande scritor mirandés bibo, sendo que esta frase tan berdadeira ye tenendo la última palabra – bibo - cumo sien eilha. Cumo se isso nun bundasse, publica hoije l purmeiro remanse screbido an mirandés. Que se saba, i tirando-se “Antonho Trucal” de Carlos Ferreira l “protoremanse” ó “sboço para un remanse”, cumo l própio outor cunfessa, assi i todo solo çponible on-line, tirando-se essa obra, esta ye la publicaçon – an papel - de l purmeiro remanse an lhéngua mirandesa, l que por si solo bundaba para que este die quedasse nomeado. Assi sendo, nun custa a cuncluir starmos a bibir ua data stórica i menos custará a antender l miu cuntentamiento i la mie proua, anquanto mirandés, por poder star eiqui i dar ls parabienes, cuido que l puodo fazer an nome de to ls mirandeses, a la ALTM, a la eiditora Âncora, a la Cámara de Bergáncia, por tenéren la coraige, todas eilhas, de apostar na lhéngua mirandesa; i, claro, a Fracisco Niebro, l outor, por mos fazer sentir tanta proua na nuossa lhéngua i por permetir que l mirandés, al fin i al cabo, cumo las outras lhénguas, baia fazendo l sou camino i se baia amponendo – tamien – cumo lhéngua “de letras”, cumo lhéngua de lhiteratura.
La Bouba de la Tenerie: Quei tenemos eiqui? Que lhibro ye este que mos fai passar ls dous purmeiros tércios sien mos amostrar la personaige que le ampresta l nome, essa Bouba que mos pon boubos de curjidade para la çcubrir i çcubrir l’amportança que haberá de tener na eiquenomie de l anredo.
Que cuonta bouba ye esta?, que mistura frailes i pecadores i frailes pecadores; homes i bichos i homes-bicho, judius i crestianos, bielhos i nuobos, anteiros, meados, de quarta i de uitaba; homes i mulhieres, i homes que gústan de mulhieres i outros homes, i bruxas, amplache, que mos méten nun córrio eilhi a caras a Fuonte la Taça i apuis se súmen nua manta de nubrina i fuogo… ua cuonta cun catedrales i fraugas, ounibersidades i corriças; peinhas, faias, touças, praino, riu i caminos, muito camino, caminos adonde muita passaige – peripécia – de l anredo se há de dar, de Balhadoliç a Miranda, de Samartino a Salamanca, de la Granja de Griegos a Coimbra, de l Naso a Mogadouro, Algoso, Belharino de ls Galhegos, caminos adonde ls protagonistas céban la sue fame de mundo i bísten la jiqueta ounibersal, caminos que ban todos a bater a Sendin, cumo bides que nun mos déixan apartar de l bientre de la mai.
Tenemos eiqui l Praino Mirandés, a ampeços de l seclo XVII, la tierra, la giente i la lhéngua, l sou murcheiro a ferber de misérias – i grandezas - amouchado pul xal negro de l Anquesiçon, que an beç de purgar, fai medrar las mateiras de l miedo, de la çcunfiança, de l precunceito i de la antoleráncia.
Fracisco Niebro agarra nalguns dequemientos berdadeiros subre causos i pessonas de l praino mirandés i alhebanta las sues personaiges i l anredo subre eilhes, l que, amprestando-le un carátele de outenticidade - berosemelhança, nun deixa de le permetir la mistura cun la manginaçon que le mana de las benas de cuntador.
Trata-se eiqui de ua manginaçon que, sien deixar de mos spantar i de mos mantener bien presos a la narratiba que se bai zambolbendo i mos bai spechucando la curjidade para ber adonde ls caminos de las personaiges – siempre ls caminos – se ban a ancuntrar, ye ua manginaçon que se striba i stá scorada an caibros bien firmes:
- ne l rigor de ls chamadeiros de l termo, hoije inda todos eisistentes na Tierra de Miranda;
- ne l rigor de la çcriçon de l bibir de las pessonas naquel tiempo, mui an special l sou modos operandi, mormiente ne l que respeita a alguas acupaçones, ne l Praino Mirandés, geralmiente associadas a crestianos nuobos: quemerciantes i bendedores, çapateiros i peleiros (dende la Tenerie), quier dezir, nó lhabradores – l que nun deixa de ser curjidoso, la falta de lhabradores cumo figuras centrales dua cuonta de l praino;
- assenta tamien na riqueza, quaije dirie, arqueológica de la scuolha lexical - l que muita beç mos fazerie ir a saber de un dicionairo de mirandés (habendo-los çponibles), i que a mi, cunfesso, por mirandés que you seia, me fizo alguas bezes tener que le procurar a mie suogra se conhecie aqueilhas palabras i quei querien dezir; i isto de cierta forma straforma este remanse nun precioso relicairo lexicológico de alguas jóias mirandesas;
- i finalmente passa tamien pul refinamiento de la sintasse ousada que, de a par cun l léxico, son l carimbo que nun anganha subre l’ourige de las personaiges, habendo que sublenhar las çfréncias anfatizadas antre ls falantes de “sendinés” i ls outros, l que chega a alhebantar rejistenças al antendimiento de l testo…als outros. Quiero you dezir que ó muito me anganho ó muito lheitor mirandés (central i raiano) passará, cumo tal, pula frase: “I el quiere-los, á senhor porsor?” sien le dar l sou berdadeiro santido, i mirará para este “el” (andicador de l tratamiento de respeito na bariante de l mirandés falada an Sendin), muita giente mirará para este “el” ó cumo un erro de tipografie ó cumo ua tirada de “nonsense”.
Por falar an nonsense…
Oscar Wilde, un outor a que me gusta muito botar la mano, i, de más a más, puode-se chamar parqui que la sue bida ten alguas asparecéncias (quaije podie dezir nefandas asparecéncias) cula bida de fraile Antonho de la Santíssema Trindade, Oscar Wilde dixo ne l perfácio de “L Retrato de Dorian Gray” – ua spece de manifesto stético - dixo que “to la obra de arte ye al mesmo tiempo casca (superfície) i símbelo (que you eiqui bou a nomear cumo “miolha”)”; i acrecentou que “quien quejir ir par’alhá de la casca bai por sue cuonta, l que l’arte reflite ye l spetador i nó la bida”.
Ora you cuido que nun custa a cuncordar ser eisatamiente essa caratelística (l fato de sabermos – inda que solo seia ua çcunfiança - que l que tenemos an manos ten miolha) que fai de un lhibro ua obra prima, un clássico. Deste punto de bista, La Bouba de la Tenerie ye ua obra prima i nun tardará a ser un clássico, yá que mos deixa l cumbite - a que nun somos capazes de rejistir – para que báiamos para alhá de la casca. Quando chegamos al fin, dá-mos la gana de tornar atrás i tenemos la certeza que l hemos de ler outra beç, sabendo que todas las nuobas leituras serán siempre cumo ua purmeira leitura na çcubierta de nuobos sentidos, outras anterpretaçones, al cabo i al restro, l que passa cun todos ls grandes lhibros que tenemos la suorte de poder ler.
Cumo tal, you, astrebendo-me na mie biaige de lhezma a sfuracar na miolha, nun puodo deixar de mirar para la bouba de la tenerie, Laurinda, sien ber la lhéngua mirandesa, eilha mesma, presa, çpreziada, cumo ua bouba… mas para quien sabemos que hai ua malzina (you nun bou a ser zmancha-prazeres, nun bou a dezir qual ye la malzina…) ua malzina que, a miu ber, ye tamien la malzina que puode serbir para la lhéngua mirandesa, cuncordareis ó nó quando lirdes l lhibro, ye ua anterpretaçon, ua biaige para alhá de la casca, por mi cuonta. Ye tamien Oscar Wilde que mos diç que quando ls críticos, nós, to ls lheitores, tenemos oupeniones çfrentes, isso quier dezir que la obra ye nuoba, cumplexa i bital, quando ls críticos nun stan de acordo l artista stá de acordo cun el mesmo. Esta ye la grande bantaige deste remanse i de to ls grandes remanses: la posseblidade que mos oufrécen de los podermos mirar por muitos lhados i de podéren eisistir oupeniones çfrentes – i legítimas - subre eilhes.
Naide adebina cumo l falar cansa i l oubir tamien há de cansar que yá bos macei bien l bichico de l oubido hoije. Assi i todo, ye l falar que mos achega al cielo i mos puode abrir las portaladas de l paraíso, outro segredo pedagogicamiente (i eiqui ye mesmo pedagogicamiente la palabra que quiero ousar) un segredo bien guardado neste lhibro i que you tampouco bou eiqui a zlindar.
Acabo. I para acabar balo-me de Frai Luis de León, que ambora nun seia personaige de l remanse, tamien alhá stá bien persente i nó cun pouca amportança. De más a más, puode-se, de cierta maneira, armanar culas nuossas personaiges ne l çtino que tubo. Todo mundo saberá la cunta melhor que you: eilustre porsor na Ounibersidade de Salamanca, astrebe-se a traduzir passaiges de la bíblia para Castelhano – i lhougo la parte que fui a scolher: L más alto cantar de Salomon!... anquesiçon, 5 anhos de cadena an Balhadoliç… siempre las “tentaçones” de las lhénguas, ls “diabos” de las palabras. Apuis de 5 anhos de çplina, sóltan-lo, torna para la sue cátedra an Salamanca i todo mundo le anchiu la purmeira clase, a la spera a ber quei iba a dezir subre l sou castigo. Ampeçou cula frase cun que siempre ampeçaba las classes antes de ser preso: “Decíamos ayer – deziemos onte”, para deixar bien claro l çprézio a que botaba ls sous algozes i l pouco ó niun resultado de la sue anjusta puniçon.
Ora, you amento nisto, quaije por antíteze, yá que stou cierto que ye mesmo isso que nun podemos dezir hoije eiqui. Apuis desta publicaçon nun podemos dezir “decíamos ayer” cumo se todo stubira eigual i nun houbira passado nada. Cun La Bouba de la Tenerie la lhéngua mirandesa arrepassa todo l que habie sido fazido anté agora i chube a alturas que muitos nun cuidarien ser possible. Inda porriba cun un remanse que, refraseando fraile Antonho, fura an que lhéngua fusse, habie, há de ser siempre ua obra formidable.
Ua obra que ye un acuso acontra la anjustícia, l precunceito i l’antoleráncia, mas ye, antes que nada, ua oda a la lhibardade i a la harmonie antre ls homes, de to las raças, de to ls credos i de to las lhénguas, mensaiges ounibersales para las quales nun hai lhéngua própia, i puoden ser fazidas an to las lhénguas de l mundo. Fracisco Niebro fizo-lo na sue lhéngua natural, cumo fraile Antonho de la Santíssema Trindade daprendiu an Salamanca que era l melhor que habie que fazer. Oubrigado Fracisco Niebro por alhebantardes la lhéngua mirandesa (i nós ls mirandeses cun eilha) a estes cielos nunca datrás pensados.
Acabo, agora mesmo acabar, cumo fraile Antonho de la Santíssema Trindade, mutatis mutandis, acaba l sou ansinamiento subre l’arte de la fala i de l sou poder de sarar: talbeç steia tamien eiqui l segredo para mos achegarmos más un cachico a la eiternidade.
04/06/11
Cumbite
Queda todo mundo cumbidado.
Quien pudir será un gusto bé-la(o) por alhá.
Mais haberá outros salimientos, al menos an Lisboua i an tierras de Miranda.

