Mostrar mensagens com a etiqueta stória. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta stória. Mostrar todas as mensagens

16/03/12

Amperadores de minissaia


Quando un bai a ber l que hai nessa anciclopédia lhibre que ye la biquipédia na págena an pertués cunsagrada al « centurion » que era un soldado que fazie parte de las legiones romanas, çcubre este retrato… I un pensa : será assi i todo que la saia ou até la minissaia nun la fazírun curta demais ?


Puis parece que nó se l'acumpararmos cun aqueilha que trazie l amperador Trajano por eisemplo cumo podemos ber neste quadro spuosto ne l museu de Belas Artes an Rouen…


Eugène Delacroix, 1840,
Musée des Beaux Arts de Rouen, 495 x 396 cm



Ou melhor inda : aqueilha que trazie l amperador Augusto César…


Seclo I, mármore branco, 2.04 m de altura, Braccio Nuovo, Roma.


Isto para dezir que la minissaia nun fui ambentada de maneira ningua puls Angleses (ua anglesa, parece). Que çparate ! Cumo tamien ye un çparate pensar que só las mulhieres ye que la úsan. Aqui teneis la proba !… Quien ye que nun gustarie de se sentir um pouco cumo un amperador… un amperador de minissaia ?

28/04/11

Troika

Splicaçones ancuntradas na Wikipédia :

[i cula upa de l Tradutor Pertués>Mirandés (bariadade de Sendin):
Troika (russo:тройка) ye la palabra russa que zeigna un comité de trés nembros. L'ourige de l termo ben de la "troika" qu'an russo senefica un carro cunduzido por trés cabalhos alinhados lado a lado, ó mais frequentemente, un trenó puxado por cabalhos. An política, la palabra troika zeigna ua aliança de trés personaiges de l mesmo nible i poder que se reúnen nun sfuorço único pa la geston dua antidade ó para cumpletar ua misson, cumo l triunbirato stórico de Roma[...]

La palabra se tornou popular mundialmente durante l'era stalenista na Ounion Sobiética, quando troikas sustituian l sistema legal para perseguir debrebe dissidentes cuntrairos al regime ó qualquiera cidadano acusado de crimes políticos. Esta rapideç na prison i julgamiento se trasformou nua caça las bruxas liebando l medo al paíç anteiro. ]

[Traduçon cun correçones mies :
Troika (russo:тройка) ye la palabra russa que designa un comité de trés membros. L'ourige de l termo ben de la "troika" qu'an russo signefica un carro cunduzido por trés cabalhos alinhados lado a lado, ó mais frequentemente, un trenó puxado por cabalhos. An política, la palabra troika designa ua aliança de trés personaiges de l mesmo nible i poder que se reúnen nun sfuorço único pa la geston dua antidade ó para cumpletar ua misson, cumo l triunbirato stórico de Roma[...]

La palabra tornou-se popular mundialmente durante l'era stalenista na Ounion Sobiética, quando troikas sustituien l sistema legal para perseguir debrebe dissidentes cuntrairos al regime ó qualquiera cidadano acusado de crimes políticos. Esta rapideç na prison i julgamiento trasformou-se nua caça a las bruxas lhebando l miedo al paíç anteiro.]


[i ne l oureginal: an pertués na Wikipédia :

Troika (russo:тройка) é a palavra russa que designa um comitê de três membros. A origem do termo vem da "troika" que em russo significa um carro conduzido por três cavalos alinhados lado a lado, ou mais freqüentemente, um trenó puxado por cavalos. Em política, a palavra troika designa uma aliança de três personagens do mesmo nível e poder que se reúnem em um esforço único para a gestão de uma entidade ou para completar uma missão, como o triunvirato histórico de Roma [...]


A palavra se tornou popular mundialmente durante a era stalinista na União Soviética, quando troikas substituiam o sistema legal para perseguir rapidamente dissidentes contrários ao regime ou qualquer cidadão acusado de crimes políticos. Esta rapidez na prisão e julgamento se transformou numa caça as bruxas levando o medo ao país inteiro. ]




Cula muorte de Lenin, an 1923, ye formada ua troika antre Zinobieb, Kameneb i Stalin, qu'anfrenta Trotsky cumo parte de l’Ouposiçon de Squierda.





18/03/11

Un die todo stará bien !

Grabura an cobre alusiba al terremoto de Lisboua de 1755
(outor çcunhecido)
Museu de la Cidade, Lisboua.

N.B. Esse tremor de tierra que fui un de ls mais çtruidores na stória de l’houmanidade (Hai quien diga que houbo até 30 000 muortos) atingiu la magnitude de 9 na scala de Richter acumparable a aqueilha que debastou hai solo ua sumana la cuosta Leste de l Japon, na region de Sendai. Assi i todo, l’atebidade sísmica na zona Atlántica ye hoije ancumparablemente menos antensa que aqueilha que se berificou ne l seclo XVIII.

Un die todo stará bien, ye la nuossa sprança ;
Todo stá bien hoije, ye ua eiluson.

[Un jour tout sera bien, voilà notre espérance;
Tout est bien aujourd'hui, voilà l'illusion. ]

VOLTAIRE (1694 -1778),

In « Poème sur le Désastre de Lisbonne »,
Poema subre l zastre de Lisboua, 1756.
Poema an francés de 140 bersos alexandrinos que puode ser lido na sue antegralidade :

15/01/11

Dieç mil guitarras



L que acunteciu al rei D. Sebastian? Zaparciu? A sério? Na batailha de Alcácer-Quibir an 1578 de que el fui pula cierta un de ls respunsables percipales, el que quijo ampreender ua nuoba cruzada… Zaparciu, esso naide l nega, mas cumo ye que nunca ancuntrórun l cuorpo? Cuorpo de rei!… rei-moço que solo tenie 24 anhos de eidade, nieto de D. Juan III i de l amperador Carlos V, i que nun chegou a deixar hardeiros. I fui por bies dessa derrota i de l zaparcimiento desse rei (Nunca se soubo mais del ?!…) que Pertual, dous anhos depuis, perdiu la sue andependéncia i passou sob domínio spanhol, durante 60 anhos…
Cunheceis la stória !

Fui esse período que tamien antressou ua francesa chamada Catherine Clément que fui a saber de testos, lhibros, testemunhos i mos cunta l que, segundo eilha, acunteciu al rei D. Sebastian (Mui antressante, facinante até! Zaparciu, si, mas…) neste romance de que podeis ber la cápia de la traduçon pertuesa :

I caso yá bos téngades squecido :
Morrírun nessa batailha que decorriu ne l Norte de Marrocos quaije 10 000 pertueses antre ls quales mercenairos eitalianos, spanholes, almanes, walones i muitos mouros que stában ende para ajudar l rei de Pertual mas tamien un sultan, ribal de l rei mouro que eilhes habien ido a cumbater… 10 000 muortos só de l lhado pertués i mais inda ls que fúrun capturados…
10 000 que lhebában, muitos deilhes, cumo cunta l’outora talbeç tamien metaforicamente, ua guitarra:

p. 173 (ed. francesa): "Sur le champ de bataille où pourissaient les morts, les paysans trouvèrent dix mille guitares"

"Ne l campo de batailha adonde apodrecien ls muortos, ls lhabradores ancuntrórun dieç mil guitarras"...

I nun digo mais a nun ser esto :
Adorei este lhibro que li nun hai muitos dies, na berson oureginal, quier dezir an francés que saliu, an Febreiro passado mas que nun tardou a salir depuis an pertués i a ser apersentado an Pertual cumo podeis ber tamien neste bídeo (Só que nun se bei la eimage toda, mas se furdes a ber l segundo que pus depuis an linha, ne l fin, bei-se que ye possible pedir para ber tamien este purmeiro bídeo, i normalmente an mais buonas cundiçones ) :




I se nun bos amporta que nun haba legendas cun la traduçon pertuesa, bede tamien este, todo an francés :



I quanto al anredo, esta apersentaçon que ancuntrei neste site eiqui tamien me pareciu antressante:

«Marrocos, 1578: dieç mil guitarras jázen al abandono ne l campo de batailha de Alcácer-Quibir. D. Sabastian zapareciu. Muorto ó bibo? Hai quien spere por el… Al cuntar-mos essa spera, Catherine Clément ouferece-mos ua truculenta galerie de retratos dua Ouropa an mutaçon: l peso de ls Habsburgo, la bioléncia de las guerras relegiosas, la loucura de l Amperador de la Áustria, la rebelion de la moça reina Cristina de la Suécia i la sue paixon por Descartes. Cumpuosto cumo ua ópera, cheno de fantasie i de berdades pouco coincidas, l romance dá boç a personaiges memorables, cumo esse famoso rinoceronte qu'atrabessou la Índia an toda la sue anchura i que, depuis de haber nabegado de Goa para Lisboua, se ancontra anjaulado para deleite de soberanos: un moço rei pertués, un bielho rei de Spanha, un amperador alquimista, ua reina bárbela.»

[An pertués:

«Marrocos, 1578: dez mil guitarras jazem ao abandono no campo de batalha de Alcácer-Quibir. D. Sebastião desapareceu. Morto ou vivo? Há quem espere por ele…
Ao contar-nos essa espera, Catherine Clément oferece-nos uma truculenta galeria de retratos de uma Europa em mutação: o peso dos Habsburgo, a violência das guerras religiosas, a loucura do Imperador da Áustria, a rebelião da jovem rainha Cristina da Suécia e a sua paixão por Descartes.
Composto como uma ópera, pleno de fantasia e de verdades pouco conhecidas, o romance dá voz a personagens memoráveis, como esse famoso rinoceronte – que atravessou a Índia a toda a largura e que, depois de ter navegado de Goa para Lisboa, se encontra enjaulado para deleite de soberanos: um jovem rei português, um velho rei de Espanha, um imperador alquimista, uma rainha bárbara.» ]


Amigos, podeis tener la certeza ! Las francesas (i ls franceses, tamien bos poderei dar probas!) apaixónan-se por bezes por Pertual i la sue Stória i de que maneira! Purparai-bos! Ides a gustar de la Stória de l nuosso paíç i de la Stória an giral inda mais que antes !

Mas para yá… se dezirdes: biba las Francesas ! Só tenereis rezon !

05/01/11

Flor de Lis



Só agora ye que me dei bien de cuonta ou anton yá me habie squecido: quaije uito anhos depuis de la proclamaçon de la República an 1910, an Abril de 1918 eisatamiente, ye que se dou l zastre de la batailha de la Lys, na region de la Flandres, na Bélgica, mas quaije na frunteira cun la França. Staba a purparar un questionairo a partir de 14 paineles que stan agora presentes ne l liceu adonde you ansino i que fúrun realizados pula « Comisson Nacional para las Comemoraçones de l Centenairo de la República » i que mos fúrun amprestados pul Consulado de Pertual an Toulouse (Se esse questionairo bos antressar, abisai-me; de momento stá redigido an pertués), quando deparei cun esta anformaçon que pongo aqui traduzida an mirandés (alhá cumo puodo!) yá que todo stá screbido nesses tales paineles an pertués :

«Abril de 1918 : Zastre de la Lys. Las tropas pertuesas suofren un sério rebés na frente ouropéia i seran reantegradas ne l setor británico »

I lhougo abaixo, ua cronologie resumida (Esta sposiçon nun pretende ser eisaustiba mas dar cuonta de ls acuntecimientos mais amportantes relacionados cula Purmeira República Pertuesa) dá depuis l’anformaçon seguinte que ancerra esse cunjunto de datas que dízen mais respeito a la participaçon de Pertual nesse purmeiro grande cunflito mundial que representou la Purmeira Guerra Mundial :

«11 de Nobembre de 1918 : armistício aperpuosto puls aliados i aceite pula Almanha »

Un cunclui anton que l mais grabe zastre de que sofriu l CEP (Cuorpo Spedicionairo Pertués) acunteciu l mesmo anho an que fui proclamado l armistício: siete meses antes eisatamiente.

Mas ne l mesmo painel (Globalmente, acho essa sposiçon antressante, bien pensada i eilaborada) aparécen dados tamien an dous quadros defrentes que dan ua eideia de l’amportáncia de la partecipaçon pertuesa nesse cunflito an númaros de suldados que fúrun ambiados para cumbater an trés tiatros de ouperaçones defrentes : la França mas tamien África afinal : an Angola i an Moçambique.

Estas fuontes statísticas son tiradas de un artigo de Luís Alves de Fraga que faç parte de l lhibro « Portugal : Grande guerra 1914-1918 », p.547-552.

I ls dados son ls seguintes :
105 542 militares ouropeus i africanos fazírun parte de las tropas que fúrun mobilizadas por Pertual nesses trés tiatros de ouperaçones, antre ls quales un pouco mais de la metade (mas 56 411 assi i todo, todos ouropeus a priori, l que representa un númaro sien dúbeda ningua mui amportante) fúrun ambiados para cumbater ls Almanes, ne l Norte de la França.

I anfeliçmente calcula-se que houbo até 21 835 bítimas só an França antre todos esses suldados pertueses, l que representa quaije 40% desse cuntingente. Éntran nesse númaro ls muortos (1997), ls feridos (5359), ls zaparcidos (199), ls ancapazes (7280), ls presioneiros (7000) antre ls quales 6767 fúrun debuolbidos pula Alemanha i 233 morrírun ne l catibeiro, segundo la mesma fuonte yá citada.

I que dezir mais ?

L que ben por eisemplo na Wikipédia, an pertués, cul títalo de « Trincheira na Lys » i que sal assi traduzido pul Tradutor an linha. Esto :

"La Batailha de l Lys ou Batailha de La Lys, tamien coincida cumo Batalha de Ypres 1918, ó inda Quarta Batailha de Ypres, i cumo Batailha de Armentières pula storiografie británica i almana, dou-se antre 9 i 29 de Abril de 1918, ne l balhe de la ribeira de La Lys, setor de Ypres, na region de la Flandres, na Bélgica.
Nessa batailha, que marcou la participaçon de Pertual na 1ª Guerra Mundial, ls eisércitos almanes, porbocórun ua strondosa derrota a las tropas pertuesas, custituindo la maior catástrofe melitar pertuesa depuis de la batailha de Alcáçer-Quibir, an 1578.
Las tropas pertuesas, an solo quatro horas de batailha, perdírun cerca de 7.500 homes antre muortos, feridos, zaparecidos i presioneiros, ó seia mais dun terço de ls afetados, antre ls quales 327 oufeciales."

Mas tamien…

La "Lys", por eisemplo, que dou l sou nome a essa batailha an que morrírun tantos pertueses, nesse més de Abril de 1918, esse riuzico de pouco mais de 200 kms de stençon, hoije an grande parte canalizado, que nace ne l Norte de la França, ne l departamiento de l Pas-de-Calais eisatamiente, i que depuis, de l outro lhado de la frunteira, na Bélgica, bai zaguar ne l riu Escalda (l'Escaut, an francés), na cidade de Gant… La berson pertuesa subre esse riu, la Lys, na Wikipédia, nun diç quaije nada antretanto subre ls acuntecimientos de 1918 i l númaro dramático i particularmente eilebado de homes que ende morrírun, por eisemplo yá nesse purmeiro grande cunflito mundial an que tamien partecipou na altura Pertual, anton jobe República cun apenas 8 anhos de eidade…

Mas a mi inda m’apetece dezir mais alguas cousas :
Essa palabra « lys » precisamente tamien eisiste an francés, mas ne l masculino, para designar tamien ua flor que an pertués, i an mirandés puls bistos tamien, se chama « lírio »; essa flor tamien chamada « flor de lis » que se tornou amblemática i símbolo… mas de la monarquie, an special francesa, mas tamien de dinasties de reis que houbo i inda hai hoije noutros países de l’Ouropa, cumo por eisemplo la Spanha adonde l rei atual, Juan Carlos, pertence a la dinastie de ls Borbóns i ye un decendiente de l rei de França, Luis XIV, l Rei-Sol…

Mas se ne ls lhibros de Stória, essa batailha adonde morrírun nesse més de Abril de 1918, antre outros, miles de suldados pertueses nuossos cumpatriotas, cumo cheguemos a dezir, parece subretodo haber quedado cul nome desse riu "la Lys" (pequeinho riu assi i todo, un afluente quaije ansegnificante…) ye porque l nome lhembra tamien ua flor. I mais que l símbolo de la monarquie que ls republicanos habien cumbatido assi i todo durante muitos anhos, ye un símbolo - i ye esso l mais amportante - de la natureza capaç siempre de se renuobar i de dar flores antre las mais guapas i bistosas que puode haber ne ls nuossos países de clima temperado (i an muitos outros países tamien probablemente)… Uas flores - símbolo tamien de pureza i de purfeiçon, de sprança pula cierta tamien - que ls homes puoden admirar subretodo ne l Berano quando l sol calece i ls campos i ls jardines - que fúrun tantas i tantas bezes, cumo nessas regiones de l Norte de la França, ls tiatros de batailhas renhidas i trágicas antre muitos pobos ouropeus - se ínchen assi i todo, todos ls anhos, cun essas flores brancas i eimaculadas, burmeilhas cumo l sangre ou pul cuntrairo amarielhas i até douradas cumo l ouro ou tamien l sol…

I you se aqui stou assi i todo a screbir este testo que fala de ls nuossos suldados pertueses durante la Purmeira Guerra Mundial ye porque miu abó que tamien fui mobilizado na altura, cumo siempre me cuntórun, feliçmente nun fizo parte de todos aqueilhes que alhi, na Lys, perdírun la bida nesse anho de 1918. Talbeç por inda ser nuobo demais i haber feito parte miu abó Manuel Paxareiro, puls bistos, de ls reserbistas ou porque la guerra yá habie quaije acabado… cousas que you un die tengo que cunseguir saber i antender inda melhor… Preguntando mais que l tengo feito até agora a quien me puode respunder i ajudar a antender… Ten que chegar esse die !


06/11/10

Besita de l papa na Spanha de Zapatero

Manuel Azaña Díaz (1880-1940), segundo i redadeiro Persidente de la República spanhola de 1936 a 1939.

Bieno esta anformaçon an castelhano na Tulha que you tamien leio de beç anquando:


" El Papa vincula el laicismo de Zapatero con el anticlericalismo de la República
En medio de un cielo con niebla, el avión del papa Benedicto XVI ha aterrizado en aeropuerto de Lavacolla, en Santiago de Compostela, donde ha sido recibido por los Príncipes de Asturias y una multitud de cientos de fieles, entre gritos de "¡Viva el Papa!". Durante el vuelo, el Sumo pontífice se ha mostrado preocupado por la existencia en España de un "laicismo agresivo" y ha establecido una relación directa entre el actual choque entre fe y laicismo de la España de Zapatero con el anticlericalismo de la Segunda República, durante los años treinta. "


Só querie dezir que fui anterrado a uns 50 kms de adonde bibo ne l Sul de la França, na cidade de Montauban (cumo tamien acunteciu por eisemplo cul poeta António Machado que se morriu i fui anterrado an 1939, na Catalunha mas de l lhado francés i solo a poucos quilómetros de la fronteira) Manuel Azaña: aquel que fui l segundo mas tamien l redadeiro Persidente de la República spanhola. Se fui ende que fui anterrado quando se morriu an 1940 i nó ne l sou paíç natal, la Spanha, fui porque fui an França adonde habie tentado refugiar-se an 1939 cumo muitos outros miles de republicanos spanholes (l mais deilhes lhibres pensadores i defensores de la laicidade mas perseguidos puls franquistas) que acabou por morrer de cansaço i de maleita, perseguido tamien pula Gestapo i l regime de Hitler.


Este papa pensará bien naqueilho que diç i que pensa ?

18/10/10

Stória « concisa » de Pertual








Porque ye que esse tiu lhebanta quaije cunstantemente ls braços quando se pon a falar? Só para captar mais facelemente l sou ouditório ?
I se por acaso soubisse mui bien que ancuncientemente bai a ser assimilado nada mais nada menos que al Cristo-Rei por eisemplo, essa grande státua de cimiento armado custruída na borda squierda de l Tejo durante la Ditadura i einaugurada an 1959 eisatamiente, cumo para dominar la capital anteira… i quien diç la capital : diç finalmente l paiç anteiro !

Para quien inda nun sabe : fui reconhecido, puls bistos nestes dies, esse outro antigo menistro de Salazar, cumo « grande divulgador da História » pula Academie Pertuesa de Stória. Anganho-me ?
http://sol.sapo.pt/inicio/Cultura/Interior.aspx?content_id=1907

Mas hai quien tenga i sprima oupeniones radicalmente oupuostas acerca desse antigo salazarista cunsiderado até por alguns (i puls bistos, pessonas bien al par de muitas cousas) cumo rebisionista, obsoleto, reacionário, caduco… cumo podeis ler ne ls seguintes artigos :

http://algarvivo.com/arqueo/news/opiniao-saraiva.html


http://aeiou.expresso.pt/salazar-heteronimo-de-aristides-de-sousa-mendes=f542717

Buona leitora … sclarecedora !

N.B. Fui Tiegui que me dou l’eideia de ir a saber tamien cousas subre la maneira cumo tentou fazer la sue recumbersion mais un antigo menistro de Salazar.


11/10/10

Para Manuel Preto


Cumo bos antendo,
Manuel Preto !
Ye guapíssemo l buosso poema,
guapíssemo i prefundamente patético !
Mirai,
na mie familha,
muitos se cháman Manuel :
ls mius dous abós i tamien miu pai
i Marie : you i las mies dues abós
I até mie bó Ana
que era de Bila Chana
esse buosso apelhido
mie bó Ana tenie…

Dezis…
I un queda ampressionado !
« Toda la tristeza
De la giente mirandesa
Ye mar que m’antrou n’alma
I me roubou la calma
Sien modo nien lei! »

Mas un dá-se bien de cunta
quando bos lei
i até respira l buosso poema
- ye un grito l que dezis ! -
que nun chegais
nun chegais, nó,
a dezir todo
l que un precisa de oubir
inda hoije
i hoije talbeç mais que nunca.
Ou será que quejistes,
que un fusse capaç
d’adebinar, d’antender
d’eimaginar qualquiera cousa...

Anganho-me ?
Mas ne l siléncio...

Un siléncio que grita l buosso delor
Un siléncio muorto por falar !

Anton falemos,
falemos tamien, hoije,
mas falemos lhibremente
i sien ningua cinsura !

Algo mos roubou la calma,
si !, Amigo,
i a nós talbeç mais inda,
nós, que somos de Miranda,
porque tamien fui denegrida
la nuossa Lhéngua.
Bien sabeis,
Para uns nien sequiera eisistie !
Hai que cuntinar a cuntar essa stória,
Amigo Poeta,
ua stória triste
triste cumo l buosso poema
triste
cumo quando ampeçórun
ls anhos trinta de l seclo atrasado,
l seclo que nós inda cunhecimos,
l seclo que mos biu nacer...


A partir dende,
ye ua máquina
que uns pónen a funcionar
sien que un cunsiga
mandar parar esse motor
anque roufenho i todo tiznado
durante anhos i anhos,
ua bida

ua eiternidade...
Mas ua eiternidade
que mos fui roubada,
si !

Studar ? Daprender ?
Tener i dar acesso a todos
al cunhecimiento ?
Daprender a abrir ls uolhos
i saber mantené-los abiertos
para ber l mundo melhor
i tamien mais serenamente ?
Tener i dar spráncia
al mais grande númaro,
sien eiceçon ?
Dezir alto para que todos ouban
l que só muitos anhos depuis,
mui recentemente,
fui possible afirmar
até por lei:
La lhéngua ye un dreito !
L saber i l cunhecimiento
son tamien un dreito !
Naide ye scrabo de uns poucos
que todo quieren
só para eilhes
i cumo a eilhes
i só a eilhes
les cumbén !

Scribo este poema,
Manuel Preto,
porque quiero saber
i antender l que acunteciu
zde esses anhos trinta,
zde siempre !
Quien ye que puode squecer
l peso desta nuossa stória
i l que mos alhémbran inda hoije
i mos traien a la mimória
esses tiempos, todos ls dies ?

Ajudai-me,
Amigo Poeta !


Tamien you ando a la precura
de calma,
de spráncia...


i de serenidade !



04/10/10

Un eisemplo para nós todos: Aristides de Souza Mendes !


« Adonde stan hoije las buonas refréncias para angrandecer, amostrar l camino als que inda nun cunhecendo l mundo, nel aposítan spráncias i de quien quieren tener ourgulho ? » pergunta Foustino Antão, l nuosso Amigo cunterráneo i tamien scritor, nun destes sous deradeiros testos, aqui ne l Froles. I acaba dezindo tamien cun toda la rezon : « Un pobo percisa de buns eisemplos, percisa de ancuntrar ne ls outros refréncias, motibaçon »

Anton tamien you pregunto : quien son hoije ls Pertueses ou talbeç até l Pertués que you mais admiro ?
Antressou-me por acaso a mi tamien la figura de Basco da Gama subretodo quando li, tornei a ler bárias bezes i até anchi l lhibro na altura cun anotaçones, un lhibro qu’inda tengo « Roteiro da primeira viagem de Vasco da Gama » - atribuído a Álvaro Velho que fazie parte de la tripulaçon na altura dessa biaige stórica, 74 anhos eisatamente antes de la publicaçon de Ls Lusíadas - i que acababa quando you l li, esse lhibro de Álvaro Velho, de ser traduzido an francés, lhembro-me bien, por un de ls mius porsores de la Faculdade cul títalo de : « La relation du premier voyage aux Indes (1497-1499) ».

Mas mais inda que la de Basco da Gama ou tamien la de Camões, nun squecendo tamien la de Pessoa ne l domínio de la lhiteratura, ou de outros ou tamien de outras cumo Maria Helena Vieira da Silva de que you aqui yá falei ua beç, la figura dun Pertués particularmente eilustre que a mi muito m’ampressiona inda hoije ye sien heisitaçon ningua la de Aristides de Souza Mendes : l Cónsul Giral de Pertual an Bordéus (cidade de l Sudoeste de la França, a un passo de l Ouceano Atlántico) que durante la segunda guerra mundial, an Junho de 1940 eisatamiente, zoubedecendo a las diretibas i a las decisones segregacionistas que habien sido tamien tomadas por Salazar, cunseguiu salbar an poucos dies i sien parar mais de 30 000 refugiados antre ls quales 12 000 judius que tentában fugir al holocausto, nua França oucupada cumo nua grande parte de l’Ouropa anton cumpletamente martirizada pula barbaridade de l regime nazi i de Hitler.

Yá ua beç screbi un testo subre el, Aristides de Souza Mendes, an pertués na altura, ne l SAL (sítio de Sendin an Linha). Fui para mi ua maneira de reagir i de dezir tamien l miu zagrado depuis de haber oubido alguas pessonas an Sendin, inda bastante nuobas até, hai uns trés ou quatro anhos, fazer quaije l’apologie de Salazar; mas tamien depuis de Pertual haber dado bastante que falar até ne l strangeiro – mas nó an bien anfeliçmente - , a perpósito dun cuncurso organizado (mas mal organizado !) pula RTP que colocou l ditador, l tiu esse de Santa Comba, cumo… l mais eilustre de ls mais eilustres Pertueses de todos ls tiempos !!

L que nun fui normal fui Aristides de Souza Mendes por eisemplo nun l haber ganho l dito cuncurso, anque para mi yá l tubisse ganho hai yá bários anhos i yá antes que la RTP tubisse tenido essa eideia zajeitada, por eisemplo ne l paíç adonde el - Aristides de Souza Mendes - habie sido precisamente Cónsul i Cónsul de Purmeira Classe, quier dezir la França.
Hai que dezir para quien inda nun sabe que ye l nome del i só del, antre todas las figuras eilustres que conta assi i todo la stória de Pertual, que fui scolhido para ser dado a ua scuola (anque seia solo a ua) i a la rue adonde essa scuola s’ancontra, na cidade de Bordéus. Yá habie ua abenida de Camöens i tamien de ls Pertueses (avenue des Portugais) na capital que ye Paris, mas ua scuola cul nome dun pertués eilustre, an França : só hai essa i cul nome de Aristides de Souza Mendes, nua capital regional, mas capital assi i todo ; i esso tamien ye mui amportante i simbólico para nós, Pertueses, que bibimos i trabalhamos an França.

Mas hai ua rezon que faç cun que m’ampressiona tamien muito pessonalmente la personalidade desse Grande Pertués : tamien you cheguei a ir ua beç até l Consulado Giral de Bordéus quando tenie 8 ou 10 anhos para acumpanhar ls mius pais cun l'antençon de renobar ls nuossos passaportes; stábamos na fin de ls anhos 60 ou l ampeço de ls anhos 70, inda antes de 1974, nua altura an que l Bice-Consulado de Toulouse que quedaba mais acerca de adonde nós morábamos (Bordéus quedaba assi i todo a mais de 200 kms de çtáncia !) era solo cumo quaije siempre habie sido até anton un simpres anexo de l Consulado de Bordéus. Bordéus, ua cidade que muito m’ampressionou tamien na altura i que me fizo pensar na cidade de l Porto (pronunciados an francés cul acento tónico na última sílaba, « Porto » i « Bordeaux » son nomes até mui parecidos)… la cidade de l Porto, por acaso, adonde habie ido uns anhos antes an cumpanhie de mie mai i de mie armana quando tubimos la possibilidade (i sei bien que nien todos la tubírun) de tirar alhá ls nuossos purmeiros passaportes - tenie you anton solo quatro anhos i mie armana dezuito meses antes de irmos todas trés pa la França adonde yá staba miu pai, pouco tiempo depuis, an Nobembre de 1966 eisatamiente.

Mas tengo quaije la certeza ! Por mais ancrible que pareça, nien mius pais, nien ningua de las pessonas cun quien biajemos até Bordéus ne l mesmo carro, anque algo apertados cumo acuntecie muitas bezes naqueilha altura (Éramos todos eimigrantes pertueses ou filhos de eimigrantes, muitos inda cuntinában a benir a salto, i nun éramos nós na altura cumo se fússemos nós tamien refugiados ?), nun me lhembro assi i todo durante essa biaige, antes ou tamien depuis, de haber oubido ua beç que seia alguien amentar na eisisténcia de l antigo Cónsul Giral, Aristides de Souza Mendes. Habien antretanto quaije todos ido a la scuola an Pertual, até la quarta classe ne l melhor de ls casos assi i todo, i quaije todos cunhecien l nome de Basco da Gama por eisemplo, ou até de Gago Coutinho i de Sacadura Cabral… Mas l de Aristides de Souza Mendes, l nuosso antigo Cónsul de Pertual an Bordéus i l que habie cunseguido fazer uns trinta anhos antes, ponendo totalmente an perigo ls sous i tamien la pessona del cumo la stória depuis l mostrou ? Nun me lhembro de alguien haber dito nada a respeito dessa figura antretanto stórica! Hoije stou cumbencida que naide sabie quaije l quier que fusse subre esse grande home, cumo se essa stória anque inda mui recente (trinta anhos: nun ye nada !) nunca les tubisse sido cuntada… ou anton inda mui, mui poucos ye que sabien !

Nestes redadeiros anhos antretanto, un de ls filmes mais antressantes subre l’ampórtancia que chegórun a tener ciertos Pertueses na stória i que passou na telbison francesa an canales de grande scuita fui precisamente subre l eilustre i heiroico Cónsul Giral de Pertual an Bordéus. Sei que yá passou pul menos dues bezes i nós ls porsores de pertués an França queremos que l nome de Aristides de Souza Mendes seia hoije cunhecido de todos, Franceses cumo Pertueses, i represente para todos nós, Mirandeses tamien, un modelo de coraige i de justícia : hoije i para todas las geraçones futuras !

Aqui teneis ua amostra desse filme rodado an francés subre Aristides de Souza Mendes cul títalo de « Désobéir » (« Zoubedecer », an anglés : « A rebel », Un rebelde) que cunsegui ancuntrar ne l Youtube : Deixei-la tal i qual culas legendas an anglés até un die you aprender, you tamien, a poner an linha essas legendas mas an mirandés… a nun ser que alguien que cunhece melhor essas tecnologies , l querga tamien fazer. Tamien esto puode ser ua proba de dedicaçon, de fuorça de buntade i de tomada de cunciéncia!



02/07/10

la bida nun s’acabará…


Sendinés d’Honra 2009
Manuel António André
Tiu Anguila – Paxareiro

Andou por Fráncia na purmeira grande guerra i ajudou muita soma de spanhol durante la guerra cebil de Spanha. Apesar de tener corrido muito mundo pa l sou tiempo, la sue morada preferida siempre fui la sue huorta de Forcaleiro agarrada al riu.
Sien percisar de muita mais cousa, alhi passou buona parte de la sue bida i alhi custruiu un paraíso pals uolhos de to ls sendineses. L home que queremos honrar ye un repersentante de todos aqueilhes que sáben custruir paraísos i por esso merece ser « Sendinés d’honra» .

Sendin, 13 de Julho de 2009
L persidente de la Junta de Freguesie de Sendin
Norberto Marcos
(cun guapas augarielhas de Manuel Bandarra, armano de Amadeu Ferreira)

Tamien el falaba Sendinés !
Siempre fui - por acaso, Abó,
tu que quaije nun sabies screbir –
l Mirandés la lhéngua que siempre mais faleste
durante toda la tue bida
i pula cierta tamien
quando te mandórun pa la França
mesmo que tenga sido por pouco tiempo
cumo inda hoije alguns dízen,
mas l que sáben eilhes eisatamiente ?
La França, esse paíç abismado
nessa guerra terrible

que fui la Purmeira Guerra Mundial
para adonde acabemos,
meio seclo mais tarde por eimigrar,
filhos tous, i tantos de ls tous nietos i bisnietos
que inda hoije móran i trabálhan acá.
Tu, Abó, cumo suldado pertués
que falaba quaije ounicamente Mirandés…
an 1918…
Tenie la República Pertuesa solo uito anhos d’eidade.
Ye por esso que mos alhembramos tamien de ti, Abó.
De ti i de la lhéngua que inda hoije falamos.
I anquanto la falarmos la Lhéngua Mirandesa, Abó,
la bida nun s’acabará…
Nun s’acabará la bida !
Nó, Abó !

Graulhet (França), Nobembre de 2009

15/03/10

FERRAT


Fúrun modas cumo las que este cantor screbie i tamien cantaba que fazírun l que somos hoije, muitos i muitas... mas adonde ?
Ne l Paíç donde bos scribo i onde inda móran tantos cumo you que un die tubírun que ancerrar ua porta... i que puorta!..., daprender outra lhéngua, antender ua nuoba Stória feita tamien de delores, d’anjustiças, d’ancrumprensones...

Tenie treze anhos quando l pai, d'ourige judia, nunca mais tornou a aparecer i soubírun depuis que habie sido deportado para ls campos de la muorte an Auschwitz, cumo tantos outros...
Talbeç naide te cunheça ou mui poucos, na Tierra adonde naci, tu : Jean Tenenbaum, mais cunhecido pul pseudónimo de Jean FERRAT...

Mas you, para siempre, nunca squecerei l que fuste capaç de screbir i de cantar cumo ua stória feita de ansinamientos que me marcórun para toda la bida :

- 1963, « Nuit et Brouillard » (Nuite i nubrina) cumo l títalo de l filme documentairo de Jean Resnais, que amostra i tamien cundena las atrocidades de que fúrun capazes ls nazis...
- 1965, « Potemkine », que ye cumo un canto de sperança contra l outoritarismo ciego, la bioléncia, l’houmilhaçon…
- 1969, « Ma France » (Mie França) para dezir a todos, nun poema, que gostamos tamien deste Paíç, l tou Paíç, Ferrat, que mos acolhiu, nós que éramos quaije un milhon de eimigrantes…
- 1975, cumo yá l dezie l poeta Louis Aragon : « La femme est l’avenir de l’homme » (La mulhier ye l futuro de l home !!). Mas, Ferrat, digo-te-lo you : hoije, inda ls hai que nun se cumbencírun bien ou nun quieren antender l que ampeceste yá a cantar, faç agora 35 anhos, cuntinando cun eideias cumo se nun tubisse yá habido mil i ua reboluçon; cumo se nada tubisse mudado, yá nesses anhos 70, ou só an aparéncia…

I tantos outros títalos i modas que un nunca mais puode squecer cumo : "La Commune" (La Comuna: esse período de ansurreiçones populares i proletairas que durórun de Márcio até Maio de 1871, particularmiente na capital francesa i que fúrun duramente reprimidas), "La montagne" (La muntanha), "Aimer à perdre la raison" (Amar até perder l juízo), "L'amour est cerise" (L’amor ye cereija), "Les belles étrangères" (Las guapas strangeiras), "Je ne chante pas pour passer le temps" (You nun canto para passar l tiempo", "Les yeux d’Elsa" (Ls uolhos d’Elsa) , "Que serais-je sans toi ?" (L que ye que you serie sien ti ?), estas dues modas cun bersos tamien de Louis Aragon ...

I que dezir tamien de Pablo Neruda i de Federico Garcia Lorca que tamien te marcórun i que quejiste tamien cantar para que nunca se squeça la mimória de l ampenhamiento de cada un ?

Son nuobos tiempos de crise estes que bibimos, Ferrat… Mas l tou canto, la tue mimória siempre cuntinarán para mi cumo para muitos, stou cumbencida, cumo lhuzes ne l hourizonte : lhuzes de Sperança, d'Amor i de Cumprenson. Para siempre i adonde quier que steias, porque l mereciste!




25/02/09

Courbet, Bento XVI i la lhibardade de spresson

« L’ourige de l Mundo », quadro de 1866, pintado por Gustave Courbet (1819-1877), spuosto atualmente nun de ls mais guapos i amportantes museus de Paris, l museu d’Orsay.


Mas esta pessona sabeis quien ye. Nun ye neçairo apresentá-la.




An repuosta al redadeiro testo de Fir i porque l comentairo que le querie aperponer yá ampeçaba a quedar lhargo demais, sabendo que l porblema a que el se referiu ye un tema de sociedade mais amportante que l que parece a la purmeira bista…

Podeis acraditar que essa giente an Braga - agentes de la PSP que quejírun sacar bários eisemplares dun lhibro (puls bistos dua outora i cineasta francesa que alguns poderan achar assi i todo algo porbocadora, Catherine Breillat) an que aparcie na cápia l quadro de Gustave Courbet, « L’origine du monde » (L’ourige de l mundo) - nun debe de saber mui bien l que ye la Arte, quien fui Courbet i inda menos, l que ye inda mais grabe, la lhibardade de spresson cumo dreito fundamental de l Home.
I çculpai por zabafar un cacho aqui hoije a perpósito deste assunto, talbeç por Courbet ser francés i you tamien l ser oufecialmente zde hai mais de binte i cinco anhos agora, mas tamien (i ye esso l mais amportante !) por el haber sido un republicano i un socialista de purmeira cun eideias antre las mais abançadas de l sou tiempo. Mas deixai-me preguntar tamien: nun fazeran parte tamien esses agentes de la PSP, ou las pessonas que le pedírun para apriender esses lhibros, desse tipo de giente que ye batizada, cumo muitos tamien l son nesse paíç tan católico i praticante cumo ye Pertual, faç la quemunhon, casa eibidentemente cumo nun puode deixar de ser pula Santa Eigreija… I bai a missa… Mas para ber l quei? Uas santas por eisemplo ne ls altares que até méten miedo a las bezes, se pensarmos bien! Mui tapadas cumo todos yá bos apercebistes… i subretodo eimaculadas eilhas!
Inda me stou a alhembrar que an sou tiempo Zeca Afonso, por eisemplo, soubo dezir quatro berdades bien ditas an relaçon a la cinçura eisercida pula Eigreija i las relaçones que anfeliçmente muitas bezes mantubo cun ciertos Stados i ciertos regimes políticos… antre l bispo de Braga (Braga percisamente!) quando el, Zeca Afonso, inda era bibo i un cierto regime facista, reacionairo, retrógrado, pula cierta houmófobo tamien, colonialista i…. eibidentemente!, un regime que cunsidraba las mulhieres cumo pessonas de segunda catadorie, pessonas a quien era negado até, para solo citar un eisemplo que muitos talbeç yá téngan squecido ou de que nunca téngan bien oubido falar ou até nun antressa muito a alguns de oubir falar: l dreito pa las mulhieres de çponer lhibremente por eisemplo dua cuonta bancaira sien la outorizaçon oubrigatória de l home ounipotente i todo poderoso !

Mas arreparai bien i tentai analizar las cousas tamien ne l sou cuntesto atual!
L que cuntou Fir passa-se nua altura an que nestes redadeiros tiempos l representante mássimo de la Eigreija, l papa Bento XVI cumo todos sabeis, acabou de tomar decisones que aqui an Fráncia deixórun mais dun de boca abierta! Antre ls quatro bispos ultratradicionalistas que fúrun reabilitados pul Baticano i por decison papal por cunseguinte, neste més de Janeiro atrasado, até hai un, l arcebispo anglés Richard Williamson, que nega i cuntina a negar zde l seminairo que dirige na Argentina i an todas las antrebistas que dá, nada mais nada menos que l holocausto i la eisisténcia de las cámaras de gaç ne ls campos de cuncentraçon i de stermínio nazis, na altura de la Segunda Guerra Mundial!
I inda m’ iba-me squecendo de dezir: pertenciu a las mocidades heitlerianas, este papa Bento XVI !
A todos aqueilhes que bos dezíren : « Puis ye, mas ye que na altura, todos ls moços daqueilha eidade i antre eilhes seminaristas tamien cumo esse papa, fúrun oubrigados i até forçados a antegrar las mocidades heitlerianas», respundei-le solo esto: " Puis! Mas ye que ne l meio de toda essa eignomínia, tamien houbo, até seminaristas!, moços almanes (Mas nó este nuosso papa!) que fúrun bien mais corajosos i se recusórun, ponendo seriamente la bida deilhes an peligro, a antrar nas mocidades heitlerianas ! "

« Nun hai que misturar todo!» pensaran tamien alguns… I a eilhes tamien respondo :
Nun stou a misturar todo! Passa-se que ningun problema puode ser ancarado de maneira apartada ou eizolada an relaçon a outros. Todo, stou cumbencida, stá dua maneira ou doutra lhigado. Todo faç parte dun todo!

Mas a la data de hoije feliçmente, puode-se dezir que nun deixou de haber assi i todo i cuntina a haber un mobimiento de portesto i reaçones depuis dessa decison bien stranha que fui tomada por este papa i de las declaraçones an particular de carátele negacionista que cuntinou a fazer zde anton Williamson; portestos i reaçones contra la atitude tomada por esse bispo anglés cumo esta dun comentador, houmorista i ator francés que nun deixa scapar nada i que oubi, cumo muitos, inda nun hai muito, nua de las rádios mais amportantes, aqui an França, France Inter:
http://video.google.fr/videosearch?hl=fr&q=st%C3%A9phane%20guillon&um=1&ie=UTF-8&sa=N&tab=wv#q=st%C3%A9phane+guillon+benoit+xvi&hl=fr&emb=0

Só depuis de la decison tomada pul papa i por bias de todas las reaçones que ampeçórun a aparcer ye que l Baticano acabou por eisigir que Williamson recunsidrasse las sues posiçones… Mas até hoije, l que sabemos tamien ye que l bispo assi i todo cuntina a negar… negar i siempre negar cumo se nada fusse ou tubisse acuntecido!

Talbeç até fusse capaç l bispo esse de negar que nestas tierras de Miranda adonde nacimos muitos de nós, an tiempos tamien acunteciu ua eignomínia, ua antre outras, chamada Anquesiçon, tamien cun sous dramas, formas de bioléncia i de antoleráncia, torturas i crimes an grande scala. I até serie capaç de dezir tamien, sabendo nós agora de l que ye capaç : «Bó, mas esso yá acunteciu (Se por acaso acunteciu… !) hai yá tanto tiempo! Quien ye que se alhembra? Naide, claro! Nien bal la pena star a falar nesso! Ye bien scusado!»
I hai que le dezir anton, sien miedo i cun toda la fuorça de cumbicçon que puode ser la nuossa: «Acunteciu, si, anfeliçmente! Inda hoije, passados anhos i até seclos, inda sáltan als uolhos an muitos lhados las cunsequéncias se repararmos i pensarmos bien! Só quien ye ciego ye que nun bei! I neste caso, ciegos ancapazes tamien de sentir las cousas ye ua cousa bien triste i até peligrosa! Grabe, mui grabe, tamien! Que dezir anton dessa tragédia que fui la Segunda Guerra Mundial i de que muitos, inda hoije bibos, fúrun teçtemunhas?! Bonda anterrogar ls mais bielhos alredror de nós. Sien deficuldade, pónen-se a cuntar...

I teçtemunhas cumo essas pessonas, nun fáltan anfeliçmente!
You yá tube oucasion de oubir falar mais dua. Muitas, miles!»


05/11/08

Biba l nuobo Persidente de ls Stados Ounidos de la América !


Biba Barack Hussein Obama !

Mestiço, guapo, brilhante, democrata … (i de la mesma eidade que you).

Ye un acuntecimiento stórico que se rializa quarenta anhos depuis de la muorte de Martin Luther King. “I have a dream” habie dezido el…

“Change we need” i “Yes, we can!” “podemos dezir nós todos tamien zde onte a la nuite cun este nuobo presidente, purmeiro persidente preto de l paíç mais potente de l mundo que fui an tiempos un de ls mais scrabizadores (até 1865) i depuis segregacionista (inda ne ls anhos sessenta).

N.B. Naciu Barack Obama an 1961. Talbeç nun seia demais tornar a lhembrar que fui nesse anho que ampeçou la guerra an Angola i depuis nas outras quelónias pertuesas an África.
Yá naide quier que haba “balas” çtruidoras. Mas si Democracie, Eigualdade, Justícia i Respeito puls Dreitos Houmanos, para todos, sien çtinçon de raça, seia eilha qual fur.
"Yes, we can!": Podemos, si !

27/10/08

D. Fonso Anriqueç falaba mirandés?




[Crónica publicada ne l jornal Público de 26.10.2008 (eidiçon de l Porto) i 27.10.2008 (eidiçon de Lisboua). Deixa-se eiqui registrado que la eideia desta crónica se la oubi hai yá uns anhos a Carlos Ferreira. Cumo todo l que nun ye eibidente a la purmeira, la eideia fui fazendo l sou camino i hoije stamos an cundiçones de la splorar mais, i esta crónica ye solo l sou ampeço mais alhargado.]



L mirandés de hoije ben de la eiboluçon que tubo la lhéngua de l Reino de Lhion, na tierra de Miranda, al lhargo de cientos de anhos, sufrindo la anfluença de l pertués, de l castelhano i de outras lhénguas, mas mantenendo la sue matriç oureginal: lhéngua filha de l lhatin i pertenciente a la família de las lhénguas stur-lhionesas. Quando l reino de Pertual se custituiu, apartando-se de l reino de Lhion, yá na tierra de Miranda se falaba lhionés i assi tamien serie ne l mais de l atual çtrito de Bergáncia. L pertués que ende hoije se fala ten muita palabra que bieno de l lhionés pa l pertués, i que ls dicionairos cunsídran, ls mais deilhes, cumo regionalismos stramuntanos.
Cumo ye sabido, l purmeiro rei de Pertual, D. Fonso Anriqueç, era filho dua princesa filha de l rei D. Fonso VI de Lhion, i essa princesa falarie lhionés cumo toda la corte lhionesa desse tiempo, a ampeçar pul rei. Al redror de D. Teresa stában sues aias, tamien damas lhionesas i falando la percipal lhéngua de l reino. Assi sendo, nun puode haber dúbedas de que l filho de D. Teresa, D. Fonso Anriqueç, haberá daprendido a falar l lhionés i serie essa la lhéngua que falaba cun sue mai, las aias que la circában i ls sous familiares lhioneses. Todos sabemos, tamien, que D. Fonso Anriqueç fui eiducado por D. Egas Moniç na region de Lamego, adonde se falaba l galhego-pertués, i tamien tenerá daprendido esta lhéngua, l que nun quier dezir que squecira la outra.
Podemos dezir que quando fui armado cabalheiro, na Catedral de Çamora, arrodiado puls sous familiares, D. Fonso Anriqueç falarie lhionés cun eilhes. L mesmo se haberá passado mais tarde quando assinou l Tratado de Çamora, feito na mesma cidade. Al lhargo de la bida bários cuntatos tubo cun sou primo, rei de lhion, i cun el falarie lhionés. Anque esto nun steia screbido an nanhun decumiento, cuido que dúbedas nun haberá de que assi fui: D. Fonso Anriqueç falaba lhionés, quier dezir, falaba ua lhéngua a que agora le damos l nome de mirandés.
Tal cumo muitos pertueses, que nun l son menos que ls outros, D. Fonso Anriqueç nun poderie dezir “la mie pátria ye la lhéngua pertuesa”: a la ua, porque la pátria tubo que la custruir cun lhuita; a la outra, porque l reino que tornou andependiente falaba dues lhénguas, l galhego pertués i l stur-lhionés, i esta serie tamien la lhéngua percipal de sou cunhado, D. Fernando Mendes II, de Bergáncia, casado cun D. Çáncia Anriqueç, armana de l nuosso purmeiro rei; mas subretodo porque l mito de la lhéngua inda nun habie sido custruído. Todo esto amostra que D. Fonso Anriqueç tenie cuncéncia de las dues lhénguas que se falában ne l reino que fundou, i dambas a dues se puoden cunsidrar cumo lhénguas fundadoras. Apuis desso, las dues lhénguas fúrun cumbibindo al lhargo de cientos d’anhos, i ls mirandeses fúrun adotando tamien la pertuesa, mas la lhéngua mirandesa puode reclamar de haber nacido an brício d’ouro tanto ou mais que la outra. Que bal esso? Mui pouco, yá que l amportante fui que l pobo trouxo la sue fala até als nuossos dies sien ajudas de naide, sien que l stado pertués neilha tenga ambestido un çue. Tratando-se dua lhéngua que stubo tamien na ourige de Pertual i fui falada pul nuosso purmeiro rei, l menos que se puode dezir ye que la gratidon nun ye frol que ls stados i sous gobernos cultíben.
amadeujf@gmail.com



19/10/08

José Leite de Vasconcelos – L camino mirandés (3)




09. Apuis de l sou ancuontro cun Manuel Branco de Castro, José Leite de Vasconcelos (JLV) tratou de ampeçar a studar i a dibulgar al mundo la nuoba lhéngua que habie çcubierto. Nun ye defícele ber cumo, apuis daqueilha memorable nuite que eiqui yá çcrebimos, aquel mirandés de Dues Eigreijas i JLV se passórun a ancuntrar amenudadas bezes, subretodo al lhargo de l berano de 1882. Esses ancontros teneran-se dado an casa de JLV, que bibie ne l Porto solico cula mai, yá que l pai, José Leite Cardoso Pereira de Melo, se habie morrido l anho atrás, an 1881. Cuido que poderemos dezir que Manuel Branco de Castro passaba a dies anteiros an casa de JLV, cun este a tomar notas, a fazé-le preguntas i a custruir ls sous purmeiros studos subre la lhéngua mirandesa que habien se salir esse anho. Desta passaige de Manuel Branco de Castro pula casa de JLV quedou ua grande amisade i respeito pula mai del, que el nunca mais la squecerá nas cartas que le bai a screbir a JLV pula bida fuora. Por essas cartas hemos de çcubrir que a Branco de Castro le pesaba la solidon an que staba ne l Porto, loinge de sue família, i todo andica que l denheiro nun fusse mui folgado, de modo que bien le agradecie aqueilha segunda casa i aqueilha que el quijo tomar cumo segunda mai. Diç-le nua dessas cartas, screbidas de Dues Eigreijas: «Estimo de coração a sua saude e a da sua boa mãe a quem sempre adorei do fundo da alma.» [carta de 24 de márcio de 1888).

La solidon de Branco de Castro inda mais grande serie al tener que passar las férias de l berano de 1882 ne l Porto, yá que Dues Eigreijas era nesse tiempo mui loinge, i fui nessas férias de berano que JLV arrecolhiu l mais de ls materiales, cumo el mesmo mos cunta: «As primeiras informações que colhi a respeito do dialecto mirandez devo-as, na maxima parte, ao ... meu amigo o snr. Manoel Antonio Branco de Castro ... depois augmentei-as, já com novos materiaes fornecidos pelo mesmo alumno na occasião das ferias de Agosto e Setembro d’este anno... ” [O Dialecto Mirandez, 1882, p. 10]. Neste studo chega a dezir «... segundo a pronúncia do snr. Branco...» [id., p. 18, 19]. Porqui se bei que JLV passa las férias de l berano de 1882, ne l Porto, dedicado al studo de la lhéngua mirandesa i a screbir ls purmeiros studos subre eilha.

La sede de JLV pula lhéngua mirandesa oumenta a un punto de ne l spácio de poucos meses haber feito trés publicaçones subre esta lhéngua, cumo beremos yá a seguir, i buscar nuobas anformaçones «com o interrogatorio pessoal, que fiz a uma mulher mirandeza analphabeta, e a outras pessoas com quem me pôz em relação o digno major de cavalleria nº 7, de Bragança, o snr J. Ferreira Sarmento.» [id, 1882, p. 10]. Quien era esta mulhier i de que tierra, tal cumo essas pessonas apersentadas pul manjor, cuido que nunca l chegaremos a saber.


10. Desse l cumbíbio cun Manuel Branco de Castro salirá l purmeiro testo que JLV publica an mirandés, yá que l apersenta cumo «versão de Duas-Egrejas», i nesse tiempo a naide mais coincie dessa tierra. Trata-se dua cuonta, Cristo i San Pedro, publicada an Júnio de 1882, na rebista sebilhana El Folklore andaluz [p. 176], (re)publicada ne l mesmo anho, an O Dialecto Mirandez [p. 28], cun traduçon an pertués, ende mos dezindo an nota: “Este conto publiquei-o já no nº v da revista sevilhana El Folklore andalauz, onde sahiu um pouco incorrecto”. Eiqui queda la cuonta cun sue scrita atualizada, podendo ser bista ne l oureginal an https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgfymew6wOAq4HScB7A_sxg4jwdeKbtDaaDw611LaYpotLvQgNbyWJyo6hyVaknyj2SQYOCvmG9JAer49if3I8HeaNzpsy52hTysH2drIlCPGpKTsDFAOkSV4otO_ID2bLQMsdqdUZqQYUR/s1600-h/Dialecto+Mirandez14.jpg


Era ua beç Cristo i San Pedro, íban por un camino i ancuntrórun un arador dezindo muitas pragas, a quien Cristo le dixe: «Adius, filho de l Senhor!». I indo mais alantre, ancuntrórun un probe deitado a rezar l rosairo, a quien Cristo le dixe: «Asius, filho de l diabo!». I San Pedro, admirado, preguntou la causa daqueilhas palabras, i Cristo dixe que l arador staba trabalhando de coraçon pra sustento de la família, anquanto que l probe staba pensando onde eirie a roubar.


Neste anho de 1882, a la par cul studo i publicaçones subre l mirandés, l moço studante JLV publica Tradições Populares Portuguezas, que le trai alguns porblemas, yá que hai giente que cunsidra redículas essas ambestigaçones populares que el faç, mas el nun ziste, cumbencido cumo stá de l’amportança de l sou trabalho. Eiqui queda ua passaige eissencial subre la atitude del, que dá para antender tamien porque tanto se dedicou al mirandés:


«Se, ao reunir esses fragmentos soltos da alma do nosso povo, muitas vezes me chamaram doido, por supporem frívolo o que a mim me parecia ouro; se houve mesmo no Norte do paiz um jornal democrático que se recusou a publicar-me alguns factos do Folk.lore pelos julgar ridículos, quando a obrigação d’elle, como folha do povo, era amar o que pertencia ao povo, e combater a ignorância, mostrando a importância de taes factos; se, enfim, algumas canceiras intellectuaes e physicas tive de dispender, - devo, porém, confessar que nunca senti maior prazer na minha vida, do que quando, no meio das aldeias, nas romarias alegres da egreja, - nas montanhas, nos campos e à beira-mar, - eu apanhei da bocca dos aldeões, simplórios e bons, tudo isso que aqui coordeno, e que, á proporção que me ia apparecendo, me ia annunciando um mundo novo e cheio de revelações extraordinárias e desconhecidas.

Ao menos esse prazer, e o de ser útil á minha pátria e á sciencia, hão-de compensar de sobra as zombarias dos insensatos!» [Tradições Populares de Portugal, 1882, p. XVI].





11. Tenerá sido tamien culas anformaçones dadas por Manuel Branco de Castro que JLV publica l purmeiro studo subre la lhéngua mirandesa, ne l jornal de Penafiel O Penafidelense, an júlio-agosto de 1882 [nºs 472, 473, 479, 482 e 483], studo esse que apuis ye zambolbido i corregido, sendo publicado na fin de 1882 an lhibrico cul títalo de O Dialecto Mirandéz, por mi yá publicado an http://cuontasmiradesas.blogspot.com

Este lhibrico apersenta l mirandés cumo ua de las lhénguas faladas an Pertual, cumo diç al abrir, nessa parte tan coincida: «Não é o português a unica lingua usada em Portugal... falla-se tambem aqui o mirandez». I ye mesmo cumo lhéngua que l trata, pus diç lhougo a seguir: «É evidente que, ao lado do mirandez, - lingua popular -, vive o portuguez como lingua official e empregada pelas classes illustradas, ou ainda pelas populares, quando estas se querem tornar intelligiveis ante as pessoas que desconhecem o dialecto.» [O Dialecto Mirandez, p. 9]. Anque trate l mirandés cumo «lingua popular», el ten ua eideia mui clara de l que tal seia i ye essa base teórica que le faç prestar atençon a esta lhéngua: «Muita gente, sem duvida por não possuir sequer os rudimentos da glottologia, sciencia moderna nos seus methodos, suppõe que a linguagem popular é desconexa, arbitraria, corrupção estupida da linguagem litteraria; e no emtanto nada ha mais falso». [ib, p. 10], ende se acrecentando que ls mirandeses cháman «gráve á lingua portugueza».

Lhougo neste studo JLV traça, inda muito por alto, ls lhemites giográficos de l mirandés: «A area geographica do mirandez limita-se, porém, aos arredores da cidade de Miranda-do-Douro, em Traz-os-Montes» [id. p. 9].

Tamien mos dá antender que na fala mirandsa hai çfréncias amportantes de tierra para tierra. Diç que «Em algumas povoações, como Villar-Sêcco, diz-se pâ-li (= para alli), em virtude do que os habitantes de outras povoações, onde tal expressão se não usa, exclâmão escarnecendo os de Villar-Sêcco: «vaes pâ-li?». Mas dessa bariaçon anterna de l mirandés solo mos dá algues andicaçones quanto a la fala de la raia, pus nin ua sola beç mos fala de las bariaçones de l sendinés. Registra que na raia se diç “esto”, i “esso” [id., p. 20], «sacramiênto» i «testamiênto» [id, p. 13] i que eisísten casos de la gutural castelhana j, «gôrta na raia por hôrta» [id., p. 17 i 39]. Fala inda an Zenízio a perpósito de la lhienda de la Sinhora de la Coquelhuda i cuido haber sido essa la purmeira beç que essa lhienda fui publicada. [id, p. 29]. Ua antressante andicaçon de bariaçon aparece ne l Bocabulairo, an que mos apersenta la palabra ruga cumo mirandés de Dues Eigreijas, mas acrecenta «A uma mulher de miranda ouvi tambem pronunciar rô = rua (o som é difícil de representar).» [id, p. 37].


12. L lhibrico O Dialecto Mirandez apersenta-mos algues formas mirandesas, trasmitidas por Branco de Castro que cuido ser amportante assinalar, yá que hai ua cierta tendéncia a squecer algues deilhas ou a aceitar modeficaçones. Chamo l’atençon pa las seguintes, que seran caratelísticas de la fala de Dues Eigreijas ne l ampeço de la segunda metade de l seclo XIX: diabro, que tamien se usa cun diabo [p. 13]; patata, queiso, beiso, albíxaras [p. 15]; castanhal (pertués souto) [p.18]; yes [JLV apersenta la forma ghies, 2ª pessona de persente de l andicatibo de l berbo ser, p. 23]; deziuito [p. 27]; acion (às vezes açon), aiunar [p. 34], Conceicion, fame, [p. 35], ourifeiro i ouribeiro [p. 36], preguícia, quiedo i quieto, rato (cul sentido de cachico de tiempo), rigueiro, ruga i tamien rue (rô) [p. 37]

Nun staran ciertas algues formas, cumo tal suelo (suolo), puesto (puosto) [p. 14], conocer [p. 19].

Quanto a la sintace, diç: «A syntaxe mirandeza não differe essencialmente da syntaxe portugueza». [p. 27].


13. Anque mais tarde se tenga benido a dezir que JLV nun fui capaç de caratelizar l mirandés cumo lhionés, cuido que esso ye ua anjustícia tenendo an cunta ls eilemientos que el tenie, sendo inda porriba un rapaç nuobo, studante de medecina i nó de lhenguística. Assi i todo cuido que el cunseguiu dezir l eissencial neste sou studo O Dialecto Mirandez, i zdende queda bien assinalado l lhugar de la lhéngua mirandesa ne l cuncerto de las lhénguas peninsulares i quanto a la sue ourige.

Quanto a la ourige, nun deixa dúbedas de que l mirandés ye ua lhéngua que ben diretamente de l lhatin: «... este curto ensaio sobre um dialecto, evolução legitima do latim popular outr’ora falado na Lusitania...» [id., p. 10]. Trata l mirandés cumo un de ls dialectos romanicos de la Península Eibérica i que «todos se desenvolvêrão do latim popular romano» [id., p. 38].

Quanto a la sue antegraçon ne l sistema de lhénguas de la Península Eibérica, diç: «No meio de tal variedade dialectologica, o mirandez vem occupar o seu logar no grupo NO., ao lado do asturiano-leonez, entre este sub-grupo e o sub-grupo gallecio-portuguez, que pertence em parte ao NO. e em parte ao O. Ficão estabelecidos nos capitulos precedentes alguns pontos de analogia entre o mirandez e os seus vizinhos; mas, apesar d’isso, e de no vocabulario mirandez haver muito, quer do castelhano, quer do portuguez, não deixa o dialecto, aqui estudado, de revelar uma individualidade muito particular» [id., pp. 38-39]. Apuis traça algues çtinçones an relaçon al sturiano. I acaba traçando ua grande prossimidade al lhionés, acertando an cheno: «Portugal, a que pertence Miranda-do-Douro, formou-se politicamente do territorio de Leão no sec. XII. Attendamos mais a que a terra de Miranda fica visinha d’aquella provincia hispanhola, entrando mesmo por ella dentro, e que ainda hoje se mantém constantes relações commercies entre os de lá e os de cá. Miranda, no principio da monarchia portugueza, era pouco importante; foi D. Diniz até que a fez villa. Outro facto significativo, e que mostra a influencia de Leão, é este: D. Sancho I doou em 1211 ao mosteiro leonez de Moreruela o reguengo de Infaneis (Infanes), no angulo que a linha da fronteira forma para o Nascente acima de Miranda.» [id., p. 39].


14. Nun poderie acabar esta apersentaçon de l studo O Dialecto Mirandez, sien le dar la debida nota al purmeiro grande zafio que JLV le faç als mirandeses quanto al modo cumo dében de tratar la sue lhéngua, seguindo l que outros stában por essa altura a fazer por outros lhados. Diç assi: «Seria, com tudo, muito conveniente que ... também os mirandezes fizessem todos os esforços, não direi já por meio de uma sociedade ou de um jornal especial, mas ao menos pela conversação familiar, pela correspondencia epistolar, pela publicação de artigos litterarios e tradições populares, para manterem o seu dialecto intacto o mais possivel contra as invasões do portuguez e do hispanhol.» [id., p. 9]. I acrecenta, fundamentando la amportança que las lhénguas siempre ténen: «Assim se produziria um facto de alto interesse glottologico, e ao mesmo tempo se firmaria uma das raizes do amor da patria, porque entre os elementos que constituem uma sociedade qualquer, - família, município, tribu, nação, - é concerteza a lingua um dos mais importantes.» [id, pp. 9-10].

Este apelo de JLV ne l que ten a ber cun tratar lhiterariamente l mirandés nun tubo retombo nanhun ne l sou colega i amigo Manuel Branco de Castro, algo que muito tenerá zeiludido a JLV, cumo beremos mais alantre. Esse camino será atentado por outras pessonas, mas bastante mais tarde i yá muito apuis de la publicaçon de l lhibrico de JLV.

Pul que acabemos de ber, cun este studo de JLV stában lhançadas las bases, todas las bases eissenciales, anque inda mui superficiales, pa la caratelizaçon de la nuossa lhéngua, de la sue ourige i de l sou feturo. Por esso se antende bien que, cun este trabalho, JLV haba ganho l prémio de l Cuncurso Filológico Societés des Langues Romaines, an Montpellier.


(cuntina)

Amadeu Ferreira



02/10/08

Mosteiro de Moreiruola






Para abibar ls coincimientos de alguas de las palhestras de Amadeu Ferreira, neste Berano besitei l Mosteiro de Moreruela, tirei estes retraticos i ambestiguei un pouco de la sue stória, na besita que cuntinuei por Leon, Oviedo, Gijon i Avilez.
Insa que atualmente se ancontre an ruínas, yé cunsiderado un de ls grandes sponientes de l Património Cultural de la porbíncia de Zamora.
Nas stórias eiclesiásticas aparece cuomo purmeiro mosteiro cisterciense na Península la Granja de Moreruela, na probíncia de Zamora (Spanha). Estes monges de cister fúrun atibos colonizadores de las tierras de Zamora i de l nordeste Transmontano i Alto Douriense, cuntribuindo pa l porceso spansibo mediabal de ls seclos XII i XIII.
Al lhargo de seclos este mosteiro tubo ua bida fluoreciente, acabando ne l seclo XIX por bias de la sporpriaçon i çtruiçon de bienes relegiosos.
Para antender las ruinas de l Mosterio de Moreruela, tenemos de arrecular a la segunda década de l Seclo XII, anté l anho de 1131 quando chegórun a Moreruela ls monjes cistercienses Sancho i Pedro, que cun l apoio de i rei Afonso VII ampeçórun un grande zambuolbimiento eiquenómico, spritual i admenistratibo dun amportante domínio territorial.
L Mosteiro fui custruído ne l final de l seclo XII, an stilo románico i, mais tarde fui ampliado cun eilemientos de transiçon pa l gótico, cumo ls arcos apuntados i las bóbedas de ougiba.
An 1981 Maria Isabel Alfonso Anton publicou l capítulo segundo de la su tese doutoral "Penetración de Cister en la Península" suobre l Mosteiro de Moreruela nos seclos XII a XIV i subre la colonización cisterciense an la Meseta del Duero.
L moderno coincimiento de l Mosterio, a la scala Nacional spanhola, debe-se als trabalhos realizados por Manuel Gómez Moreno, ne ls pormeiros anhos de l seclo passado, que fúrun publicados cun l títalo: " EL PRIMER MONASTERIO ESPAÑOL CISTERCIENSE " ne l Boletín de la Sociedad Española de Excursiones, Madrid, Mayo de 1906 i, apuis ne l " CATALOGO MONUMENTAL DE ESPAÑA. PROVINCIA DE ZAMORA", Ministerio de Instrucción Pública y Bellas Artes, Madrid 1927 i dentro de la Porbíncia de Zamora fui dado a coincer por Ursicino Álvarez Martínez en la rebista lhiteraria semanal " ZAMORA ILUSTRADA ", Zamora, 21 de Março de 1883.
Fui la grande stória deste Mosteiro de Moreruela que mos lhabrou la ambaliable riqueza de la nuossa lhéngua mirandesa.
Para nun deixar perder essa riqueza, nós ls que cuntinuamos a screbir no Froles Mirandesas, cuntinuamos a rucecitar la stória de Moreruela i a anriquecir i a renascer la nuossa querida lhéngua Mirandesa.
Leonardo Antão



21/09/08

Caleija adonde morou tiu Jesé Marie




Ls dous retraticos amóstran ua caleija que nun ten nome, mas se le fusse dado un quedaba bien la Caleija de l Cabecico ou de tiu Jesé Marie porque ende morou.
Queda nua de las puntas de l Bárrio de Belharino, puis este Bárrio ye l mais lhargo de ls quatro que cumpónen l’aldé, mas la Caleija ye pequerrica. Se habisse máquinas de sacar retratos que l fazíssen an ambelga este retrato era sacado nun solo. Ye pequerrica nun cabecico subre piedra, ten arrimado ua fuonte, talbeç la fuonte mais bielha que se conhece, la Capielha de San Ceriaco, i ende hai ua piedra cula era de 1262 (gobernaba Don Fonso III). Apuis stende-se un bal (baixa), protegido por dues ancuostas, que bai para alhá de la pobaçon d’hoije.
Siempre que leio decumientos ou oubo palhestras subre la Stória de la region, muitas son las bezes que un poblado de Belharino (Vila de Vilharinho) ye tomada cumo refréncia parqui. Cumo pensar nun fai mal a naide, you muitas bezes cuido que Zenízio naciu eiqui neste cabecico.
Quaisque siempre ls pobos mais arreculados ne l tiempo, ampeçórun a fazer ls sous barracos de piedra para bibir ls fazien anriba de peinhas, de suolo que fusse mais seguro, an pie de onde habisse auga para eilhes i las sues huortas i demais sementeiras, adonde habisse pástio cun yerba i feno para sues béstias que percisában deilhas aquemodadas.
Eiqui an Belharino tenie esso todo i inda ten, agora cun mais poços mais huortas na baixa i las ancuostas cun binhas, arbles de fruito i tierras zbrabadas purparadas para nabiçales i berçales.
Agora quando miro pa la Caleija quedo cua delor de coraçon, porque la coinci quando an cada puorta moraba ua família, an cada jinela s’assomaba ua moça guapa. Quedo-me cul que eilha puode tener agarrado de Stória, al segneficado que eilha puode tener pa la mie aldé.
L que eiqui scribo ye l que penso, quienquiera l puode fazer, que de Belharino hai muitas refréncias screbidas hai, lhougo lhieba mais delantreira an ser l sítio que se tornou Zenízio.