Mostrar mensagens com a etiqueta Falar ye Bibir. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta Falar ye Bibir. Mostrar todas as mensagens

17/04/13

Zucrinar!


Achega-se la palabra apuis de zucrínados ls oubidos;botei-me a pensar neilha; ye a modos un zunido que nun para de fungar; ua chiadeira; foi-se-me la lhembrança pa la acarreija; hai registros que se mos antranhórun i nun se mos zapégan.

Gusta-me la palabra zucrinar mas nun me gusta que me zucrínen als oubidos!

21/10/10

Paixaricos

Rapazica que chora porque l sou paixarico stá muorto
"Jeune fille qui pleure son oiseau mort" (berson 65)
Jean-Baptiste Greuze (1725-1805)
Eidimburgo, The National Galleries of Scotland

"Nun me squeço que quando la mie rapaza era nena, chorou quando ancuntremos un paixarico muorto nun camino", Faustino Antão

20/10/10

Armadielhas quaije tan bielhas cumo l mundo




Fui Foustino que mos falou de páixaros i de rateiras i you debo dezir que ls caçadores que hai hoije (fardados, cun spingardas modernas i nun sei que mais) nun me méten, a mi pessonalmente, tanta ampresson cumo la lhembráncia stroudinária que tengo inda hoije dun primo miu por eisemplo, an Sendin, quaije de la mie eidade que tenie muito jeito (i inda debe de tener, esses questumes un nun ls perde facelemente, quédan siempre para la bida anteira !) para ir a saber de formigas grandes ne l termo i traer depuis para casa cuntidades de páixaros que cunseguie caçar i que acumpanhában, cumo inda hoije se fur preciso, un bun guisado cun patatas, arroç ou massa. Todo esto durante l Berano, ne l ampeço de ls anhos 70.

Ye preciso ber inda porriba que nós somos dua família an Sendin que ten cumo nomeada « Ls paixareiros » ! Nun admira anton que l questume de caçar páixaros nun se perda facelemente antre nós i se transmita até dua giraçon a outra.

Miu pai, tamien « Paixareiro », mesmo an França i yá ne ls sous 70 anhos, inda cuntina el tamien a cada beç que puode ou le dá la gana a caçar páixaros cun rateiras – cousa que normalmente até penso que ye proibido a tal ponto que un nien ancontra essas rateiras próprias para caçar páixaros a bender an qualquiera sítio.

« L bício nunca le passou ! » questuma até dezir mie mai.
« Queixa-te!, responde-le miu pai i depuis faç-le la pregunta: Tenes que saber l que quieres ! Cereijas, morcones, figos i diospiros tamien daqui a un més ou dous... ou ua cambada de mielras i outros páixaros qualquieras que quaije arrebánhan todo ?»

Mas para bos dezir la berdade, you pessonalmente, fui na Anglaterra an 1977 eisatamiente que cheguei a ber mais páixaros na mie bida, ne ls jardines, mesmo a la borda de las casas ; i até parece que nien tenien miedo. De certeza que se stubíssen alhá a bibir mais Pertueses cumo miu pai, i antre eilhes tamien Pertueses de la Tierras de Miranda, yá nun habie tantos páixaros cumo era anton i inda debe de ser l caso na afamada Albion… i esso mesmo que seian probablemente tamien proibidas alhá essas armadielhas quaije tan bielhas cumo l mundo que son las rateiras.

Rateiras... p'ra que bos quiero ?!

28/02/10

Quei bamos a fazer para mantener l bilhenguismo de ls mirandeses?



Antre las muitas cousas que se sácan de l studo de la porsora Aurelia Merlan, que inda nun conheço de modo menudo i aperfundado, queda-me tamien l'eideia de que antre la populaçon hai ua atitude positiba para perserbar la lhéngua. Esso quier dezir que puoden ser criadas cundiçones para fazer cun que las cousas de la lhéngua puodan melhorar, un cachico que seia. Ls mirandeses siempre fúrun bilhingues ou até trilhingues i ye essa atitude que hai que mantener, amostrando cumo ye ua atitude moderna.
L que aperpongo ye que l nuosso blogue Froles Mirandesas puoda cuntinar a dar cuntributos i eideias para que las cousas melhóren. L studo de que eiqui se ten falado debe de ser lhebado mui a sério, mas nun ye para mos zanimar, mas para inda ir mais palantre i cun mais gana, até porque nun mos bieno a traier nada que nun soubíramos yá, anque sien assento nun studo. Talbeç de l debate que eiqui se tenga sálan nuobas eideias. Ye esse l cumbite que eiqui deixo, que cada pessona baia eiqui ponendo ls sous testos cun eideias subre l que se puode fazer. La lhéngua ye de todos i todo mos debemos de antressar.
Para yá, podiemos ampeçar por respunder a la pregunta: porquei ye amportante mantener i falar la lhéngua mirandesa?




23/10/09

La bandeira

[Testo salido na Fuolha Mirandesa desta sumana i andrento de la campanha pula fala, FALAR YE BIBIR]


Habiemos passado la nuite an Santiago, assi cume a modos de ua fujida nos amprecípios de Agosto i aspuis dua última mirada a la Praça de l Obradoiro alhá botemos caras a Finisterra: esse sítio mítico a la borda de un mar sien fin, tierra de lhumes adonde árden cousas einutles que cada pelegrino chiçca na hora dun nuobo reampeço.
Cuonta deiqui, stória deilhi, iba tentando çtrair i amboubar la garotada más anteressada an barquechos de “regalo” de ls tendeiros arresquinados naquel cachico de tierra antre dous arribanços do que an bejitar menumientos ou rincones difrentes. You bien fuorça fazie para quedar más un die ou dous por aqueilhes lhugares, mas un puxaba las calças, l outro resmungaba antre dientes i ls dous parecien dues bacas a quien le acabórun de zmamar ls bitelos. Se le pudisse poner ua tabra nas bentas para nun acháren l camino …
Bien me amolei, you a pensar que le iba a fazer ua surpresa tan buona quando salimos de biaije i nun parórun de rezingar quaije todo l tiempo que andubírun fuora de Pertual. Pus se nun querien tierras galhegas eirien para Cicuiro trés sumanas an beç de dues cume staba treminado. “Anda que bos ides a fartar, bos l digo you”, pensares mius …
Rodaba sien priessa l carro strada abaixo, quando al chegar al pie de la paraige de la carreira oubo ua boç atrás de mi meio a modos de un grito de lhibardade: “Chegámos ao paraíso!!” Bá! l Paraíso? Quedei cume l carambelo: anton nun ye que un garoto de quinze anhos habie çcubierto l Paraíso no sítio adonde you naci i adonde bibi la maior parte de la mocidade? I diç l outro más pequeinho: “vai ser este ano que aprendo uas palabricas an mirandés”. Anton para eilhes l Paraíso quedaba adonde se fala mirandés: nos lhugares al redor dua cidade a que nun chamában Paraíso porque oubien “hablar en rebajas”, oubien saludos cun roçar de beiços i un “como vai você cridaaa?”, ou oubien “ça ba? Oh! didon, tu é tré bien desde la dernier fuá que te bi”. Dei cumigo a matutar cume serie esse cielo que todos búscan sien l sítio que le dá l nome: Miranda de l Douro.
Serie possible? Buono, tanto era possible que essa própia cidade pouco ou quaije nada fazie para que aquel Praino único, antre l Douro, l Angueira i las tierras de Mogadouro, nun fusse ancolhendo até puntos de poder passar a ser un Purgatório anfernizado.
Als poucos, Miranda fui dando agarimo a las personas salidas de ls lhugares al redor, fui-las aculturando por antermédio de ls curas, de ls porsores, de ls guardas, de las personas de las Repartiçones, de la Cámara i de todos aqueilhes que siempre bírun la lhéngua mirandesa cume ua maneira anferior de quemunicar. I son essas personas que alhá no fondo de la rezon nun quieren perder l sou Paraíso: l mirandés! I se l perdíren? Quédan más probes. I se Miranda l perde? Perde la sue eidentidade, l sou ser, la sue rezon de eisistir, perde l sou maior bien, deixa rumper, filo por filo, la sue maior bandeira i seinha de çtinçon an Pertual i no Mundo: falar l mirandés!
Que proua puode tener ua pessona de l cunceilho de Miranda, biba eilha nua aldé, na cidade ou nua bila, quando nun fala mirandés? Se cada un falar quatro “palabricas “ por die, al fin de l anho fala más de mil i cuatrocientas i nun son necessairas tantas para abraçar ua bandeira.
Alcides Meirinhos

19/10/09

La fala ye la bida dua lhéngua

[Testo publicado na FUOLHA MIRANDESA (Jornal Nordeste) na campanha FALAR YE BIBIR.]


Se nós nun la falamos nun le damos bida. Se nun le damos bida, eilha nun la ten i ten que se morrer. Ye assi que le stá a passar a la lhéngua mirandesa. La lhéngua que you ardei de mius pais, que por sue beç yá la tenien ardado de mius abós i estes de mius bisabós i yá benie de muito mais atrás. Cumo podeis ber l que eilha yá ye de belhica! Mas aguantou-se até als dies de hoije. Porquei?
Porque siempre la falórun. Nunca deixórun de la falar miesmo quando naide ls antendie a nun ser porqui por tierras de Miranda. Falórun-la i mos la ansinórun a nós a falar. Nun mos la ansinórun a screbir porque eilhes tamien nun la sabien screbir. Senó, seguro que lo tenerien feito. Mas fúrun capazes de la aguantar cun bida todos estes anhos, miesmo cun poucos recursos nunca la deixórun morrer. Nien sequier se amantaba na muorte de la lhéngua mirandesa.
Quando alguns studiosos s’antressórun por eilha ye que benírun a saber que se trataba dua lhéngua i nó dun dialeto cumo muitos antendidos querien fazer crer. Senhores de fuora, cumo fui l causo de José Leite de Vasconselos, pegórun neilha i la studórun, que juntamente cun outros deiqui mos deixórun scritos i decumientos arrecadados por ende adonde ls nuossos eilustres ambestigadores ancuntrórun adonde se agarrar i la studar i saca-la até acá riba tal qual cumo hoije la tenemos. Inda nun ye muito mas yá ye algue cousa. Agora pregunto you: será que assi chega para eilha nun se muorrer? Ye ende adonde you querie chegar. Penso que nó. Se nun la falarmos nun se bai a ningun lhado.
Cumo yá dixe antes la fala ye la bida dua lhéngua. Se ls nuossos antrepassados nun la tubíssen falado yá muitá qu’eilha se tenerie muorto. Agora digo you, se sabemos qu’assi ye, porquei deixá-la muoré-se? Mirai que la muorte ye mui triste. Nun mos custa assi tanto falá-le als nuossos ninos an mirandés i splicále las rezones i las bantaiges que l mirandés ten. Se cada un de nós mos sforçarmos un cachico eilha bai a subrebibir. Stá todo na nuossa mano.
A mi parece-me que nun ye assi tan custoso. I muito menos ye bergonha de falar la lhéngua que mos ansinórun nuossos pais. Eilhes teneran proua de nós. Se calha mais qu’assi que dében star a dar buoltas alhá ambaixo adonde ls metimos de bergonha de nós por nun sermos capazes de aguantar la maior riqueza que qu’eilhes mos deixórun.
Por isso, bamos alhá a falar l mirandés an casa culs filhos i nietos, nas scuolas, ne ls cafés, ne l trabalho, quando bamos al doutor, ó al dentista ó a la cámara a tratar de papeles, ó a las finanças, al registro cebil, al notário, an todo quanto ye sítio. Pus agora que yá ua buona manada deilhes la sabe screbir, ban seguramente a ansinar ls outros qu’inda nun l sáben screbir. I you sei que ls hai cun muitas ganas de daprender. Mas tamien bos digo que ye muito, muito amportante cuntiná-la a falar als nuossos filhos i nietos.
Ye a falá-la que le damos bida. Se nun quereis qu’eilha se muorra, i seguro que nun quereis. Anton bamos a botá-le ua mano cun ganas i sien bergonha. Direis bós, para quei se yá tenemos l Pertués? You digo-bos que hai çpacho pa las dues i depuis esta ye la nuossa de todos ls mirandeses i de todos ls que la quejíren daprender. Que juntamente culas lhénguas armanas, cumo l lhionés i outras que hai bien aparecidas cun esta nuossa, inda habemos de ber esta nuossa lhéngua mirandesa bien biba para muita proua de todos ls mirandeses. Por isso, toca a falá-la inda que seia an mimória de ls nuossos antrepassados i proua de todos nós.
Bamos palantre, que palantre ye que ye l camino.
I biba la lhéngua mirandesa!

José António Esteves

17/10/09

Bamos a falar mirandés

[Testo publicado na FUOLHA MIRANDESA (Jornal Nordeste) na campanha FALAR YE BIBIR.]


Bamos a falar mirandés porque ye ourgente, puis la fala ye cada beç menos ousada cumo eilemiento de quemunicaçon, i la lhéngua nun queda cumpleta solo cula scrita. Puode dezir-se, sien dúbedas, que todo l património lhenguístico stá an peligro se nun se dir la buolta al stado de las cousas, tornando a la fala cun cumbicçon. Podemos fazer ua buona caminada na scrita, mas nun fur sustentada, amparada, acumpanhada, acunchegada, de manos dadas cula fala, l feturo ye ancierto i puode quedar pul camino.
Son grandes las chancadas que la scrita an mirandés dou ne ls redadeiros anhos apuis la sue oufecializaçon, berdade se diga fruito de muito sfuorço i trabalho de alguas pessonas, que bien cedo tomórun cuncéncia de l muito que habie que fazer. La sue oufecializaçon fui sien dúbeda un marco i l trabalho apuis zambolbido un trabon ne l arrebalar de la lhéngua pa l afundamiento. Quaije se podie dezir que la fala percisaba dua oufecializaçon, porque se la scrita fui capaç de dar la buolta la fala inda nun fui.
Agora, quando digo que ye ourgente tornar a la fala, tamien l digo porque eilha ten que bibir todo este oupir, este florir, ten que star al lhado nesta purmabera de la scrita. Na scrita, las pessonas botórun manos de l que tenien, Cumbençon, recuolha de bocabulairo, cursos d’ansino, palhestras, lheituras, anternete, traduçones. Cula fala tamien hai que botar manos de l que tenemos.
Tenemos pessonas que fálan, i son muitas, muitas mais que scríben. A miu ber, l que fai falta ye ua cuncéncia de l peligro que cuorre este património, fai falta ganhar las pessonas i motibá-las a falar, ajudá-las a perder l acanhamiento de falar, a ganhar baidade an falar mirandés i esso fai-se falando uns culs outros, passando la mensaige nas fiestas, cumbíbios, quando stamos culs cunterráneos, ne ls ajuntoros, an casa cula família, ne l café, ne ls jogos populares an todo l lhado.
Cuido que estas son buonas ouportunidades que nun se dében perder, son cachicos d’ouro pa la fala, se las pessonas ls aporbeitáren. Son cachicos que dan buonas upas al falar que tanto percisa. Mas tamien nun chega deixar l tiempo correr a jeito i que faga todo. Nun podemos quedar sperando que estes eibentos aparéçan, tamien las associaçones de cultura, i las pessonas mais motibadas pa la queston ténen que ampurrar las cousas, puxá-las cumo se fusse d’arreata. Assi cumo pormobírun cursos d’ansino, adonde nun solo se daprendie a poner lhetras uas apuis outras, tamien se fazien lheituras i se falaba, tamien nestes assuntos se puoden i dében cuntinar a pormober. Quien sabe se cursos para melhorar la scrita, que bien percisa puis inda muita giente nun l fai segundo la Cumbencon Ourtografica Mirandesa i sues Adendas i las lheituras i fala séren grabadas i apuis publicadas n’anternete... Alguns de ls trabalhos (crónicas, testos d’oupenion, cuontas) que bénen na Fuolha Mirandesa, habien de tener boç i salir an bídeo.
L blogue “frolesmirandesas” cumo ye an mirandés, que a miu ber se rebelou i se rebela ua berdadeira jinela al mundo, cun culidade, bien feito, adonde tantas scritoras i scritores aparcírun, cuido que serie buono fazer un sítio armano pa la fala.
An pequeinhos bídeos, çque seia un trabalho feito cun seriedade i tenendo solo cumo oujetibo ajudar a ganhar l gusto pula fala, quedar cun treino i familiarizaçon de l bocabulairo. L’anternete tamien eiqui puode i debe ser aporbeitada, puis ye un meio mui querido por muitos que queremos que séian falantes.
Isto de la fala stá loinge de quedarmos assossegados. Al alrobés, debe ser rezon de muita preocupaçon para todos nós. Ten que haber un sfuorço cunjunto de todos ls que fálan.
Faustino Antão

14/10/09

Falar ye bibir




[Testo salido na Fuolha Mirandesa de hoije, adonde salírun dous teçtemunho subre l assunto, de Faustino Antão i de José António Esteves.
Spero que essa campanha tamien se zambuolba neste i noutros blogues i an todos ls lhados adonde fur possible, para que ganhe nuobas eideias i baia bencindo.
]




FALAR YE BIBIR

campanha pula fala de la lhéngua mirandesa


Apuis de l testo que eiqui publiquemos ne l númaro antes deste, ampeça-se eiqui ua campanha para abibar i zambolber la fala de la lhéngua mirandesa, chamada FALAR YE BIBIR.
Essa camapanha será alhargada a outros sítios i eiqui eiran sendo feitas perpuostas i apersentados teçtemunhos i tamien eiremos deando cuonta de l que se bai passando. Yá hai muito mais de cien anhos (an 1884) que José Leite de Vasconcelos screbiu ne l sou lhibrico Flores Mirandesas:

Mostre-se i fale-se essa lhéngua, filha
Dun pobo que ten neilha l choto i l canto!

A todo nós se derige l anátema que stá ne l mesmo poema i nun queremos que caia anriba de nós, quando diç:

Zgraciado daquel, q’abandonando
La pátria an que naciu, la casa i l huorto,
Tamien se squece de la fala! Quando
L furdes ber, talbeç que steia muorto!

Deiqui apelamos a que aparéçan einiciatibas por todos ls lhados. Esta ye ua campanha que nunca se puode morrer i l lema FALAR YE BIBIR nunca se puode squecer.
Amadeu Ferreira




A falar se fizo esta lhéngua




Tengo-bos oubido falar muito de la amportáncia de la fala na nuossa lhéngua i nun puodo star mais d'acordo cun bós. Pus fui a falar que se fizo esta lhéngua i chegou anté ls dies de hoije.
Nun puodo star mais d´acordo cun tiu Faustino Anton, i cun todo l que mos ten dito nestes últimos dies. You tamien yá habie reparado que nun falábamos an Mirandés ne ls nuossos ancuontros. Esto you reparei de las poucas bezes que stube cun bós mas you nun me atrebie a dezir-bos nada, quien sou you para dezir nada a quien sabe mais que you?! Inda bien que tiu Faustino tubo la coraige de falar ne l causo. Pus bien antendo que ye ua falha grabe de la nuossa parte andarmos eiqui tan atarefados cula scrita, i ye bien qu´eilha eisista i que nós mos sfuorçamos tanto para seguir cun eilha palantre. Mas de nada mos sirbe se quedarmos calhados i nun falarmos an Mirandés.
Reparai. Se ls nuossos antrepassados nun mos la tubíssen falado nun stariemos hoije eiqui a aprender a screbir-la nien a dezir estas cousas. Más se só la screbimos i nun la falamos eilha acaba por se morrer na miesma. Por esso bamos a ber se arranjamos coraige i la falamos tamien. Inda bamos a tiempos de remediar la falha que tenemos tenido.
Quei hai que fazer?
Purmeiro será seguir falando uns culs outros, an Mirandés claro, nun deixando de l screbir. Falá-le siempre als nuossos pequeinhos an mirandés prencipalmente als nuossos nietos que seran eilhes a lhebá-lo l die de manhana.
Hai muitas mais cousas que se deberien fazer, mas you ende pouco bos puodo ajudar, ye quaije cumo quando iba a caça cun miu armano, el ye que lhebaba la spingarda i atiraba, a mi cabie-me l papel de alhebantar la caça para el la poder matar. Nien siempre la mataba, mas ende yá era el que falhaba l miu papel era alhebantá-la i esso you yá habie feito. Agora eiqui passa-se l miesmo. Nada puodo fazer a nun ser alhebantar la lhiebre, depuis yá ye culs specialistas que hai muitos por ende i de ls buonos.
I anton you antendo que serie bien se se cunseguisse criar un porgrama nua rádio local adonde se ponisse a todos a falar pul talfone an Mirandés i só an Mirandés quien nun falasse an Miramdés serie-le cortada la boç. Por eisemplo, un porgrama assi a la moda dun que hai na RBA l programa de l Tiu Juan que cada un dezisse l que l benisse a la cabeça siempre que fusse cun respeito, claro. L miesmo na talbison. I cumbidar las staçones de talbison a besitar l praino mas cula cundiçon de ser todo an Mirandés.
Yá para nun dezier a nible de scuolas que esso yá hai, mas debien-se criar mais cundiçones para que ls nuossos nenos criássen buntade de daprender a falar l Mirandés. Nó cumo agora, que ye todo facultatibo só bai quien quier . Caro qu'assi ls nenos nun s´ampórtan an daprender. Haberie que le dar algua cousa an troca aqueilhes que se sacrificában. Ua cousa a studar por quien de dreito i antandido ne l assunto.
Tamien antendo que balerie la pena criar palhestras culs mais bielhos de cada aldé juntamente culs nuobos, esto para aporbeitar la sabedorie de ls mais bielhos i assi iba passando pa ls nuobos la sabedorie i gusto de falar an Mirandés. Splicále als nuobos las bantaiges de falar l Mirandés.
Haberá muitas mais cousas que se podien fazer siempre falando. Quanto mais se falar mais probablidades haberá de el nun se morrer, porque el solo chegou anté eiqui porque se falou, senó yá muitá que se habie muorto para alegrie de muitos, nun sei porquei, mas que hai muitos que quieren ber l Mirandés muorto i anterrado alhá isso hai. Tamien por esso, ls que somos a fabor de que el biba, debemos fazer de todo para qu'esso nun acunteça. I la melhor maneira de l dar bida ye falá-lo que ye la fala la bida dua lhéngua cumpletada cula scrita.
Haberie i hai muitas cousas que se podien fazer, mas estas son alguas eideias que antendo que poderien traer bantaiges.
Pronto, hoije yá me quedo porqui, nó que nun haba más cousas para dezir mas quédan para outra beç, que nun se puode dezir todo dua beç.
José António Esteves




13/10/09

Cumo assi?




Cumo assi!....

Diç l pobo que hai trés cousas que un home stá siempre a tiempo de fazer:

Ua, mercar caro i bender barato,
Outra, casar probe,
La redadeira, pagar i muorrer-se.

You acrecentarie, i nun tengo l perpósito de sustituir la sabedorie popular porque essa naide debe tener la perjunçon de l fazer porque ye sábia, que l mirandés stá siempre an cundiçones i a tiempo de fazer todo esto na lhéngua que se fala an sue tierra.
Que mal hai mercar caro i bender barato, un casá-se, pagar i nun tener priessa de se muorrer an mirandés? Nanhun. I las rezones de l fazer, son porque l sabe i puode i naide l lhieba preso.

You tengo alguns eisemplos, quando ando por fuora bárias son las bezes que cumberso cun pessonas dalhá i las antimo a falar mirandés, dízen que yá nun l sáben, que se squecírun yá quantá, que stan arredados de sue ourige, nun ban a sue tierra , mas cun algua teima, debrebe stan a falar bien i cua gráçia que mete ambeija.

Anton, las pessonas nun la squecírun, porque ua cousa daprendida de pequeinho, tan rica an spressones, benida de l bríçio, cula brancula i purficado cumo l lheite mamado, nunca se squece.
Hai si ua falta de treino, pouca motibaçon pa l fazer, falta cuncéncia coletiba. Ye berdade que todo aqueilho an que nun se mexe, apuis queda tolhido cula fala assi ye tamien, mas bonda zatar a falar i ende stan eilhes a dezir a comentar i a botar acumparanças i modos, puis nós dezimos assi i assi…. I fázen-lo chenos de sentimiento, d’amor por eilha que ls sunrisos nun páran, son teçtemunhos cumo son las angúrrias dua abó. Angúrrias criadas pul tiempo, mas bien persentes, cumo ye l’eidentitária de sermos mirandeses.

Deziran muitos, cumo assi? Ye berdade, spurmentai a puxar pur eilha i até quedais cua buona surpresa, stá todo andentro de bós.
Stamos siempre a tiempo de falar mirandés, assi nós l quérgamos.




09/10/09

La fala an purmeiro



[Testo publicado na FUOLHA MIRANDESA - Jornal Nordeste de 7 de Outubre de 2009]



La léngua sin scrita bola,
Bai-se cumo ua airaçada;
Pouco bal la scrita sola,
Se por naide ye falada.
Fonso Roixo [Quadra 124, de L Purmeiro Libro de Bersos]


Esta quadra diç bien l que penso subre la relaçon antre la fala i la scrita dua lhéngua, an special de la lhéngua mirandesa. Las lhénguas ampéçan por ser fala i solo apuis, a las bezes muito tiempo apuis, ye que ampéçan a ser screbidas. Esso quier dezir que la fala ye la raíç, la madre de las lhénguas i ye por esso que estas se muorren quando la fala se calha. Quando falamos de la fala nun stamos a cuntar cun uas palabricas de beç an quando, mas cula fala de l die a die, eilemiento eissencial de quemunicaçon antre las pessonas, seia na família i na sociadade, seia ne l quemércio, seia an atos anstitucionales, cebiles ou relegiosos.
La berdade ye que ne ls redadeiros cinquenta anhos la lhéngua mirandesa ten benido, als poucos, a perder terreno an relaçon a la fala, ne l cunfronto cula lhéngua pertuesa. L pior de todo ye que tamien la família fui deixando de ser l centro de ansino de la lhéngua i de prática de fala de la lhéngua antre pais i filhos. Esta situaçon yá fui analizada muita beç, son coincidas las rezones i tamien se conhécen las cunsequéncias pa la subrebibença de la lhéngua. Hai que le dar la buolta a esta situacion i ye agora l tiempo, inda stamos a tiempo. Todo ten que ser feito zde un porgrama central, puosto an prática zde la Cámara Munecipal i que ha de chegar a todas las partes de la sociadade, aplicada de modo sistemático, sien paraige, yá que ten de ser un porgrama para durar muitos i muitos anhos.
Un programa de la fala ten que deixar bien clara la amportança de la fala, l ámbito de l sou uso i ls ancentibos a esse uso. Solo ye possible todo esto se la lhéngua mirandesa fur declarada pula Cámara cumo la 1ª lhéngua oufecial de l cunceilho de Miranda de l Douro, sendo l pertués la segunda. Solo esta declaraçon trai cun eilha todo un porgrama an termos de ansino para un nuobo i mais alhargado uso de la lhéngua. Esse ansino ten de ampeçar puls funcionários de la Cámara i de las outras anstituiçones de l cunceilho, yá que la lhéngua mirandesa ten de se alhargar a todas las pessonas, inda que béngan de fuora. Até hai pouco tiempo era mal bisto quien falaba mirandés, mas ten de benir un tiempo an que ten de ser mal bisto quien nun fala mirandés, subretodo quien nun faç nanhun sfuorço para l falar. Claro que nun se puode oubrigar a naide, que tamien ende ten de haber lhibardade, mas nun poderá ser bisto cun buns uolhos quien çpreziar esta lhéngua que ye la marca eidentitária de la tierra de Miranda i l sou percipal recurso cultural i eiquenómico. Todo esto eisige deceplina i rigor, i puode nun ser pacífico, al menos al ampeço. Mas nunca se fizo nada a sério sin ser por un camino de seriadade.
Yá se ten dezido que agora se anda a screbir mirandés a mais. Nun ye berdade. L mirandés inda se scribe mui pouco i l mais de las bezes scribe-se mal, porque las pessonas nun ténen l cuidado de l studar cumo debe de ser. Por esso, hai que tener bien claro que l mirandés ten que se screbir muito mais i muito melhor. Bonda dezir que ye ralo haber decumientos de la Cámara i de las Juntas que séian an mirandés, quando la regra debie de ser al alrobés: todos ls decumientos oufeciales habien de ser an mirandés, anque tubíran de ser traduzidos para pertués. Para que assi seia hai que criar cundiçones i esso lhieba l sou tiempo. Até agora la fala mantubo-se por ua cierta spuntaneidade, mas todo ten que ser cada beç mais porgramado, cumo se passa cun todas las lhénguas, mesmo las grandes lhénguas cumo l pertués. Esso quier dezir que las cousas ténen que ser zambolbidas de riba para baixo, tenendo an cuonta que la atual strutura de la populaçon de l cunceilho yá bai scapando al eizolamiento i a la ruralidade pura, ye cada beç mais letrada. Hoije la lhéngua passou defenitibamente pa la cidade de Miranda i esso ten de ser cunsidrado un eilemiento decisibo pa l renacer de la lhéngua, tamien ne l que toca a la sue fala.
An próssimos númaros cuntinaremos a zambolber esta eideia de la criaçon de un nuobo porgrama pa la fala de la lhéngua mirandesa. Puode ser que quien ten meios para esso l puoda agarrar i lhebar a la prática, sendo cierto que se nun l fazir assumirá las sues repunsablidades stóricas.

Amadeu Ferreira

Aperpongo als Boubielhos




Boto eiqui este zafio, mas naide l puode lhebar a mal, porque yá l fiç ne l siítio de l’Associaçon NIal de la Boubielha i este sítio yá ye tan familiar para todos cumo se fusse la nuossa casa.

La mie perpuosta ten muito a ber cua prática, ou seia la falta deilha, de ne ls nuossos ancuontros nun se falar mirandés. Nun ousamos la nuossa lhéngua mai para quemunicar, cumbersar uns culs outros. Ye berdade que cun nós stan muitos que nun la sáben falar, mas tamien son muitos que la daprendírun an pequeinhos, ls queluostros i purmeiros arrolhos recebírun-los de sues mais an mirandés. Ua cousa ye cierta, se ls que la sáben falar nun l fazíren, anton nun solo eilhes nun la tréinan cumo ls que stan alredror la daprénden.
Las lhénguas ténen de ser faladas, necítan d’uso, l mirandés tanto cumo de pan pa la boca.

Nós Boubielhos tenemos-la ancerrada, i perdemos estas eicelentes oucasiones pa la zanferrujar uns culs outros, tenemos esta riqueza i se nun la falamos nun trasmitimos esta daprendizaige, esta riqueza cultural que fui dada puls mais bielhos. La cuntinaçon de la fala depende de ls que la sabemos falar, (bien ou menos bien) i quien sabe se la scrita tamien.

Bamos anton a falar mirandés ne ls cumbíbios, fiestas, ajuntouros, jogos, almuorços, siempre que dous stubíren a la cumbersa que seia nesta lhéngua tan guapa i tan rica an spressones que stan solo a nuossa spera para séren zancalhadas.