03/09/08

La Quarta palhestra de mirandés



La quarta palhestra tubo lhugar ne l die 12 de Abril, i desta beç l porsor Amadeu fizo la sue prática subre ls seclos V, VI, VII i VIII. Falou-mos de ls pobos que stában nestas tierras zde l anho 411 anté 711, anho an que ls Árabes chégan a la Península Eibérica. Ls pobos que habitában la Península nesse tiempo éran ls Suebos, ls Alanos, ls Bándalos, ls Besigodos, ls Romanos i ls Zoelas. Ls Zoelas habitában para acá de las Sierras de Nogueira, Sanábria i Culebra, anté por baixo de ls Montes de Mogadouro. La capital de ls Zoelas, chamada Curunda, hai quien diga que tenerá sido an Castro de Avelãs i sabemos que este pobo se dedicaba al cultibo de l lhino i a la criaçon de l ganado. Ls Bándalos i ls Alanos teneran stado mui pouco tiempo. Quedórun ls Suebos i algun tiempo apuis benírun ls Bisigodos.
Ls Suebos ampéçan las campanhas de spançon an 450 i ban a cabalho por ende abaixo i atácan ls Romanos. Ls Romanos que nessa altura stában anfraquecidos pedírun ajuda als Besigodos, estes aceitórun i apanhórun ls Suebos junto de l riu Órbigo, un afluente de l Esla i este de l Douro. Ende trában ua batalha culs Suebos, tenendo estes sufrido ua grande derrota. Hai ua tierra cul nome de Hospital de Orbigo i ten esse nome porque tenerá sido nesse sítio que ls feridos dessa batalha na sue maiorie Suebos fúrun tratados, i mais tarde tenerá serbido de spital al pelegrinos de Santiago. Passados uns tiempos ls Suebos ganhórun de nuobo fuorça i ampéçan outra beç ls sous ataques. Assi, ls Besigodos fazírun ua frunteira defenitiba i na tierra de Miranda essa frunteira passaba por Mogadouro. L porsor Amadeu, anfurmou que hai uito tierras cul nome de Mogadouro i essas tirras son:
Mogadouro, sede de concelho ne l distrito de Bragança, Mogadouro, ne l termo de S. Salvador, cunceilho de Mirandela, çtrito de Bragança, Mogadouro de Baixo, Mogadouro de Cima i Alto do Mogadouro ne l conceilho de Ansião, çtrito de Coimbra, Aldeia de Mogadouro, na freguesie de Mesquitela, conceilho de Celorico da Beira, distrito da Guarda, Aldeia de Mogadouro, ne l conceilho de Oleiros i Aldeia de Mogadouro, ne l çtrito de Castelo Branco. Quedemos assi a saber que la palabra Mogadouro ye formada por Muga mais Gothorum. Muga que quier dezir frunteira. Gothorum que quier dezir de ls Godos. Muga Gothorum que passa apuis a Mugatorum, apuis dou Mugatorio/Mugadorum i chega al nuosso Mogadouro que quier dezir frunteira de ls Godos. Esta frunteira passarie assi pula ounion dua lhinha antre todas essas tierras cul nome de Mogadouro i durou zde l anho de 456 an que Teodorico II subjuga ls Suebos i l sou Rei Requiário ye cundanado a la muorte, anté l anho 585 an que Leobigildo acaba cul Reino Suebo.
La única lhápide paleo-crestiana nas nuossas tierras coincida ye de 634 i fui achada an S. Martino de l Peso an Mogadouro. Esta lhápide stá ne l Museu Abade Baçal an Bragança i fui Proteu que la mandou fazer a la sue tie. Proteu era Besigodo i yá debie ser un home culto i tamien rico. Nas eigreijas de Azinhoso i Algosino, hai sinales fuortes de la presença Besigoda. Esses sinales son ramadas, ubas, etc. Hai un templo Besigodo de l seclo VII que ye S. Pedro da Nave i queda quando se bai de Miranda para Çamora, apuis de la barraige de Ricobayo, na tierra cul nome de S. Pedro de la Nave. Quando fui feita la barraige este templo iba a quedar einundado. Assi, las pessonas numarórun las piedras todas i fazírun de nuobo la recustruçon de l templo tal cumo era dantes.
An Moelas de l Pan houbo scabaçones i chegórun a la cuncluson que, puls achados ende ancuntrados, tenie habido nesse sítio fortificaçones de ls Besigodos i de ls Suebos. La lhéngua Goda tenerá tubido ua anfluença grande pa l Mirandés. Sabemos hoije que l Mirandés antruncou ne l lhatin i fizo apuis la sue eibuloçon.
Antes de ls Árabes, la Tierra de Miranda i l grande corredor junto al Douro, dun i doutro lhado era cunsidrado cumo zona de frunteira i nessa altura zona de frunteira era zona cun autonomie. Ls Árabes stubírun pouco tiempo, yá que eilhes se fixórun mais ne ls centros ourbanos i cumo nas Tierras de Miranda nun habie grandes cidades nun quedórun por eilhi. De la preséncia de ls Árabes nun hai decumientos, mas mesmo assi deixórun muitas palabras.
Ne ls seclos VIII, IX, X, XI i XII, houbo un fenómeno migratório de pessonas que íban fugidas de ls Árabes de Sul para Norte. Estas pessonas falában ua lhéngua de mistura Romana i Árabe éran ls Moçárabes i tenien la religion de ls crestianos. Ne l seclo X ye fundado un grande mosteiro San Martin de Castañeda na Sierra de Senábria por frailes moçárabes benidos de ls lhados de Coimbra i doutros sítios. S. Martino de Angueira pertencie zde l seclo XI al Mosteiro de Martin de Castañeda i dende ser la tierra adonde inda hoije se fai l plural de alguas palabras an -es an beç de -os [ex. gato-gates].
Ne l seclo IX, l Reino de Lheon ampeça a cunquistar tierras als Árabes i ne l seclo X cunquistan Coimbra. Nas cunquistas que íban fazendo ls nobres guerreiros quedában culs árabes, passando estes a trabalhar para eilhes na cunstruçon de templos, fortificaçones i outros trabalhos duros. Inda hoije se diç dua pessona que trabalha muito `”ye un mouro de trabalho”. Ls Árabes stubírun na Península Eibérica anté l anho de 1452 i an Pertual anté l anho de 1239.
Mais ua beç l porsor Amadeu, dou a coincer l sou grande ampeinho i l muito trabalho que ten feito a la buolta de la Lhéngua Mirandesa i ls grandes coincimientos que ten subre este assunto. Un bien haia i nunca te canses de passar esses coincimientos. Un bien haia tamien a todas las pessonas que stubírun nesta palhestra.
Francisco Domingues, 14 de Abril de 2008.



Blogues no Naso - 2008









Anton, tantos retratistas que aparcirun ne l Naso, naquel cumbíbio que quedará pa la estória de l blogue i nun hai, até ber, quien bote ne l mismo un retratico daqueilha fiesta que naqueilhes cabanhales bien mediabales , adonde la filha de la tie Ginja de Malhadas nos fizo l almuorço a la moda antiga i que me fizo lhambrar ls 50 ou 60 anhos datrás, adonde nien aqueilhas moscas faltórun. You si gostei de la cousa, puis bi aqueilhas caras que falában de l i ne l blogue i que yá las quedei a coincer. Se Dius quejir i alhá nos deixar chegar, pa l anho alhá nos bolberemos a ber. Para todos um abraçon i quedai-bos cun estes retraticos bien pinpones.
José Ventura.


01/09/08

Tiempo perdido?



Segundo ua notícia ne l Dn Online (http://dn.sapo.pt/2008/09/01/artes/o_filme_mais_longo_sempre_tera_horas.html), la realisadora francesa Véronique Aubouy yá ampeçou a filmar aquel que será l filme mais lhargo de siempre: 170 horas. Será también l filme más "global" de siempre, yá que cuntará cun trés mil actores benidos de todo l mundo.
Trata-se dua adaptaçon antegral de l lhibro An Busca de l Tiempo Perdido de Proust. Qualquiera pessona se puode candidatar a ser ator de l filme, çque tenga un bun domínio de la lhéngua francesa, ua webcam i anternete de banda lharga.
L filme pormete ser bastante fiel a la obra, ua beç que se tratará dua lheitura antegral de la miesma. Ó seia, cada ator lhiga-se a l'anternete i filma-se cun la webcam a ler ua página de l lhibro. Se quereis partecipar, anscrebi-bos eiqui: http/www.lebaiserdelamatrice.fr. You nun puodo porque l miu francés stá anferrujado, nun tengo webcam, la mie anternete yé debagarosa (sabe Dius cumo a las bezes me ye deficel screbir un post) i an to la notícia nun ancuntrei la palabra cachet (un de ls mius galicismos perferidos).
La spriéncia parece-me antressante, mas nun rejisto a perguntar: quien será que bai a ber este filme? Pergunta angénua! You yá debie de saber que, pa l mais de ls artistas, l público ye l que menos antressa.


Baleia






Yerbeira que bota muitos tuoros i sien fuolhas (las que bota son pequerricas). Ye tenida cumo mala que apesta las sembraduras, mas ousada para bardeiros, i cuido que ls burros gústan de las rober.




Las fiestas cólgan-se uas nas outras


[crónica salida ne l jornal Público l die 31 de agosto]


Cul berano, an special Agosto, muita cousa demuda na prainada mirandesa. Agora yá nun ye perciso asperar la fin de la trilha, que era ende pula Nuossa Senhora de Agosto, para refrescar las calores de la segada i sgalrear to la munha que s’antranhou por quantos buraquitos l cuorpo ten. Por esso, las fiestas puoden ampeçar bien cedo i colgar-se uas nas outras cumo un rosairo até fin de berano, sin parar. An muita tierra, l berano ye ua fiesta sin paraige i a las bezes nin un berano chega para tanta fiesta i tanta gana deilha. Yá bai loinge l tiempo an que cada pobo tenie sue fiesta i apuis la mocidade iba a fazer la ronda puls pobos alredror a saber de mais. Purmeiro, fúrun ls dies de fiesta que demudórun para calhar ne l tiempo de benida de ls eimigrantes ou an que l trabalho nun atrabancaba l baile. Apuis, fui la fiesta ourdenada a cuntar cula giente que trabalha noutras tierras pertuesas i tenendo siempre persente l’eideia de que cada beç mais las pessonas ténen mais tiempo i gana para fiestas. Este nuosso tiempo ye tamien claramente un tiempo de balorizaçon de la fiesta, muitas bezes ancubierta ambaixo la palabra turismo.

Nun fui solo l tiempo de la fiesta que demudou ou se ten benido a alhargar, mas ye l’eideia de fiesta que tamien ten benido a demudar i a tener an cunta l sentir de la giente ne ls dies d’hoije. Agora, yá nun ye ralo béren-se fiestas a que nun le corresponde nanhue parte relegiosa, i an todas eilhas las preocupaçones culturales ban a la par cul porgrama de adbertimiento, adonde la música ye reina. Loinge tamien yá queda, pa l mais de la giente, l’edideia de fiesta cumo die de mesa farta até arrebentar, que ls dies yá nun son amargosos cumo inda nun hai muito tiempo. Ye berdade que inda agora ne ls açougues se chega a formar fila, mas esso ye porque la chicha, subretodo an forma de puosta, cuntina a ser l prato por eicelença de fiesta que s’apersente. L que se bei son ls mardomos de cada anho a querer fazer mais do que ls de l anho atrasado, i a las bezes custa a antender adonde se bai a saber de denheiro para tanta cousa. Nada que nun se beia a outros nibles, cumo inda hai poucos dies se passou culs Jogos Oulímpicos an Pequin.

L’eideia de fiesta ten tamien benido a fazer parte, an muitos lhados, de ls nuobos modos de chamar giente i assi dar bida nuoba a sítios adonde las pessonas menos quieren ir. Ye la fiesta a anscrebir-se ne ls cunceitos de turismo i de zambolbimiento, a eisigir ua porgramaçon i eideias para alhá de cada berano i a tener necidade dun pensar nuobo i de struturas de apoio i ourganizaçon cuntinas. Esse ye un bun camino para seguir por alhá, que a algun lhado ha de lhebar. Puode nun dar fruitos dun die pa l outro, mas bai-los dando al modo que haba capacidade para anunciar la fiesta an to l lhado i cun eilha dar le algo de nuobo a las pessonas. Por ua buona fiesta, que bala mesmo la pena, las pessonas ban até la fin de l mundo.


30/08/08

Sendin i la staçon de l camboio




Se eiqui yá fui l sítio por adonde antraba la cebelizaçon, por esto que responda quien puoda ou anton que seia aferronado por melhones d'abiespras abibadoras de la bergonha. Peç-me que nien assi que you yá estou cume l dezideiro: "la bergindade i la bergonha quando se pérden ye para siempre!"





Ua Biaige Al Tiempo de ls Castielhos





Ne l ampeço de la mie mocidade, li alguns lhibros dua coleçon jubenil antitulada
Viagens no Tempo de la outorie de Ana Maria Magalhães i Isabel Alçada, eiditada pula Caminho. Ls heiróis son ls armanos Ana i João i l cientista Orlando i an cada lhibro biaijan para ua era defrente i assísten a acuntecimentos amportantes de la nuossa Stória.
Recientemente, reli l prumeiro lhibro de todos:
Uma Viagem Ao Tempo dos Castelos. La stória nun ye genial, mas ye adbertida, flui, ten ritmo, ansina (ó relhembra)spetos amportantes subre l seclo XII i dá gana de coincer mais. Mas debo cunfessar que me senti anquemodado cun la perséncia dun cierto "I".
La prumeira beç que li l lhibro, el falaba de dous moços que biajában de l seclo XX para l seclo XII i apuis bolbien. Na eidiçon atualmente a la benda, dous moços biáijan de l seclo XXI para l seclo XII i apuis boolben. Este "I" nun ye solo un pormenor. Quier dezir que alguien (las outoras? l eiditor? l rebisor?) pensou que ls moços de hoije nun se identificarien cun las personaiges se eilhas fúran de l seclo XX. Cumo la stória foi screbida ne ls anhos 70 i you li-la ne ls anhos 90 i eidentifiquei-me cun las personaiges i para alhá além desso acradito que ls moços lheitores de hoije son anteligentes, cunfesso que tengo algue deficuldade an seguir este raciocínio.
Solo spero que ls repunsables por esta altaraçon (de restro, squecírun-se de la fazer an algues partes de l lhibro) quéden afastadas de clássicos de la lhiteratura jubenil cumo Moby Dick ó La Ilha de l Tesouro. Caso cuntrairo, naide puode preber las cunsequéncias.



29/08/08

Debersidade

Antrada de Belharino (dantes)



De l que bos bou a falar hoije, talbeç nun seia nuoba nien stranho para muitos. Mas gusto de partilhar cun todos ls que eiqui bénen, las cousas buonas i malas, las quemenéncias, las que admiro, que son çfrentes de dantes, que son ua rialidade, que se pássan a la mie puorta. Como bos dixe que m’íba a mudar uas quatro sumanas pa l praino mirandés, fui berdade, tamien ye berdade que yá se passórun.

L que quiero cuntar i cun bós partelhar, acunteciu ne l miu canto, que queda ne l Bárrio de Belharino an Zenízio. Durante ls dies que por ende stube, eili na punta de riba (quien sal a caras a la Speciosa) adonde por caçuada muitos chamában la “Praça de Spanha” (naide lhebaba a mal), quien stubisse d’abiso i d’oureilhas listas, oubie falar meia dúzia (seis) de lhénguas. Quereis ber?
Ls filhos de tiu Nacimento (nietos de tiu Tibério) por bias de habéren nacido n’Almanha falában Alman; ls filhos d’Eilário (nietos de tiu Jesé Fracisco) porque nacírun an Fráncia falában l Francés; tiu Ramiro i ls filhos porque sou pai tiu Eimílio se scapou pa la Spanha i alhá nacírun, fálan l Spanhol (eiqui nada m’admiraba que tamien benisse algun sturiano pula parte de la mai); un cachico mais abaixo tiu Abel (Formariç) nun tenie porblema nanhun an meter ls Oks i ls very goods de l Anglés de l Canadá porque por alhá fai pula bida hai muitos i muitos anhos, i del ten que se serbir. Berdade se diga que son bilhingues, l Pertúes ye coincido de todos eilhes i que cun nós l ambérsan porque tamien porqui hai muitos que bíben alhá para baixo (Pertual) i fálan solo Pertués.

Pul meio dessa debersidade lhenguística de Françés, Aleman, Anglés, Spanhol i Pertués, andaba l Mirandés. You, ls pais i abós dessa mocidade toda falamos la nuossa lhéngua mai, aqueilha que siempre eiqui se falou i daprendimos uns culs outros. Mais bos digo, neste mesmo canto bibírun mius abós i l mais de l abós deilhes, nun passaba pula cabeça de nanhun puls anhos 50 de l seclo datrás un die nestas rues meter tanta riqueza lhenguística. Solo falában Mirandés, l grabe era la lhéngua mais achegada i de fidalgos. Cumo stában çtantes deste caldo feito destas lhénguas de l mundo!?
L Mirandés ne l meio deste lhenguatório todo nunca se quedaba atrás, nun fusse Zenízio ua de las aldés adonde mais i mais bien se fala.
I biba la debersidade.


Antrada de Belharino (agora)




Campanhas sádicas

Na mie einfáncia, las bacanças de berano tenien más ó menos trés meses i meio. Las classes acabában pula prumeira sumana de Júnio i solo bolbien a ampeçar an ampeços de Outubre. Grandes tiempos! Ua criança até bolbie à la scuola chena de sauidades.
Apuis, acurtiórun las bacanças para trés meses i más tarde para dous meses i meio. Más recientemiente, aparecírun ls ATL i coleijos pribados que nien sequiera cérran an to l berano . Esto para dezir que, hoije an die, ls garotos yá nun ténen la mesma suorte. Alhá de tenéren las féries más cúrtias, las grandes superfíces inda ambentórun ua cousa mesmo einerbante: las campanhas de buolta a las classes.
Quier dezir, un moço an férias nun puode lhigar la telbison ó salir para la ruga sin ancarar cun un anúncio subre la buolta a las classes. Quien foi l sádico que se alhembrou de fazer esto? Mira, rapaç, tu stás de férias, mas tenerás que bolber a las classes. I para quien ten filhos a studar, l anúncio inda ye más sádico.
Quanto a mi, an nome de ls sauidosos anhos 80, sólo querie que todos ls adultos tubíssen dreito a trés meses de féries pagas. Esso si, serie ua lei anteressante. Pouco realista, mas anteressante.

Las trés penheiras


"Diç que ua beç un rapaç se arrimou a Çócrates - al Griego, nó al Purmeiro Menistro, que a esse nun se arrumarie assi un a el tan debrebe i de manos lhabadas - diç que se arrimou, anton, al Çócrates i le diç:

- Anton, yá sabes l que andubo l nuosso amigo Andreias a armar?! Purpara-te que bás a quedar arrelhampado!...

- Aspera, diç-le l filósofo, yá penheireste l que me bás a cuntar cun las trés penheiras?

- Penheirar cun las trés penheiras?! Quales penheiras?!

- Purmeira penheira: la berdade. La cousa que me bás a cuntar será berdade?

- Diç que si fui berdade, si... a mi fui un que me lo cuntou...

- Buono, fui un que te lo cuntou. Bamos anton a ber la segunda penheira: la bundade. La cousa que me bás a cuntar será cousa buona?

- Home, buona, buona nun ye... you más balie que nun houbira sido berdade... que eilha, mi buona, si nun ye!...

- Muito bien. Falta la terceira penheira: la outelidade. Será que l que me bás a cuntar ye útele, tanto para ti, cumo para mi ou para Andreias?

- Útele nun ye, mas you cuidei que a ti te gustaba sabé-lo!...

- Home, yá beis: apuis de penheirado, nun quedou nada de la tue ambaixada. L que me ibas a cuntar nun bai a ser berdade, nun ye cousa buona, nien ye útele para ti nien para mi nien para Andreias.

Sendo assi, miu amigo, nun tengo antançones de l saber. I bou-te a dezir ua cousa: fazies bien se nun andaras por ende a xaldrocar, arriba i abaixo, a amentar an Andreias que ye tanto miu amigo cumo tou."


Esta ye ua cuntica que se oube muita beç, i stá mi strampalhada porqui pula anternete. You cuidei que tamien quedaba bien an Mirandés, assi a mo'de fin de bacanças ou de ampeços de trabalho.

Mas nun la penheirei: cunta-se cumo se fura de Çócrates, mas you tamien yá la oubi cumo sendo de outros. La outelidade será pouca, para nun dezir niua. I la bundade, cuitadica, stou quaije cumo dezie l outro: buona, buona, nun ye!...

Mas anda que mal tamien nun há de fazer!


27/08/08

La Terceira palhestra de mirandés



La terceira palhestra acunteciu ne l die 8 de Márcio i l porsor Amadeu, cuntinando a falar de la stória de la lhéngua fizo ua prática subre l seclo XII i, cumo siempre, tenie decumientos para falar a la buolta deilhes. Assi, ampeçou a falar subre l decumiento de Júlio de 1172, an que l Rei D. Fonso Anriqueç, fai la donaçon de l termo de Palaçuolo al nobre Pedro Menendes cun la nomeada de Tiu. Este termo de Palaçuolo era alhargado a Bilasseco, S. Pedro de la Silba, Augas Bibas, Prado-Gaton i al que ye hoije Fuonte Lhadron. Este decumiento stá screbido an lhatin, mas ls chamadeiros de l termo, ls caminos i las ancruzelhadas yá ténen ls nomes an Lheonés. Ora isto ye la proba que yá nesse tiempo se falaba lheonés nesses lhugares, yá que l nome de ls sítios son siempre puostos na lhéngua que ye falada nesses lhugares.
Falou inda de un decumiento de l ampeço de l seclo XIII Janeiro de 1211 an que l Rei D. Çáncio I, fai la donaçon de Infainç i Costantin al Mosteiro de Moreiruola. D. Çáncio I, que andubo siempre de mal cun l´eigreija i apuis de haber sido squemungado pul Papa, este mandou dous eimissairos para fazer las pazes cul Rei. Un destes eimissairos era l Abade de l Mosteiro de Moreiruola. Assi, quando D. Çáncio I, queda malo an Coimbra an Nobembre de 1210 i apuis ye lhebado para Santarén, yá stában cun el ls dous eimissairos i tenerá sido a la cabeceira de l lheito de l Rei quando este yá staba mui malico que l Abade de l Mosteiro de Moreiruola tenerá cumbencido l Rei a fazer la donaçon de Infainç i Costantin al Mosteiro de Moreiruola i an troca ls frailes rezarien pula sue alma. Ye a partir desta data Janeiro de 1211, que ls frailes de Moreiruola chégan a las tierras de Miranda, adonde benírun a tener ua amportança mui grande. Subre la culidade desta palhestra, cumo de todas eilhas nun ye perciso dezir nada, mas mesmo assi, queda eiqui l comentairo de l tiu Adelino, armano de Basílio que stá a bibir ne l Canadá i que nunca tenie oubido falar l porsor Amadeu. “You quando l tiu dixo que iba a falar de la stória de la lhéngua mirandesa ne l seclo XII, pensei acá pa ls mius botones, depressa te eirás a calhar, yá que nun tenerás muita cousa para dezir subre esse tiempo. L tiu ampeçou a falar i passada hora i meia nun se calhaba i inda tenie mais assunto. Ende you pensei. Carai! Assi yá bal la pena un home tener nacido”. Cuido que este comentairo dua pessona que só stubo nesta palhestra i nun coincie l porsor, retrata bien l modo cumo l porsor Amadeu, de un modo simples, mas cun muita sabedorie, passa la mensaije a todas las pessonas.
Francisco Domingues, 10 de Márcio de 2008.


23/08/08

Ama-me mais ua beç



Pido to ls anhos quando chego a la mie tierra pul berano para que m’ame outra beç. I cuido que to l mundo l fai. Ye un rogo que stá cheno de rezon, que ten que ser feito siempre, nun porque eilha deixasse de l fazer mas si por houmildade.
Quien naciu ne ls anhos cinquenta de l seclo datrás, nun lhugar tan pequerrico i guapo inda que fechado al mundo cumo you naci solo, ten que ser houmilde i fazer este rogo cumo l fai un nino a sue mai pedindo la bençon to las nuites quando se quier drumir. Cumo s’esse rogo fura para quedar d’atalaia na scuridon de la nuite, l miu me guarde pulas lhargas demoras.
Scapei-me de garoto quando porqui todo ampeçaba a streformar-se, you a medrar i las eideias de la ciéncia a ancarrapitar-se nas arribas de l saber de las gientes desta tierra. Podie dezir-se que anté eiqui todo staba agarrado a un saber que se habie ardado, adubado i podado por giraçones, anhos i anhos d’afilo, las juntas de bacas i béstias stában a dar lhugar als tratores i trilhadeiras, nun tardarien tamien estas a séren sustituidas por aqueilhas que ségan, i trílhan anriba de ls restroilhos.
Mas esta tierra ama ls que acá trabálhan to ls dies i cuntina a amar todos aqueilhes que derrotórun i zbrabórun touçales, scobales, balhes i lhameiros para sembrar pan i poner patatas, amou ls lhabradores i arrincadores de piedra para fazer las casas i chabolos, ls que fazírun ls poços i fuontes para regar las cebolhas i sacar l’auga para buer. I tengo la certeza que nunca squeciu i siempre amou aqueilhes que se scapórun.
Hoije, quando le pido que m’ame outra beç i to ls sous filhos que se spargírun pul mundo, ye un ato de bien querer, de lhembrar que ye nessa bibéncia, nesse xufrimiento de fazer las cousas, nesse sfuorço que neilha se botou para tener pan, que mos ajudou a todos a fazer camino. Muito le debemos a eilha.
Saber que somos dua tierra pequerrica, guapa, houmilde, cun pessonas que mos dan las buonas benidas de braços abiertos, ábren la puorta de sues casas, çpuosta a cumbersar i ne ls sou uolhos hai un relhampo d'alegrie, ye de ls melhores i mais lhargos cunsuolos que un puode tener. Inche-mos l coraçon i calece-mos l’alma.
Dende siempre l mesmo rogo: ama-me mais ua beç.






20/08/08

L Tango



Se alguns de bós stubir por acauso, ne l próssimo demingo, an Leiria, podrá assistir, ne l ourfeon bielho (Ruga Latino Coelho, 12, acerca de la Praça Rodrigues Lobo i de la Sé), a la pieça O Tango de Slawomir Mrozek, perduzida pul Nariz, Teatro de Grupo.
La ancenaçon ye de Pedro Oliveira i l'anterpretaçon quedará por cuonta de Ana Moderno, Bruno Jerónimo, João Bandeira, Miguel Matos, Rui Ferreira, Sónia Ramalho i Tânia Chavinha.

"La stúpida lhuita pul poder - retrato dua família an albrote, adonde la lhuita pul poder dá cunta de todos ls sous aliçaces, cumparable a la lhuita pul poder político i la sue stúpida alternáncia que eirremediablemente lhieba a la muorte de l mais fraco".



19/08/08

Citaçon de l eie (La Fuorça)

La fuorça nun ben de las capacidades físicas. Ben dua buntade andomable.
Mahatma Gandhi

18/08/08

A la pertuesa

Cumo se mide l'eiducaçon dun paiç? Ls "specialistas" úsan alguns strumientos cumo l númaro de diplomas, l númaro de retençones (nun ye politicamiente correto dezir chombos), l abandono scolar, l número de pessonas que saben ler, etc.
Son strumientos amportantes, mas nun chégan. Até porque hai pessonas que nun fúrun a la scuola i son mui eiducadas i doutorados que son uas béstias (que me çcúlpen las béstias).
Cumo se mide, anton, l'eiducaçon? Talbeç mirando pa ls cumportamientos de las pessonas.
Hoije, anquanto passeaba pula ruga, bi ua mai i ua filha (cun mais ó menos dieç anhos) a passear ua perrica. A cierta altura, la perrica ampeçou a - cumo dezir esto? - fazer las necidades ne l passeio. La criança preguntou:
- I agora, mai? Tenemos que lhimpar?
- Nó -respundiu la "adulta" - l passeio yá staba puorco.
Este eipisódio diç muito subre l passado i l feturo de l'eiducaçon - l'eiducaçon que la mai tubo i l'eiducaçon que la filha poderá benir a tener.
Haberá campo para cuontas destas ne l Anstituto Nacional de Statística?

La Segunda Palhestra de Mirandés



La segunda palhestra tubo lhugar ne l die 16 de Febreiro i cumo era de sperar nun stubírun tantas pessonas, yá que nesse die nun habie niun eibento cultural ne l Clube Cultural e Recreativo do Alto do moinho. Inda assi stában a la buolta de quarenta pessonas, sendo la maiorie mirandesas i destas ua buona parte éran de Zenízio, armanadas a la buolta de l sprito de pertença al Nial de la Boubielha. Tamien de Augas Bibas staba ua buona representaçon i habie inda pessonas de Prado-Gaton, de Bempuosta, de Sendin i de Miranda. Que pena ye nun haber mais ourganizaçones cumo l Nial de la Boubielha, para traer mais pessonas a estas palhestras. Talbeç un die l´ALM puoda criar este sprito de pertença a la Lhéngua Mirandesa i faga l´ounion de todos ls Mirandeses i amigos de la lhéngua a bibir an Lisboua i arredores.
L porsor Amadeu, nesta segunda palhestra fizo ua prática subre l seclo XIII i falou de alguns decumientos desse tiempo, dando grande amportança al purmeiro decumiento screbido an Lheonés cun la data de 1255. Esse decumiento ye dua donaçon feita pul nobre Fonso Mendes de Bornes, de las sues tierras de Zenízio i de S. Juan de la Ribeira al Mosteiro de Moreiruola i an troca ls frailes desse Mosteiro tenien que rezar pula sue alma i de toda la sue família. Carai ! Cumo ls de Zenízio quedemos anchados i chenos de proua quando l porsor Amadeu, falou de la nuossa tierra cumo stando lhiada a un decumiento cun tan grande amportança pa la Lhéngua Mirandesa.
L porsor Amadeu, falou tamien an decumientos de 1248, 1257 i 1279 subre Zenízio i Angueira, screbidos an lhatin i todos eilhes a fazer donaçones al Mosteiro de Moreiruola. Falou inda de un decumiento de 28 de Setembre de 1256 an que D. Çancha Laurenç i sues filhas bénden al Mosteiro de Moreiruola dues partes de tierras que tenien an Angueira i de outro de 30 de Setembre de l mesmo anho an que D. Marie Rodrigueç bende un tércio de tierras que tenie an Angueira, tamien al Mosteiro de Moreiruola.
Un bien haia a todos ls que stubírun nesta palhestra i un bien haia al porsor Amadeu, por mais ua beç tener transmido ls sous grandes coincimientos subre la stória de la Lhéngua Mirandesa.
Francisco Domingues, 18 de Febreiro de 2008.

11/08/08

La Purmeira Palhestra de Mirandés

La purmeira palhestra era para tener sido an Dezembre, mas por motibos pessonales de l porsor Amadeu, nun se realizou. Esta passou assi pa l die 26 de Janeiro i fui antegrada ne l Porgrama Multicultural que l Clube Cultural e Recreativo do Alto do Moinho, lhebou a cabo antre ls dies 23 i 27 de Janeiro, antitulado Sabores i Saberes, pa l qual tubo la amablidade de mos cumbidar a participar.Nesse die ne l pabilhon desse clube tubo lhugar ua sposiçon de lhibros an mirandés i ua sposiçon subre las buoltas de la lhana cun retratos i testos de l´ autorie de Faustino Antão. Apuis de muita giente haber passado pul pabilhon, tener bido i admirado ls lhibros, ls retraos i ls testos, chegou la hora de la purmeira palhestra i ende a la buolta de las quatro de la tarde alhá staba ua sala chena cun cerca de sessenta pessonas cun ua curjidade mui grande para oubir l porsor i ambestigador Amadeu Ferreira.
Cun la simplicidade que l porsor Amadeu yá mos habituou, mas tamien cun la sue grande sabedorie, fizo ua prática mui buona. L porsor Amadeu, falou de la stória de la lhéngua mirandesa ne l seclo XVI i ampeçou por este seclo, por ser l seclo an que Miranda de l Douro passou a cidade i tamien a tener bispo.
L porsor Amadeu, falou de decumientos desse tiempo que fálan de la lhéngua mirandesa i antre eilhes falou de l poema de l Çterrado an Miranda, que ye de l anho 1574/75. Esse poema nun se sabe bien al cierto de quien ye, mas pode tener sido screbido por Diogo de Teive, que stubo çterrado cumo abade an Bilachana, apuis de haber sido cundanado pula Anquesiçon.
Diogo de Teive era un home mui culto i era amigo de l Bispo de Miranda D. Julião de Alba. Outro decumiento de que l porsor Amadeu falou, ye un decumiento de Severim de Faria, que relata la biaije que el fizo de Ébora a Miranda a mando de l bispo de Ébora, para dar ls parabienes al Bispo de Miranda, por este tener sido nomeado Arcebispo de Ébora. Severim de Faria stubo an Miranda uito dies i ne l sou relato fala de la Lhéngua Mirandesa, de la sue Giente i de l sou Termo. Cumo siempre l porsor Amadeu, ancantou i spertou la curjidade a la maiorie de las pessonas que eilhi stában pa la amportança desta lhéngua na stória i na cultura de ls Mirandeses i de Pertual. De las muitas pessonas que eilhi stában, ua era la bareadora de la cultura de la Câmara de l Seixal, que deixou alguas palabras de gratidon al porsor Amadeu i fizo un apelo para cuntinar este trabalho, yá que l mesmo ye un patrimonho de Pertual i por isso nun se debe perder. L persidente de l Clube Cultural e Recreativo do Alto do Moinho, tamien deixou alguas palabras amigas i de gratidon, yá que segundo el l eibento por eilhes ourganizado quedou mais rico cun esta einiciatiba de l Mirandés.
Un bien haia nuosso pa ls dirigientes de l clube i pessonas que ajudórun a lhebar palantre este eibento Multicultural. Un bien haia a Faustino Antão pula sposiçon las buoltas de la lhana. Un bien haia tamien pa l’Associaçon Nial de la Boubielha, pul trabalho i apoio que ten dado i pula dibulgaçon que ten feito de la lhéngua mirandesa an todos ls sous eibentos, an special zde la fiesta de l die dous de Febreiro de 2002 i agora tamien ne l site de l Nial de l´Boubielha. Un bien haia als administradores de l site i a todos ls que nel ténen colaborado. An último un bien haia mui grande a l´Associaçon de Lhéngua Mirandesa i an special al porsor i ambestigador Amadeu Ferreira.
Francisco Domingues, 28 de Janeiro de 2008.


Las Palhestras de Mirandés



Las palhestras dadas pul porsor Amadeu, no anho lectibo 2007/2008, fazírun parte de l 3º curso de Lhéngua i Cultura Mirandesas dado an Corroios. Assi, i tenendo an bista l anriquecimiento de ls alunos procurei fazer un testo de cada ua deilhas que agora ampeçan a ser publicadas.
Francisco Domingues

09/08/08

Definiçon de eigoismo



Un eigoista ye alguien que nun pensa an mi.
Labiche





L Final de l filme



Hai uns dies, Válter Deusdado screbiu eiqui ne l froles la sue oupenion subre l çcurso que l persidente fizo na fin de l més atrasado. You gustarie tamien de dar la mie oupenion, mas nun puodo, porque nun oubi l çcurso.
Nun ye que nun soubira que l home iba a falar al paiç. Até cuido que oubi l abiso mais de dieç bezes. Mas pensei acá para mi: l home bai a dezir que bai de férias, mas nun se resigna. I anton, segui la mie bida i acabei por ler l die apuis, an bários blogues, que l persidente habie perdido ua buona ouportunidade para star calhado.
Mas nun ye subre esso que quiero falar. Quiero falar-bos de cinema, ó melhor, subre un filme anstitucional que bi esta sumana ne l Museu de la Persidéncia i que fala, mui resumidamente, subre las atuaçones de todos ls persidentes de la República Pertuesa.
Achei antressante, mas nun gustei muito de l final (ls roteiros para la ciéncia i la ancluson ambentados para Cavaco). Nun ye que steia contra ls roteiros. Pul cuntrairo. Acho que todos ls políticos debien biajar pul paiç para coincéren bien ciertas rialidades que nun stán screbidas ne ls papeles que lhéin ne ls sous gabinetes. You acho ye que l filme debie de acabar de outra maneira, por eisemplo, cun ua frase (i eimagens a cundezir) de l género: cun Cavaco Silva, l 10 de Júnio tornou-se a chamar l Die de la Raça. Serie un bun remate.

08/08/08

L´ Antrega de ls Diplomas i de ls Lhibros als alunos(2)


An seguida fizo ls agradecimientos al Clube Cultural e Recreativo do Alto do Moinho,
por este haber amprestado las salas pa las aulas i pa las palhestras al lhargo destes quatro anhos, a Manuel Dias que siempre fizo la lhigaçon antre l Nial de l´Boubielha i l Clube Cultural e Recreativo do Alto do Moinho, a L´Associaçon Nial de l´Boubielha pula sue buona colaboraçon, als alunos deste anho i als alunos antigos, a todas las pessonas que stubírun nas palhestras i a Basílio João pula colaboraçon dada astanho nas aulas. An último lhugar agradeciu a l´Associaçon de Lhéngua Mirandesa i an special al porsor Amadeu Ferreira, por tornar possible l ansino de l Mirandés an Corroios al lhargo destes quatro anhos.
Seguiu-se l´antrega de ls diplomas i de ls lhibros als alunos, tenendo Francisco dito que este anho bai ser antregue l diploma pula segunda beç a ua aluna de la segunda geraçon Marisa João. Ora, isto ye l sinal que ls nuobos tamien se antressan pul mirandés i que tenie pena que nun fusse tamien antregue a Neuza que ampeçou l terceiro anho, mas nun l terminou. Dixo an seguida que la capa de l lhibro de ls alunos era dun uolmo cul nial dua ceguonha an Zenízio que yá nun eisiste i que speraba que la ceguonha que dantes trazie ls garoticos, puoda trazer als alunos que agora acabórun l curso muitas eideias nuobas para screbir muito.
Apuis de antregar ls diplomas i ls lhibros als alunos, l porsor Amadeu tomou la palabra para fazer l´ abaluaçon destes quatro anhos de ansino de l mirandés an Corroios i an special deste anho, an que las aulas acuntecírun sien la sue persença, purparaçon i coordenaçon. Assi, dixo que tenie muita proua por ber que las simientes que lhançou ne ls anhos atrasados stán a ser bien tratadas, a dar frutos i cun piernas para cuntinar a caminar sien la sue ajuda. Claro que estas palabras son ditas porque Amadeu ye nuosso amigo, mas nós sabemos que el cuntinará a ser siempre necessairo adonde l mirandés steia i an special ne l que toca a la stória i a la cultura mirandesas.
An seguida respondiu al zafio de Francisco dezindo que bai lhebar essa eideia a ua reunion de direçon, que decierto dará an seguida ua assemblé donde salirá un grupo de pessonas de bárias aldés para poner an prática esse zafio.
Segui-se l persidente de l Clube Cultural e Recreativo do Alto do Moinho, comande Torres, dezindo que habie sido ua honra pa l Clube i pa la sue pessona an particular por tener dado l sou cuntributo para que este trabalho que cunsidrou cumo patriótico tubisse sido feito i que staran simpre de puortas abiertas para nos cuntinar a receber.
An último Leonardo Antão, an nome de l Nial de l´Boubielha usou de la palabra para agradecir a todos quantos habien tornado possible estes quatro anhos de ansino de l mirandés an Corroios i an special al porsor Amadeu, pul brilhante trabalho feito al lhargo destes quatro anhos. An seguida antregou an nome de ls alunos ua Lhembrança a todos ls porsores i al persidente de l Clube do Alto do Moinho i inda un pequeinho cuntributo monetairo al Clube. Las Lhembranças fúrun para todos uas tanazes feitas an fierro forjado pul nuosso cunterranho Tibério Delgado.
Staba na hora de la cena i alhá fumos todos pa la tasca de l Ramos ne l Feijó. La cena ampeçou por buolta de las uito i meia cun uas buonas antradas acumpanhadas por bino, sangrie i augas. A la buolta de la mesa alhá fumos dando cuntinaçon a las cumbersas que quaije siempre mos lhieban de buolta a las nuossas ouriges. Apuis de las buonas antradas ampeçóran a benir trabiessas chenas de chicha assada i fui quemer a la çcriçon. Durante la cena ls amantes de la bola inda fúrun dando de quando an quando ua oulhadela pa la telbison i tubírun ouportunidade de ber ls Russos a spremer la laranja mecânica anté la fazer an bodka. Que bien jogórun ls Russos nesse die. Apuis de yá naide querer quemer mais, benírun ls doces i la fruita seguindo-se l café. Cerca de las onze de la nuite era la beç de l porsor Amadeu dezir mais uas palabricas i ampeçou por dezir que estes ancuontros que se ténen feito ne ls últimos siete anhos, ancerrando cada anho de l ansino de l mirandés an Lisboua son mui amportantes i ténen que cuntinar, yá que estas cenas cun pessonas amigas de la lhéngua ban criando lhaços de amisade i de ounion a la buolta de l mirandés i isso ye buono. Pula sue parte tudo fará para responder al zafio que Francisco fizo i assi dar cuntinidade a estes ancuontros.
Para ancerrar dixo que staba mui cuntente i sentie muita proua por star antre tantas pessonas amigas de l Mirandés i del próprio. Amigos que fui fazendo al lhargo destes siete anhos de l ansino de l mirandés an Lisboua. Claro que estas palabras tubírun ua grande salba de palmas i un bien haia mui grande pa l porsor Amadeu. Pula mie parte só me restra deixar eiqui un bien haia para todos ls que stubírun ne l curso, nas palhestras i na cena i un bien haia mui grande pa l porsor i amigo Amadeu Ferreira.

Francisco Domingues, 24 de San Juan de 2008.



07/08/08

L´ Antrega de ls Diplomas i de ls Lhibros als Alunos(1)



Apuis de tener acabado la sesta palhestra i de Valter tener feito ls agradecimientos an nome de ls que stubírun nas bárias palhestras, Francisco Domingues, que este anho fui l repunsable pulas aulas tenendo la buona colaboraçon de Basílio João, fizo la abaluaçon de mais un anho de curso de l ansino de l Mirandés an Corroios. Assi, dixo que cunsidrando la abaluaçon feita puls alunos na derradeira aula podie dezir que este fui l anho an que houbo mais anformaçon subre:
Grámatica, Bocabulairo, Stória, Cultura i Testos Lhiterarairos. Toda esta anformaçon fui sendo dada als alunos an cada aula i agora cumpilhada an lhibro, que tenie la proua de oufrecer un eisemplar a La Associaçon de la Lhéngua Mirandesa, na pessona de l sou persidente porsor Amadeu i a L´ Associaçon Nial de L´ Boubielha, tamien na pessona de l sou persidente Leonardo Antão. Assi i apesar de ls poucos alunos la culidade de l curso fui buona i a balorizar l trabalho feito an cada aula tubírun ua amportança mui grande las palhestras dadas ua beç an cada més pul porsor Amadeu, que muito anriquecírun ls coincimintos subre la Stória,de la Lhéngua Mirandesa nun só de ls alunos, mas de todos nós que tubimos la suorte de poder assistir a todas eilhas.
Subre la culidade de las palhestras yá Valter dixo muito, mas subre essa culidade quiero eiquei deixar l comentairo de l tiu Adelino, armano de Basílio que stá a bibir ne l Canadá i que stubo na terceira palhestra. Adelino inda nunca tenie oubido falar l porsor Amadeu i diç assi. “You quando l tiu dixo que iba a falar de la stória de la lhéngua mirandesa ne l seclo XII, pensei acá pa ls mius botones!
Depressa te irás a calhar, yá que nun tenerás muita cousa para dezir subre esse tiempo. Apuis, l tiu ampeçou a falar i passada hora i meia nun se calhaba i inda tenie mais assunto i ende you pensei. Carai! Assi, yá bal la pena un home tener nacido.”
Cuido que este comentairo dua pessona que só stubo nessa palhestra i nun coincie l porsor, retrata bien l modo cumo l porsor Amadeu, de ua maneira simples, mas cun muita sabedorie passa la mensaije a todas las pessonas.
An seguida Franciso Domingues, cunsidrou que estes quatro anhos de ansino de l mirandés an Corroios, an colaboraçon cul nial de l´Boubielha, mais ls dous an Lisboua na Oxford School i mais ls trés purmeiros na Casa de trás ls Montes i Alto Douro, l´ Associaçon de Lhéngua Mirandesa stá an cundiçones de partir cumo Associaçon i stabelecendo las parceries que antendir, pa la creaçon de un mobimiento alhargado tenendo an quemun la Lhéngua i la Cultura Mirandesas. Este mobimiento passarie a ser repunsable pula dibulgaçon de la lhéngua, de la cultura atrabeç de ls pauliteiros i agregarie tamien la gastronomie i ls jogos tradicionales. Estes quatro bectores starien assi siempre juntos an todos ls eibentos públicos adonde l´ Associaçon stubisse representada.
Este ye l zafio que you fago a l´ Associaçon de Lhéngua Mirandesa i an special al sou persidente porsor Amadeu Ferreira.

(cuntina)

Francisco Domingues, 24 de San Juan de 2008

05/08/08

L Çcurso de l Persidente

L outro die dezírun-me a la purmanhana que l nuosso Persidente de la República, iba a falar al Paiç. Quedei lhougo cun curjidade, i iba pansando pra mi. L home nin ye de muitas palabras, i isso ficou-me a beilar acá drento. Durante l die cun las muitas cousas para fazer nin tube tiempo de tornar a pansar na cousa. A la nuite, alhá staba you a oulhar pala telbison, a scuitar l que l Persidente staba a dezir. Al modo que l iba oubindo preguntaba para mi. Ou you nun stou a antander, ou l home stá a quedar bielho. Ne l die adelantre, tamien fui motibo de cumbersa ne l trabalho. Falo todos ls dies cun muita giente que trabalha al pie de mi, i nun puodo deixar de poner eiqui la sinceridade cun que ua pessona que bibe cun menos de quenhientos euros por més me dezie; You nun antandi nada l que l home dixo, indo porriba, l que ye que you tengo a ber culs Açores. Pansei para mi, l miesmo que l çcurso de l persidente tubo a haber cun la maiorie de ls Pertueses

Válter Deusaddo

04/08/08

L Ansino de l mirandés an Corroios. Un cachico de stória (5) cuntinaçon


Las aulas, an 2007-2008, fúran dadas ua beç an cada sumana a las quintas a las nuobe i meia de la nuite, cun duraçon dua hora i meia, i tubírun l sou ampeço ne l die 15 de Nobembre. Las aulas segundo ls alunos tubírun ua culidade mui buona i fúran anrequecidas pulas palhestras, mas fui pena que nun tubíssen sido frequentadas por todos ls alunos cul segundo anho. Las palhestras ua beç an cada més, ampeçórun an Janeiro i la purmeira acunteciu ne l die 26 de Janeiro i la 6ª i redadeira ne l die 21 de Junho, fazendo tamien niesse die l ancerramiento de mais un curso de mirandés, l 3º. Todas las palhestras fúrun mui buonas i l númaro de pessonas que stubiran neilhas fui:
60 na purmeira, 43 na segunda, 33 na terceira, 26 na quarta, 24 na quinta i 33 na sesta i última. An jeito de abaluaçon final podemos dezir que este quarto anho de curso corriu mui bien, las aulas fúran purparadas i cordenadas por Francisco Domingues i dadas por Francisco Domingues i Basílio João i tubírun todas eilhas muitos materiales de apoio scritos. Las palhestras subre la Lhéngua Mirandesa fúran purparadas i dadas pul porsor Amadeu i tubírun ua culidade einorme. Esta culidade fui recoincida puls alunos, puls antigos alunos i pulas pessonas que nun stando lhiadas al ansino de l mirandés quedórun ancantadas cun estas palhestras. Decierto que todos nós quedemos mais ricos culs ansinamientos subre la Lhéngua, la Stória i la Cultura Mirandesas i bamos oulhar para eilhas dun modo que anté eiqui nunca l teniemos feito.
Penso que - passados estes quatro anhos de ansino de l Mirandés an Corroios an colaboraçon cun l´ Associaçon Nial de la Boubielha, mais ls dous an Lisboa na Oxford School i ls trés purmeiros na Casa de Trás ls Montes i Alto Douro, l que dá al todo nuobe anhos de ansino -, la ALM - Associaçon de Lhéngua Mirandesa stá an cundiçones de partir cumo Associaçon i stabelecendo las parceries que antandir, pa la criaçon de un mobimiento alhargado tenendo an quemun la Lhéngua i la Cultura Mirandesas. Este mobimiento passarie a ser repunsable pula dibulgaçon de la Lhégua Mirandesa, de la Cultura atrabeç de ls Pauliteiros i antegrarie tamiem la Gastronomie i ls Jogos Tradecionales. Estes quatro betores starien assi siempre juntos an todos ls atos públicos adonde l´Associaçon stubisse representada.
Este ye l zafio que you fago a l´Associaçon de Lhéngua Mirandesa i an special al sou Persidente Porsor Amadeu Ferreira.
Un bien haia al Clube Cultural e Recreativo do Alto do Moinho, por haber amprestado las salas al lhargo destes quatro anhos para dar las aulas i las palhestras. Un bien haia a Manuel Dias que siempre fizo la lhigaçon antre l´ Associaçon Nial de la Boubielha i l Clube Cultural e Recreatibo do Alto do Moinho. Un bien haia a l´ Associaçon Nial de la Boubielha pula sue colaboraçon. Un bien haia als actuales alunos, als antigos i inda a todas las pessonas que stubírun nas palhestras. Un bien haia a Basílio João pula colaboraçon dada astanho nas aulas. Un bien haia a la Associaçon de Lhéngua Mirandesa i an special al porsor Amadeu Ferreira, por tornar possible l ansino de l Mirandés an Corroios al lhargo destes quatro anhos.

Francisco Domingues, 27 de San Juan de 2008

31/07/08

L Cartolica / O Cartolinha

Nó, nun ye l que muitos puoden pensar, pus pouco ten que ber cul santico-general de la Sé de Miranda. Nó, O Cartolinha / L Cartolica ye l jornal de l Agrupamiento Bertical de Scuolas de Miranda de l Douro, de que acaba de salir l nº 3 deste sou anho 27 de publicaçon. Este jornalico ye bilhingue zde hai muitos anhos i an todos ls sous númaros, i este númaro de agora nun scapa a la regra. Yá anhos que l Persidente de la Comisson Eisecutiba, dr. António Santos, me l manda, siempre acumpanhado dua simpática carta screbida an mirandés. Muito oubrigado, amigo Antonho.
Este númaro trai bários artigos an mirandés. Duarte Martins cunta-mos que “Alunos de mirandés fúrun de bejita a la cidade de Segóvia”. Mui antressante ye ua crónica de Hugo Torrado [grabai este nome que inda spero que se benga a falar del mais tarde ne l que respeita al mirandés] que l anho atrasado acabou la scuola secundária i agora anda pul Porto a studar, ampeça assi: «Miranda ye muito más que l que se puoda manginar algun die, nun ye solo l praino mirandés, ye tamien Pertual i ye l mundo». I acaba de l seguinte modo: «Deixo eiqui ua mensaige a la mocidade mirandesa, an special als que ándan agora a daprender a falar i a screbir, pus que nun téngan bergonha i que fágan siempre por falar, screbir la lhéngua de la nuossa tierra. Apuis un die puoden alhebantar la cabeça bien alta i dezir: “you sou mirandés i you sei falar mirandés”. L jornal trai inda un outro pequeinho artigo de Ana Santiago [aluna de l 12º anho, para mi ua de las moças mirandesas que melhor scribe], subre l seclo XXI i la zeigualdade de dreitos i ls males de l mundo.
Este númaro de L Cartolica trai inda un Suplemento de ls mais pequeinhos, cun ua antressante bersion de la fábula “La Chicharra i la formiga”, de Duarte Martins, eilustrada cun zeinhos mui antressante de la Patrícia Cristina i de João Gonçalo de l 1º anho. Ende ls alunos de l 2º anho cúntan tamien cumo l "Home de l Saco" ye malino, todo c'un zeinho bien guapo de André Bernardo Martins, de l mesmo anho. Apuis ye Alexandre Esteves que mos cunta de l cabreiro, fino cumo las streilhas, que le responde a la pregunta dun cura subre las trés cousas mais burras de l mundo, todo cun zeinho bien guapo dua cabra anriba dua peinha a mirar un mundo berde, feito por José Meirinhos.
Para mi ye siempre die de fiesta quando recibo este jornalico. Que cuntine, que me faç muita falta. Un abraço de parabienes i de fuorça para todos ls que l fázen.

30/07/08

Ler ó nun ler



Ne l miu redadeiro post, falei subre ls dreitos de l lheitor. Dous amportantes son "L Dreito de Nun Ler" i "L Dreito de Ler Nun Amporta L Quei". An ciertos círculos, hai algua presson para lermos ciertos lhibros, las "grandes obras". You acho que hai obras muito amportantes que mos dan coincimientos i mos ajúdan a antender melhor la natureza houmana, ma tamien acho que la lheitura debe ser ua spriéncia andebidual (l que nun quier dezir que un nun puoda aceitar cunseilhos subre un lhibro ó outro, ó que la scuola nun deba de tener lheituras oubrigatórias).
Nin d'a perpósito, hoije ancuntrei ne l
Telegraph un artigo subre pessonas que cunféssan que nun lírun alguns grandes lhibros. Achei le grácia a la coincidença i decidi bolber al assunto (bien se anganha ua scritora pertuesa que diç que "nun hai coincidenças").
Un caso falado ye dun académico que cunfessou nun haber lhido l Hamlet i perdiu l amprego. You nun sei se bal la pena lhuitar por esse amprego, mas sei que bal la pena ler l Hamlet. Mas el ye que sabe de la sue bida.


¡¡¡¡¡¡¡¡¡¡ FELIÇ ANIBERSAIRO, Amadeu ¡¡¡¡¡¡¡¡¡¡




Yá chego un cachico tarde i yá a estas horas de la nuite mas ye ampossible nun desear-le: un FELIÇ ANIBERSAIRO a Amadeu.
L zenhador, que ye belga, quijo dezir qualquiera cousa assi:
"Nun chóremos subre l tiempo que passa. Esso apaga las lhuzicas ...!"
"Lhuzicas", nun ye berdade ?
I mais ua beç para un Amigo i an Mirandés :
¡¡¡¡¡¡¡¡¡¡¡¡ FELIÇ ANIBERSAIRO ¡¡¡¡¡¡¡¡¡¡¡¡


28/07/08

Ls Dreitos Einalienables de l Lheitor



Andaba you a mirar para andentro de l cumputador cumo quien mira para andentro dua arca (a ber ls fexeiros antigos), quando ancuntrei esta lista de dreitos de l lheitor. Pus-me a mirar para eilhes i cheguei à la cuncluson de que, inda que séian dreitos mui coincidos, nin siempre son respeitados. I a las bezes, até tenemos bergonha deilhes.
Quantas bezes me preguntórun "que lhibros andas a ler?" i you, ambergonhado, ambentei ua cousa qualquier, squecendo-me que staba, por un cachico, a gozar l dreito númaro un. I l dreito númaro cinco? Nun hai pessonas a craticar aqueilho que ls outros léien i quantos de nós nun tubírun ya bergonha de aceitar que lírun un cierto lhibro? Ó que nun lhírun un cierto lhibro? Ó que saltórun páiginas? Ó que nun l acabórun?
You, por agora ando a gozar muito l dreito 8 i l dreito 3. I tamien nun quiero deixar de gozar l 10. Mas chega de cumbersa. Eiqui quédan, an Mirandés, Ls Dreitos Einalienables de l Lheitor de Daniel Pennac.

1. L Dreito de Nun Ler
2. L Dreito de Saltar Páiginas
3. L Dreito de Nun Acabar Un Lhibro
4. L Dreito de Reler
5. L Dreito de Ler Nun Amporta l Quei
6. L Dreito de Amar ls “Heiróis de ls Remanses”
7. L Dreito de Ler Nun Amporta Adonde
8. L Dreito de Saltar de Lhibro an Lhibro
9. L Dreito de Ler an Boç Alta
10. L Dreito de Nun Falar de l que se Liu

Buonas lheituras a todos.


Ancruzelhadas de l Praino

La Lhuç: ua ancruzelhada de l Praino



“I hai que fazer un canal assi pra nós. Assi puode-se ber lhougo dua mirada las nuobas todas !”
Era assi que Tiégui respundie a ua cumbersa suobre ruodras i “carros de lhinhas” haberá por ende quinze dies. Hoije podemos dezir que tenemos la ancruzelhada de las nuobas de l Praino. A cada un bonda scolher l camino que le dé más agrado. Ye causo para dezir: la ruodra creciu más un cachico!


La nuoba ancruzelhada ye nesta praineira:
http://www.netvibes.com/canalpraino#Cadernos_dal_Praino



27/07/08

L Ansino de l mirandés an Corroios. Un cachico de stória (4)


cuntinaçon

Passadas las férias, ls porsores Amadeu, Bina i Francisco, que ténen trabalhado juntos ne l curso de Corroios i Lisboua (dado na Oxford School) i inda na classe de fala de l curso dado pula anternet (www.sendim.net), tubírun ua purmeira cumbersa tenendo an bista cuntinar l trabalho. Dessa purmeira cumbersa quedou la eideia que habie que cuntinar las aulas an Corroios i an Lisboua pa ls alunos cul segundo anho i que ua beç an cada més se podie fazer ua palhestra pa ls alunos, abierta als antigos alunos i a outras pessonas antressadas, sendo estas palhestras als sábados a la tarde.
Esta eideia fui quemunicada al persidente de l´ANB Leonardo Antão, para que el ancetasse ls cuntatos de modo a assegurar la sala pa las aulas i pa las palhestras. An Outubre de 2007 i apuis de asseguradas las salas ne l Clube Cultural e Recreativo do Alto do Moinho em Corroiois, que mais ua beç las ampresta sien nada pedir an troca, cousa que tenemos de lhoubar yá que nestes tiempos estes géstios ban sendo cada beç mais ralos. Ls porsores cumbersórun de nuobo subre este assunto i chegórun a la cuncluson que só habie cundiçones para cuntinar las aulas an Corroios i que ls alunos de Lisboua podien ir a essas aulas. L porsor Francisco quedaba repunsable pulas aulas de 2007/08 i l porsor Amadeu pulas palhestras subre stória de la lhéngua mirandesa. Quedou inda cumbinado chamar a Basílio João, para dar alguas aulas an colaboraçon cun Francisco Domingues.

(cuntina)

Francisco Domingues, 27 de San Juan de 2008.


26/07/08

Ancuontro de bloggers ne l Naso, a 22 de Agosto



La eideia saliu, yá uns tiempos atrás, de Boieiro i de Manolacas i, solo pula ourige de l'eideia, lhougo passou a ser un ancuontro antrecuntinental
http://baglina.blogspot.com/2008/07/ancuontro-de-bloggers-ii.html

Solo agora traio eiqui la lhembráncia porque yá mos bamos achegando de l die. Será oucasion para molhar la palabra i le darmos de comer a la anternete mirandesa que inda anda algo delgada. I tamien para mos dar-mos a coincer yá que muitos de nós solo mos coincemos pula anternete: i cumo eiqui mandamos tantos abraços, pus ende teneremos la oucasion para que nun séian solo bertuales.
Alhá starei, i spero que la quadrilha de l frolesmirandesas apareça pul Naso, l die 22 de Agosto, ende arrimado a la hora de jantar, ou de l almuorço que ye cumo se diç agora. Que naide se squeça de la palaçuola, que assi la puosta inda sabe melhor.


25/07/08

L Ansino de l Mirandés An Corroios. Un Cachico de Stória (3)


cuntinaçon


An cada final de anho fui sendo feita la abaluaçon de l curso puls porsores i puls alunos i la cuncluson a que se fui chegando era que esta era buona i por isso habie que cuntinar i ir cada beç mais palantre. Chegados a Júlio de 2007, stábamos cun un grupo de alunos de mui buona culidade que tenien acabado este 2º curso i cun dreito al diploma eilementar de Lhéngua i Cultura Mirandesas i cun outro grupo que habie terminado l segundo anho. Antes de l´ antrega de ls diplomas na cena que ancerraba l anho, fui feita la abaluaçon final deste segundo curso de Lhéngua i Cultura Mirandesas, puls alunos i puls porsores. Ls alunos cunsiderórun que durante ls trés anhos tenie habido ua buona camaradaije i que ls lhaços de amisade que yá habie antre la maiorie deilhes salien agora atrabeç de la lhéngua, que la maiorie tenie daprandido a falá-la an pequeinhos, mais fuortes i que al lhargo destes trés anhos tubírun la ouportunidade de la daprander a lher, a screbir, a relhembrar palabras i sonidos que yá stában arredadas de l sou bocabulairo i a daprander cousas de stória i cultura mirandesas de que nunca habien houbido falar.
Ls porsores cunsiderórun que este segundo curso tubo ua culidade mais grande que l purmeiro i, esta acunteciu por haber mais materiales de trabalho, por se tener trabalhado mais nas aulas, mas tamien porque ls alunos habien demonstrado durante ls trés anhos un grande ampeinho i antresse i inda pula quantidade de trabalhos que la maiorie deilhes fizo, muitos de ls quales fúrun publicados ne l Jornal Nordeste.
Feita esta abaluaçon tan buona por todos, l ansino i la dibulgaçon de l mirandés nun podie parar. Assi, habie que cuntinar las aulas pa ls alunos que quedórun cul segundo anho i pa ls outros habie que ancuntrar un modo de pul menos ua beç an cada més haber un ancontro para cuntinar a falar subre la Lhéngua i la Cultura Mirandesas.

(Cuntina)


Francisco Domingues, 27 de San Juan de 2008


Rue de l Lhombo

Vilarinho de Agrochão, Rua do Lombo, 22-VII-08

You stou que nun me puodo queixar de la sina!

I antre las cousas buonas cun que la bida me ten cumbidado, agora inda tengo la suorte de trabalhar cun un rapaç que ye miu amigo i poeta. De ls grandes!

Ne l nuosso serbiço, andamos muita beç por fuora, puls pobos, i tenemos que falar cun muita giente, procurar muita cousa, sacar muito retrato... Diç esse miu amigo, l poeta, que andamos a fazer, assi, a mod'ua "arqueologie de ls saberes". Nun fura el poeta!

Onte, aparciu-me este retrato na mie mesa, junto de un papel cun un scrito. Quaije se me caiu l sangre als pies! Mas isto sou you, que staba alhá quando l retrato fui tirado.

Nisto de poesie, you tengo-le un respeito quaije de eigreija, solo me astrebo a poné-lo an Mirandés, para poder star eiqui. Mas, bendo bien, staba na mie mesa i nun staba assinado, de maneira que you fago del l que me dir la gana, para que dapréndan a ber adonde se "squécen" de las cousas.


"Mira bien l home de Bilarinho que chube l "lhombo" de l camino cinzento deste monte i que la eimaige acontra l anfenito de ls santidos quaije zaparece n'andeble frunteira de l'alma i de la chicha.


Mira bien l'arbre, nun beis que la l huç le dá a las sues bielhas fuolhas ls redadeiros beisos amerosos i que nas sues benas fuge l sangre cansado cumo l cheiro de l feno fuge nas rues.


L hourizonte de la nuoba staçon stá loinge."


an Pertués


"Olha bem o homem de Vilarinho que sobe o "lombo" do caminho cinzento desta colina e que a imagem projectada no infinito dos sentidos quase desaparece na frágil fronteira da alma e da carne.


Olha bem a árvore, não vês que a luz dá às suas velhas folhas os últimos beijos suaves e que nas suas veias corre o sangue cansado como o cheiro do feno corre nas ruas.


O horizonte da nova estação está longe."


A. V.

Julho 2008

L dito



Hai dies que tamien you m’anjoldeiro loinge da l cortiço para dar uas sbolaciadelas por ende afuora cume quaije todo mundo. Nua dessas salidas dei de caras c’ua fiesta cun banda de música i todo, menos foguetes para nun queimar las alas i antón fui-me achegando, achegando, a ber se dában alguns antremocicos assi cume nas fiestas da l Praino. Un ouro cada malguita! dezie la tabuleta spetada no alguidar inda quaije cheno. Pus alhá tirei la moneda debaixo dua ala, agarrei l saquito i ampecei a caminar pulas bordas de la giente antes que algun me xotasse sien querer, pansando que era algun atabano. Si, que ua grande parte de las gientes que naciu i bibe nas cidades anté piensa que las maçanas son fabricadas no mesmo sítio an que se fai l papel. Arrodiando l terreiro miraba, miraba, cume se quejisse angulhir todo cun ls uolhos, ora a la dreita, que saia tan guapa, ora a la esquierda, un garotico a quemer un manelo de açucre, aspuis an frente, ua nina a pedir chin chin, más alantre dous palumbicos acabados de poner anielhas ne ls dedos ponien-se a modos de quedar más guapos nos retratos para un die amostrar als nietos. El falaba pertués mas eilha atrabessa l castelhano. Anton bieno-me a la eideia l dito: “de Spanha nien bun biento nien bun casamiento”. Nun ye que a mi se m’amportasse muito cul casamiento, mas essa de l’aire … afinal you tamien habie benido meio daquel lhado! Cunfesso que inda me cheguei a assustar, bundaba que algua alma çcubrisse que aire me habie lhebado anté eilhi.
Cada beç más me arresquinei anté un punto adonde yá nun poderie passar. I agora?! L peso de ls antremoços nun me deixaba bolar, por esso la selucion era pegar un barquito que eilhi quedaba parado. El me salbarie quando me ajudasse a passar la ribeira … ou pula scrita que cuntrariaba l dito.






23/07/08

Photoblog an mirandés



Zde onte que l Photoblog ten l mirandés cumo lhéngua oufecial http://www.photoblog.com/Sendim/2008/07/22/mirands-pa-l-mundo.html
La eideia fui de Cristóvão Pires, un moço de Sendin que todo traduziu para mirandés i apuis you solo le dei ua upa i corregi algues cousas. Parabienes para el tanto pul trabalho cumo pula einicitiba, que amostra bien l sou amor a la lhéngua mirandesa: grabai bien l nome deste mirandés. Eiqui queda la notícia de que todos puoden, zde agora an delantre, fazer l sou blogue de retratos atrabeç de l Photoblog, an mirandés. Ye assi que la nuossa lhéngua bai crecendo i se bai dando a coincer al mundo, pus ua cousa destas faç mais pul coincimiento de la nuossa lhéngua do que podemos manginar. I ye cun cousas cuncretas que abançamos, cousas cuncretas a fabor de la lhéngua, mas andrento deilha i nó fuora deilha.


22/07/08

Lhambranças



Porquei gusta de la tierra que l biu nacer?
Eiqui bien acerquita hai praia, hai mar, hai muita giente que la percura i l'outra nun le diç nada!
L que le diç mesmo, lo que l deixa feliç ye la hourtica, aqueilha que tantas bezes la biu poner a sue mai. Ten ganas de pula altura de poner las patatas, cebolhas, bóbidas, melones i uns frajonicos para facer l caldo ou cozer cun patatas i ua postica de scabalhau pa l almuorço. Son eimaiges que nun se scápan de la eideia a ningun que tal como you por eilhi no Praino passórun buonos i malos anhos alredor de ls burricos, canhonas ou bacas.
Dá-le gusto passar l tiempo a ber la hourtica a crecer, arrincar ls cherinchos, la carriola, las berdulagas, las serralhas, la yerba moura, la trigueira i las demais daninas.
Buono, berdade seia dita, l tiu gusta mesmo de tener las cousas guapas, i anton quando recibe un agabon de ls que pássan acerca, fica todo cheno de proua.
Faç dues sumanas i l tiu arrincou las patatas i solo querie que bós bissades l tamanho de las patatas, mui eiguales quaije todas. You nunca tenie bisto patatas tan guapas i tan eiguales. Nun tenien pequeinhas, aqueilhas que ye costumbre arrecadar pa la semiente.
Bie-se nos oulhos la felcidade de l tiu, que ancarrapitado nua scaleira tamien scochaba ls frajones de ls frajoneiros que tenien sien eisagero ls trés metros de altura, i cumo eilhes stában carregados de frajones!
L tiu arrenega la praia i l mar, mas stou cierto que se arregala quando stá en la sue huorta falando culs frajones, cebolhas i patatas.
Son bibenças que se anraizórun nas antranhas daquel que, an garotico, maçcou l pan que l diabo amassou. Son cousas que acumpánhan cada un por toda la bida, cousas que nun squécen, cousas que l tiempo nun ye capaç de apagar, i que la lhambrança dá bida para mantener tradiçones quaije perdidas. Assi, i para partilhar la felcidade de l tiu que antendi poner nesta “hourtica de froles mirandesas” esta stória que fura tambien bibida por tantos outros que pula anfáncia la bibírun.


19/07/08

Un zabafo çcarado



Bibo estes redadeiros dies anchado que nien un boto, cumo se fusse adominado por un formieiro, cumo se l mundo stubisse outra beç pa nacer, cheno de ganas, mas fui siempre assi. Stou a dar las últimas ne l trabalho antes d'ampeçar las bacanças dastanho, antes de me quedar uns dies fuora desta pasmaceira que lhiebo zde l’anho passado. Bamos a haber se sou capaç de me quedar an çcanso, de me zlhigar desta torna que ampongo a mi mesmo to l anho.

Deiqui a uns dies mudo-me pa l praino mirandés ende uas quatro sumanas, se todo fur cumo you quiero, cumo l fago hai muitos anhos datrás i essa ye la rezon d’andar anchado. Mas tamien nun ye solo puls die de çcanso cun que sonho l anho anteiro ,i que bien mereco, ye tamien por muitas outras cousas. Ye alhá que you ato las puntas de la mies bibéncias, ye alhá que me sinto bien, carrego las alforjas de las saludades, cumo se de bolbisse outra beç a ser garoto. Ye nesses cachicos de tiempo i de termo que stá l reçumo deste querer.
Dízen-me ls mais achegados que fui siempre assi, ye un feitiu malo, agabo-le la pacéncia als que cumigo bíben an m’aturar, cuido you que esta tempra yá naciu cumigo.
Yá mie mai me dezie que quando era garoto era assi, bibie las redadeiras horas antes de la fiestas de Santa Bárbela, de l Naso i de las biaiges cumo se fusse un pote a cozer las patatas.
Assi sendo aporbeito para desear uns buns dies de çcanço para todos, buonas biaiges, muitos cumbíbios, s’inda habir un cachico de bagar buonas lheituras, tamien an mirandés.
Todos bós que eiqui benis, sabeis que este blogue fui cumo un ombro amigo adonde you m’ancostei siempre, fui ua squina dua rue adonde you m’assomaba para dar uas palabricas, fui un cunfessionairo adonde a miu modo çcarreguei zabafos i teimas, çtapei ls mius gustos i defeitos ariquei la mie scrita, dei uas lhérias i quedei d'a bien, fui un sítio adonde ancuntrei palabras d’ánimo i coinci pessonas i oupeniones, eimaginei-me biajando por sítios bien çtantes deste sítio adonde moro, gráçias a las amboras de todos bós.
Assi sendo, las mies çculpas por mais este zabafo de quien stá mortico por s’ir até sue tierra. You pormeto siempre que podir, puis star de bacanças ye dezir que se stá mais arredado de la scrita i de l’anternete, dando amboras.
Stéiades adonde stubirdes, ls mius deseios son duas buonas bacanças para todos na cumpanhie de ls buossos.