Mostrar mensagens com a etiqueta Galandum Galandaina. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta Galandum Galandaina. Mostrar todas as mensagens

21/09/10

Die de la Lhéngua VI

Cumo nun hai fiesta sien bombo, caixa, gaita de fuolhes i çanfona, eiqui quedan más uas "rabecadas" de ls Galandum Galundaina.



Cantiga bien mirandesa, de la Raia será talbeç. Para quien nun sabe, L Molino de la Raia queda na Ribeira de Angueira, na marra de l termo de San martino cun l termo de Alcanhiças, ambaixo de la Falgueira i de la Bicha.
Este molino era adonde la maior parte de las personas de Cicuiro i Custantin lhebában las carradas de sacos para moler seguindo l camino siempre nas fraldas de la Sierra que na sue crona ten la raia de Spanha. Ten anton l termo de San Martino dous molinos nas marras: este a Norte i l Molino de Beigas na marra de Angueira, a Sul (ou será l «Sules» de la catiga «la molinera»?)

Estando la molineira
sentadica an sou molino

...

04/02/10

Burgalesa


1. «Burgalesa», ye l títalo dua de las modas de l redadeiro CD de ls Galandun Galundaina, de que eiqui tengo benido a screbir i de que inda screbirei mais algues bezes. L folheto que acumpanha l CD diç-mos subre essa moda: «Esta música assinala purfeitamente l repertório de anfluença castelhana. Cantiga recolhida por André Meirinhos an pie de sue bó de las saias Arminda [que Dius la perdone] de Samartino. Inda hai quien tenga ido a moler granadura al molino de Zé Abilho, na Raia».
Nun hei bisto esta moda an cancioneiros mirandeses publicados, mesmo l de António Maria Mourinho, l que, a cunfirmá-se, ye un amportante cuntributo para las recuolhas desse cancioneiro. L títalo i la lhetra de la moda, lhougo mos mándan pa la cidade castelhana de Burgos, que chegou a ser capital de l reino de castielha. Esso faç lhougo suspeitar que se trate dua moda de l cancioneiro dessa region ou al menos amportada de l Norte de Spanha, i desso fumus a saber, ousando solo la anformaçon que mos dá la anternete.


2. Nun fui defícele çcubrir ua moda de l cancioneiro spanhol chamada Adiós Espolón de Burgos, yá arrecolhida hai uns anhos an Villarrobledo (Albacete), i grabada pul grupo Orégano an 1981, que la cunsidra cumo folclore burgalés, anque nun tenga sido arrecolhida nessa region.
Oubi un cachico de la grabaçon i la aparecéncia de la música ye tan grande que nun podemos deixar de cuncluir que ye la mesma moda. Assi i todo, hai defréncias i la anterpretaçon de ls Galandun Galundaina parece-me mais eilaborada i melodiosa. Trata-se dua moda mui simples dun gusto popular mui pronunciado.
Quanto a la letra de la cantiga tradecional spanhola, nun la conheço toda, mas la purmeira quadra ye assi:

Adiós Espolón de Burgos,
recuerdos tengo de ti
que quise a una burgalesa
y ella no me quiso a mí.

Quien quejir puode ir eiqui a ber.
Cumo puode ler-se, la letra remete lhougo para un sítio romántico, adonde se stá bien i própio para namorar, l “Espolón de Burgos” [espolón: molhe, paredon, presa, que se questuma ber nas bordas de ls rius para segurar las augas], que ye ua alhameda [Paseo del Espolón] mui amblemática de Burgos ne l centro de la cidade menumental, para algues pessonas ua de las abenidas mais guapas de Spanha i que queda al lhado de l riu Arlanzón [afluente de l riu Arlanza, este de l riu Pisuerga i este, por sue beç, de l riu Douro], que debide la cidade al meio. Al falar ne l Espolón de Burgos, an sentido amoroso, apunta para ua referéncia romántica, l que puode ser ua seinha de l tiempo an que la cantiga fui feita ou, al menos, cun esta bersion, talbeç l seclo XIX [ua ambestigaçon mais fonda poderá lhebar, assi i todo, a outras cunclusiones].


3. Nun ye deficele cuncluir que la moda fui traída de Spanha palas tierras de Miranda, mas la letra fui eiqui adaptada, talbeç an Samartino adonde fui arrecolhida i yá que alhá quedaba l molino de la raia de Zé Abilho. Tamien nun ye defícele cuncluir que la cantiga, al menos na bersion que mos ye apersentada ne l CD, nun tenerá muitos anhos, talbeç de la purmeira metade de seclo XX, yá que fala ne l molino de Zé Abilho, que ye dessa altura. Eiqui queda la lhetra toda, tal i qual cumo saliu ne l CD.

Adius Raia Pertuesa
Recuordos lhiebo de ti
You quije ua burgalesa
I eilha nun me quijo a mi

Eilha nun me quijo a mi
I cun outro se casou
Agora anda preguntando
Las bidas que traigo you

Las bidas que traigo you
Nun te las puodo dezir
You quije ua burgalesa
I eilha nun me quije a mi

Se me quieres screbir
Yá sabes miu paradeiro
L molino de la raia
Zé Abilho molineiro

Na cantiga mirandesa bei-se que la spresson «Espolón de Burgos» ye sustuída por «raia pertuesa» l que rima bien cun «burgalesa», sendo portanto ua sustituiçon natural. Assi i todo, apersenta ua cuntradiçon al mantener la palabra «Adius», puis esso apunta para alguien que se çpide de la raia pertuesa, mas quedamos a saber que esso nun se bai a passar yá que, na redadeira quadra, se diç que l paradeiro de l sujeito de la cantiga ye l molino de la raia. Inda que mais nun fusse, bundaba esta palabra para baler cumo pisagada de la cantiga oureginal que fui adotada i altarada. Assi i todo, la palabra «Adius» era eissencial para mantener l carátele romántico de la cantiga, ne l causo la doble tristeza de quien se bai i al mesmo tiempo fui recusado pula rapaza burgalesa. Nas quadras dous i trés ye possible que todo tenga quedado armano a la cantiga oureginal. Yá la quadra quatro todo andica que ye antegralmente mirandesa, nun solo pul tema, mas tamien porque ende se perde la repetiçon de l redadeiro berso na quadra seguinte, cumo se dá na trés purmeiras.
Esta moda amostra un de ls modos de cumo se fazie la adaptaçon de las modas traídas de Spanha, l que ye mui amportante pa l sou studo: adptaçon de la lhetra a las cundiçones lhocales, cun acrecento de algun ou alguns bersos a puntos de la cantiga passar a tener sabor mirandés, assi mais facelmente se anraizando. L pobo nun se lhemita a mantener l que amporta, mas modefica, faç altaraçones, antroduç cousas que ténen a ber cula sue bida i cul sítio adonde bibe, l que amostra bien l carátele bibo de la tradiçon, bien al alrobés de l que muitos «puristas» cúidan.
Algo mais, i amportante, hai que acrecentar: anque tenga anfluença spanhola, la cantiga nun apersenta ls mínimos feitiços de la lhéngua castelhana, l que amostra que fui trabalhaba por un poeta popular que adominaba bien la nuossa lhéngua.


4. La anterpretaçon de ls Galandun Galundaina subretodo ne l uso de las bárias percuçones i de la çanfona parece bien al son de la moda. A la ua, la percuçones dan un cierto aire al molino, de que se fala, i als sonidos que alhá se pássan, cun sou andar arrastrado i monótono, mas lhougo a seguir la música mos agarra para un refran solo strumental que ye ua moda de baile fantástica, a que ye defícele rejistir parado, agarrando an ritmos cun ua fuorça algo aparecida [mas defrente] al repasseado, i esta parte ye sclusibo mérito de la anterpretaçon i ourquestraçon de ls Galandun Galundaina, a agarrar la raíç de la música i dança mirandesas. Al oubir este refran nun ye defícele manginar moços i moças ne l própio molino a beilar, quando se ancóntran para moler l pan. Bien sabemos que ls molinos, subretodo ne l eimbierno, faltoso de trabalhos, éran sítios de ancuontros de pessonas, desso mos dando cuonta muitas cantigas.


5. Queda eiqui un radadeira nota, que ye tamien ua curjidade, ne l Cancioneiro de la Vaticana aparece alhá un tal Pero Garcia Burgalês, cun catorze cantigas de Scarnho i Maldezir, alguas deilhas antegralmente pornográficas, a un nible mui alto, a amostrar que esses burgaleses i burgalesas, an matéria de amores, yá ne l seclo XIII nun deixában ls sous créditos por manos alhenas.

Amadeu Ferreira




24/01/10

Fraile cornudo



[Ye ua mala questume calharmos-mos subre l que oubimos i lemos, yá eiqui l dixe bárias bezes, yá que esso aparece muita beç cumo andefréncia delantre l que de buono se fai na nuossa tierra, seia l que se scribe, seia l que se canta, séian outras manifestaçones culturales. Uas bezes por ambeija, outras por çcuido ou outras rezones, essa ye ua tendéncia que hai que cumbater. Assi tengo feito i este ye mais un testo pensado anriba l redadeiro CD de ls Galandun Galandaina, houmenaige al sou talento i al sou trabalho pula nuossa cultura.]



1. Fraile Cornudo ye la moda cun que abre l redadeiro CD de ls Galandun Galandaina i talbeç ua de ls mais antressantes que alhá mos aperséntan. Para quien nun ten l CE puode oubi-lo eiqui http://www.myspace.com/galandumgalundaina. Son ousados cumo strumientos bozes, çanfona, sino, bombo, rabeca, fraita, tamboril i bouzouki [strumiento de cuordas, mui popular na música tradecional de la Grécia, i an tiempos mais achegados a nós amportado por grupos folk eirlandeses, eiqui tocado por Luís Peixoto].
La letra ye un chamar a beilar, nun ambiente an que ha de haber muita giente alredror, de grande galhofa i buona çposiçon, an que possiblemente todos báten palmas, tócan l que ténen a la mano i cántan l refran [esta ye la tonadica de l fraile]. La purmeira strofe amostra lhougo esse ambiente.
Fraile cornudo
Hecha-te al baile
Que te quiero ber beilar
Saltar i brincar
I andar por el aire.


Apuis de antrar a beilar el solo [l fraile ye la purmeira pessona], lhougo se le pide que busque, antre la giente que stá a ber, ua cumpanha para beilar cun el, debendo apuis beilar ls dous:
Busca cumpanha
Que te quiero ber beilar
Saltar i brincar
I andar por el aire

Ende béilan un cacho l fraile i la cumpanha i apuis nuobo cumbite a que deixe la cumpanha eilha sola a beilar:
Deixa-la sola
Que la quiero ber beilar
Saltar i brincar
I andar por el aire


Este baile puode tener ua duracion sien fin, cun todo mundo a antrar ne l baile al zafio, ua pessona de cada beç i apuis buscando cumpanha sien parar. António Maria Mourinho [Cancioneiro, pp. 568-570] apersenta la cantiga antre las «danças de dois», dezindo a cierta altura: «A dança é mesmo um desafio, competição, em que individualmente ou em par, se demonstram habilidades coreográficas dos bailadores e a sua resistência. A canção é acompanhada de pandeiros, pandeiretas, farrinhos, castanholas, conchas e palmas, até se esgotarem os bailadores no terreiro.» I na fin: «Repetem-se estas letras, até se acabarem os bailadores.»
Esta ye ua moda i dança que stá al modo dua cultura quemunitaira, an que partecipa todo l pobo i cada un ye spurmentado a beilar delantre de todos, sendo estes modos de antegraçon na quemunidade que se repíten an ciertas circunstanças. Nesse sentido, ancaixa bien na cultura i bibença mirandesa.
Bei-se que la letra ye de anfluença spanhola, puis muitas de las palabras inda aparécen nessa lhéngua, l que lhedou a alguns erros i bariaçones ne l libreto de l CD, an que la letra apersentada nun ou noutro causo nun corresponde al que se canta, tenendo de ser screbida cumo quedou eiqui, arriba.
La anterpretaçon de ls Galandun Galandaina, ende ancluída la scuolha de ls strumientos ousados, ye de las mais bien cunseguidas que aparécen ne l CD. L ritmo bibo i l ton de zafio an que las palabras son dezidas, dan-le a la cantiga ua quelor caliente, mui biba i animada, al son de l que la letra cumbida i de l que le corresponde a la tradiçon de la cantiga.
Inda ne l folheto que acumpanha l CD dá-se la anformaçon de que la moda le fui ansinada pula tie Eliodora Ventura, mai de ls armanos Meirinhos, i que tan amportante papel ten an outras modas de l CD. La letra ye armana a la que António Moutinho (cit.) arrecolhiu an Dues Eigreijas an 1950.


2. A perpósito de la spresson «fraile cornudo», saco de ls «Sermones del célebre loco del Hospital de Inocentes de San Cosme y San Damian» de la cidade de Sebilha (1869) l seguinte: «... se dice fraile cornudo, porque todos son hechos de carneros; todos son unos berracos, hablo con los Maestros, Padres gordos, que si se quitan la capilla, tendrán más cuernos que la vaca de Lora. Ahora veréis de qué descienden estos frailes cornudos, que andan con nosotros, que nos comen la comida, el almuerzo y la cena, y nos matan á palos, y parece que nos andan sirviendo y acompañando; parece que nos besan, y nos venden.»
Hai inda que acrecentar que la palabra «brincar» que aparece na cantiga ten de ser antendida ne l sentido purmeiro que la palabra ten an mirandés, que quier dezir «saltar, poular». Assi i todo nun puode squecer-se l sentido sexual que tamien ten, l que nun puode deixar de antroduzir na cantiga un sentido inda mais «picante», cousa que l pobo associaba siempre als frailes i curas, cumo tamien se bei noutras cantigas que l CD apersenta.
L própio CD de ls Galandun, ne l folheto que l acumpanha, dá ua anterpretaçon de la letra, ne ls seguintes termos: «La crítica feita al clero ye un manantial de músicas i quadras na tradiçon mirandesa.» Cuido que esso ye cierto, anque, cumo beremos, la ourige i uso de la cantiga seia algo defrente. Mas cuido que nun puode haber dúbedas de que la cantiga solo se anraizou na tradiçon mirandesa por essa rezon anticlerical.


3. Trata-se dua cantiga cun muitas bariantes na sue letra i muitos nomes, spalhada por todas las regiones de Spanha, subretodo de l Norte, sítio de adonde possiblemente se spalhou, yá que siempre fui mui fuorte la eimigraçon para las regiones de Stúrias i Lhion, seia pa las minas, seia para trabalhos de agricultura sazonal. Assi i todo, al que pude ber, la bersion mirandesa ye subretodo achegada a las bersiones çamoranas, de modo que la tese mais simples ye que haberá benido de eiqui acerca, desta region cun la qual las tierras de Miranda tenien un cuntato permanente.
Ne l mais de ls sítios trata-se dun baile que se fazie an bodas i fiestas particulares, quando todo mundo yá iba caliente i que era un zafio a beilar, an que las pessonas éran chamadas ua a ua. An muitos sítios toma l nome de Las jeringonzas del fraile i an muitos outros ye anfantil.
Francisco Gómez Ortín [Las jeringonzas del fraile] çcubre teçtemunhos an Stúrias, La Rioja, Burgos, Çamora, Salamanca, Stremadura, Madriçl, Toledo, Ciudad Real, Gerona, Lérida, Tarragona, Sebilha i Jaen, Múrcia i Cartagena. Aquel outor apersenta las bersiones que l baile i cantiga ten nesses bários sítios i podemos ber que solo la de Çamora ye aparecida a la Mirandesa, nun deixando dúbedas de adonde esta haberá benido: Que la quiero ver bailar, / saltar y brincar, / y andar por el aire. / Esta es la tonadilla del fraile, / fraile cornudo, / que a la calle se sale desnudo. Las heipóteses que pon António Maria Mourinho [cit.] solo fáien sentido porque el nun tenie tanta anformaçon cumo hoije tenemos, dende que se haba cuncentrado na ourige burgalesa.
Apunta Francisco Gómez Ortín que ls outores stan de acordo que se trata dun tema de al menos ampeços de l seclo XVI i haberá sido de tema relegioso sien amentar an nahun fraile, nome que talbeç solo se haia ajuntado a la letra ende pul seclo XVII. L nome deste nun se sabe porque haberie sido ajuntado, mas talbeç porque la palabra fraile rima cun baile, mas subretodo por bias de las tendéncias de l pobo contra ls frailes, curas i assi, que nesse tiempo andában pulas tierras a pedir i anchien la pança puli, mas todo esso nu passa de çponeres.

Amadeu Ferreira





29/12/09

Galandum Galandaina 1



L redadeiro álbun de ls Galandun Galandaina, que acaba de salir, ye un hino a la [cun] música mirandesa, que sprime toda la madureç de l grupo, yá cun catorze anhos. Paulo Preto, Paulo Meirinhos, Alexandre Meirinhos i Manuel Meirinhos, bien háiades por eisitirdes! Quien inda nun oubiu l álbun, que trate de oubir las sues 14 modas assi que puoda. Ten bárias partecipaçones speciales, seia de la Tierra de Miranda [an special Abílio Topa, Eliodora Ventura, Helena Ventura i l Coro Anfantil de la EB1 de Miranda de l Douro] seia de fuora [eiqui cun special çtaque pa la grande cantadeira galhega Uxía, pa l nuosso bien coincido Sérgio Godinho, para Luís Peixoto de l grupo Dazkarieh i para Hugo Correia].

Este álbun stá cheno de sutilezas a que hai que star cun muito atento, puis ye ne l menudico que stá muita de la grandeza de las cousas. Ua deilhas son las dues lhénguas an que stá sbrebido todo el, l mirandés i l anglés, cuntando-se puls dedos las palabras que alhá aparécen an pertués. L mirandés stá screbido cun rigor i son mui poucos ls erros que, assi i todo, inda passórun. Ua outra ye la sploraçon de l spácio musical raiano an que stá la tierra de Miranda i tamien la cultura i la música mirandesas, cun un pie a cabalho de l outro lhado de la raia hai muitos seclos i anfluenças que ganhórun raízes tan fondos que ye mui defícele çtinguir l que ye de quien , de adonde bieno i quando. Por fin, i solo para nun mos alhargarmos muito, l assento familiar de l mais de las modas que mos son apersentadas, subretodo cun assento na tie Eliodora Ventura, mai de ls armanos Paulo, Alexandre i Manuel Meirinhos, a dá-le al álbun ua fuorça afetiba mui grande, inda reforçada pula cápia adonde aparécen quatro mirandeses de capa de honras i chapéu [antre eilhes l tiu Alfredo Ventura, abó de las calças de ls armanos Meirinhos, pul lhado de la mai], yá todos zaparecidos, mas a sugerir que stan bien bibos atrabeç destes quatro moços que fórman l grupo de ls Galandum Galandaina.

Este, que you saba, ye l purmeiro álbun dun grupo mirandés adonde partecípan grandes artistas de grande lomiada, de fuora de la Tierra de Miranda. Esse ye un dado mui amportante, yá que ye un modo de merecido recoincimiento de ls Galandun Galandaina i amostra tamien la sue culidade para que aqueles cantadores háian querido star cun eilhes, mérito que solo a eilhes se debe. Esta eideia de lhebar mais loinge l coincimiento de la música mirandesa yá se bie por todo haber sido puosto an anglés.
Cumo ne l dous CD's atrasados, ls Galandum Galandaina nun se lhemítan a repetir la tradiçon, mas ban-la modernizando, antroduzindo cousas nuobas. Até eiqui era subretodo al nible de ls arranjos, percuçones, etc. que essa einobaçon se daba, mas agora eilha bai muito mais loinge i passa al amanho de las lhetras, al ancadear de ls temas i l remisturar de ls temas cun nuobas sonoridades, pula mano de Hugo Correia. La sue preacupaçon queda bien çclarada quando dízen: «Queremos cun este disco i an special cun este tema [Nabos], que la música mirandesa nun seia solo ua lhembrança de l passaado.» Bien sei que muita giente ls cratica por agarráren la tradiçon i la trabalháren a la sue maneira, mas para mi esse ye un de ls sous grandes méritos: deixar la tradiçon siempre na mesma ye matá-la.
Para nun alhargar por demais este testo, solo mais ua nota. Las modas cantadas son l mais deilhas agarradas pul lhado eirótico i de crítica social, subretodo al clero, cousa tan caratelística de la giente de las Tierras de Miranda. Temas cumo Fraile Cornudo, Senhor Galandun, L cura stá malo, Coquelhada Marralheira, aperséntan un grau de eilaboraçon, de trabalho menudo cun assento na tradiçon, mas modeficando-la an pequeinhas cousas eissenciales, misturando i refinando bárias tradiçones cun guapo eifeito, dando-le un uso mui subtil al sufixo -aina [depreciatibo, folgazon, caçuador] que amostra bien cumo estes quatro Galanduns son uns berdadeiros 'malandros'!
I chega, que l testo yá bai lhargo. An próssimos testos, falaremos de algues de las modas de l álbun i outras cousas deziremos an giral. Mas nun poderie acabat sien ua classeficaçon, personal, claro stá, mas nun menos baliosa: este ye l CD de l anho 2009, l purmeiro.

Amadeu Ferreira