[Ye ua mala questume calharmos-mos subre l que oubimos i lemos, yá eiqui l dixe bárias bezes, yá que esso aparece muita beç cumo andefréncia delantre l que de buono se fai na nuossa tierra, seia l que se scribe, seia l que se canta, séian outras manifestaçones culturales. Uas bezes por ambeija, outras por çcuido ou outras rezones, essa ye ua tendéncia que hai que cumbater. Assi tengo feito i este ye mais un testo pensado anriba l redadeiro CD de ls Galandun Galandaina, houmenaige al sou talento i al sou trabalho pula nuossa cultura.]
1. Fraile Cornudo ye la moda cun que abre l redadeiro CD de ls Galandun Galandaina i talbeç ua de ls mais antressantes que alhá mos aperséntan. Para quien nun ten l CE puode oubi-lo eiqui http://www.myspace.com/galandumgalundaina. Son ousados cumo strumientos bozes, çanfona, sino, bombo, rabeca, fraita, tamboril i bouzouki [strumiento de cuordas, mui popular na música tradecional de la Grécia, i an tiempos mais achegados a nós amportado por grupos folk eirlandeses, eiqui tocado por Luís Peixoto].
La letra ye un chamar a beilar, nun ambiente an que ha de haber muita giente alredror, de grande galhofa i buona çposiçon, an que possiblemente todos báten palmas, tócan l que ténen a la mano i cántan l refran [esta ye la tonadica de l fraile]. La purmeira strofe amostra lhougo esse ambiente.
Fraile cornudo
Hecha-te al baile
Que te quiero ber beilar
Saltar i brincar
I andar por el aire.
Apuis de antrar a beilar el solo [l fraile ye la purmeira pessona], lhougo se le pide que busque, antre la giente que stá a ber, ua cumpanha para beilar cun el, debendo apuis beilar ls dous:
Busca cumpanha
Que te quiero ber beilar
Saltar i brincar
I andar por el aire
Ende béilan un cacho l fraile i la cumpanha i apuis nuobo cumbite a que deixe la cumpanha eilha sola a beilar:
Deixa-la sola
Que la quiero ber beilar
Saltar i brincar
I andar por el aire
Este baile puode tener ua duracion sien fin, cun todo mundo a antrar ne l baile al zafio, ua pessona de cada beç i apuis buscando cumpanha sien parar. António Maria Mourinho [Cancioneiro, pp. 568-570] apersenta la cantiga antre las «danças de dois», dezindo a cierta altura: «A dança é mesmo um desafio, competição, em que individualmente ou em par, se demonstram habilidades coreográficas dos bailadores e a sua resistência. A canção é acompanhada de pandeiros, pandeiretas, farrinhos, castanholas, conchas e palmas, até se esgotarem os bailadores no terreiro.» I na fin: «Repetem-se estas letras, até se acabarem os bailadores.»
Esta ye ua moda i dança que stá al modo dua cultura quemunitaira, an que partecipa todo l pobo i cada un ye spurmentado a beilar delantre de todos, sendo estes modos de antegraçon na quemunidade que se repíten an ciertas circunstanças. Nesse sentido, ancaixa bien na cultura i bibença mirandesa.
Bei-se que la letra ye de anfluença spanhola, puis muitas de las palabras inda aparécen nessa lhéngua, l que lhedou a alguns erros i bariaçones ne l libreto de l CD, an que la letra apersentada nun ou noutro causo nun corresponde al que se canta, tenendo de ser screbida cumo quedou eiqui, arriba.
La anterpretaçon de ls Galandun Galandaina, ende ancluída la scuolha de ls strumientos ousados, ye de las mais bien cunseguidas que aparécen ne l CD. L ritmo bibo i l ton de zafio an que las palabras son dezidas, dan-le a la cantiga ua quelor caliente, mui biba i animada, al son de l que la letra cumbida i de l que le corresponde a la tradiçon de la cantiga.
Inda ne l folheto que acumpanha l CD dá-se la anformaçon de que la moda le fui ansinada pula tie Eliodora Ventura, mai de ls armanos Meirinhos, i que tan amportante papel ten an outras modas de l CD. La letra ye armana a la que António Moutinho (cit.) arrecolhiu an Dues Eigreijas an 1950.
2. A perpósito de la spresson «fraile cornudo», saco de ls «Sermones del célebre loco del Hospital de Inocentes de San Cosme y San Damian» de la cidade de Sebilha (1869) l seguinte: «... se dice fraile cornudo, porque todos son hechos de carneros; todos son unos berracos, hablo con los Maestros, Padres gordos, que si se quitan la capilla, tendrán más cuernos que la vaca de Lora. Ahora veréis de qué descienden estos frailes cornudos, que andan con nosotros, que nos comen la comida, el almuerzo y la cena, y nos matan á palos, y parece que nos andan sirviendo y acompañando; parece que nos besan, y nos venden.»
Hai inda que acrecentar que la palabra «brincar» que aparece na cantiga ten de ser antendida ne l sentido purmeiro que la palabra ten an mirandés, que quier dezir «saltar, poular». Assi i todo nun puode squecer-se l sentido sexual que tamien ten, l que nun puode deixar de antroduzir na cantiga un sentido inda mais «picante», cousa que l pobo associaba siempre als frailes i curas, cumo tamien se bei noutras cantigas que l CD apersenta.
L própio CD de ls Galandun, ne l folheto que l acumpanha, dá ua anterpretaçon de la letra, ne ls seguintes termos: «La crítica feita al clero ye un manantial de músicas i quadras na tradiçon mirandesa.» Cuido que esso ye cierto, anque, cumo beremos, la ourige i uso de la cantiga seia algo defrente. Mas cuido que nun puode haber dúbedas de que la cantiga solo se anraizou na tradiçon mirandesa por essa rezon anticlerical.
3. Trata-se dua cantiga cun muitas bariantes na sue letra i muitos nomes, spalhada por todas las regiones de Spanha, subretodo de l Norte, sítio de adonde possiblemente se spalhou, yá que siempre fui mui fuorte la eimigraçon para las regiones de Stúrias i Lhion, seia pa las minas, seia para trabalhos de agricultura sazonal. Assi i todo, al que pude ber, la bersion mirandesa ye subretodo achegada a las bersiones çamoranas, de modo que la tese mais simples ye que haberá benido de eiqui acerca, desta region cun la qual las tierras de Miranda tenien un cuntato permanente.
Ne l mais de ls sítios trata-se dun baile que se fazie an bodas i fiestas particulares, quando todo mundo yá iba caliente i que era un zafio a beilar, an que las pessonas éran chamadas ua a ua. An muitos sítios toma l nome de Las jeringonzas del fraile i an muitos outros ye anfantil.
Francisco Gómez Ortín [Las jeringonzas del fraile] çcubre teçtemunhos an Stúrias, La Rioja, Burgos, Çamora, Salamanca, Stremadura, Madriçl, Toledo, Ciudad Real, Gerona, Lérida, Tarragona, Sebilha i Jaen, Múrcia i Cartagena. Aquel outor apersenta las bersiones que l baile i cantiga ten nesses bários sítios i podemos ber que solo la de Çamora ye aparecida a la Mirandesa, nun deixando dúbedas de adonde esta haberá benido: Que la quiero ver bailar, / saltar y brincar, / y andar por el aire. / Esta es la tonadilla del fraile, / fraile cornudo, / que a la calle se sale desnudo. Las heipóteses que pon António Maria Mourinho [cit.] solo fáien sentido porque el nun tenie tanta anformaçon cumo hoije tenemos, dende que se haba cuncentrado na ourige burgalesa.
Apunta Francisco Gómez Ortín que ls outores stan de acordo que se trata dun tema de al menos ampeços de l seclo XVI i haberá sido de tema relegioso sien amentar an nahun fraile, nome que talbeç solo se haia ajuntado a la letra ende pul seclo XVII. L nome deste nun se sabe porque haberie sido ajuntado, mas talbeç porque la palabra fraile rima cun baile, mas subretodo por bias de las tendéncias de l pobo contra ls frailes, curas i assi, que nesse tiempo andában pulas tierras a pedir i anchien la pança puli, mas todo esso nu passa de çponeres.
Amadeu Ferreira