16/01/08

Amboras



Hai un bielho dito antre ls jornalistas que diç mais ou menos esto: quando un perro muorde a un home, nun hai notícia; quando un home muorde a un perro, hai notícia. Foi até este dito que anspirou l títalo de l programa de rádio
O Homem Que Mordeu o Cão. Hai ua otra bariante, citada ne l romanse E Se Trocássemos Umas Ideias Sobre o Assunto, de Mário de Carvalho, que troca la palabra "homem" pula palabra "bispo". Hai notícia quando un bispo muorde un perro, nun la hai quando un perro muorde un bispo.
Hoije, bários jornales dezien que l goberno eirrou na prebison de l'anflaçon. I acrecéntan que hai pul menos dieç anhos que ls gobiernos, uns atrás de ls outros, érran las prebisones de l'anflaçon. Estas anformaçones son amportantes, mas nun son notícias. Notícia seria haber un goberno que acertasse nalgua cousa.


Pacheco


Debo cunfessar que nunca m'antressei pul jornal sumanário
Sol. Mas, ne l sábado passado, merquei un eisemplar, porque querie ler l'anterbista que l escritor Luiz Pacheco le dou, un cachico antes de se morrer. Luiz Pacheco yera un outor politicamente ancorrecto i ua de las sues obras mais afamadas ye A Comunidade, hai pouco tiempo salida en eidiçon de luxo cun pintura de Cruzeiro Seixas.
Antrei nua tabacarie i preguntei pul jornal. Staba alhá, custaba dous euros. Dous euros? You, que adoro l Público de las sestas (mais por bias de ls suplementos que de l jornal) i deixei de l cumprar por custar un euro i binte cinco, bou a dar dous euros por un jornal que nunca me antressou? Yera ua beç sien eisemplo. Tenie ua anterbista de l Pacheco.
Cumprei l jornal. Abri l suplemento cun la antrebista i fui-la a ler na carreira. Deceçon. Muitas partes de l'anterbista stában cortadas, por bias de la lhenguaige de Pacheco (muitas pragas) i alhá staba l abiso: quien quejisse ler l'anterbista cumpleta, tenerie de l fazer na anternete. Anton, para que gastei you ls dous euros?
Quando cheguei a casa, fui al sítio i li l'anterbista. Se nun bos ampoirtais cun pragas i se gostábades de l Pacheco, podeis-la ler aqui.
Ye stranho. L Pacheco tubo ua bida tan chena que custa a acreditar que se morriu. You inda nun acradito.



15/01/08

Que d’hoije nun anho...



[Crónica salida ne l jornal Público, ls dies 13 de Janeiro, na eidiçon de l Porto, i 14 de Janeiro, na eidiçon de Lisboua.]



Siempre achara stranho que, al bolcar de l anho, se pedira tanta cousa i s’amentasse an tanto deseio, cumo se las fuorças que gobérnan l mundo nun mos deixáran un cachico para podermos fazer l que quejíssemos, ua squina adonde la bida podira ser gobernada por nós. Jesé miraba la sue bida al para trás, i aqueilha stranheza oupie-se inda mais, yá que nun se le lhembraba de algue beç haber recebido algo que nun pagasse an calhos, an angúrrias, an delores de l cuorpo i de l’alma, fusse eilha l que fusse.

Afeito a que la ruodra de l tiempo nunca parasse, Jesé habie daprendido que nunca colherie l que nun sumbrasse, que nunca comerie l que nun colhisse i que nunca poderie asperar de buer l que nun fazisse por el: todo era assi cumo camboio an que ambarcamos a cada anho.

Tirando ls poucos anhos an que ls pais l habien ajudado a crecer, Jesé nunca mais tubira ajuda de naide, inda que fúran muitos ls amigos. Ye que ls amigos solo eisísten se nós tamien eisistirmos, solo son nuossos amigos se tamien furmos amigos deilhes, solo mos puoden ajudar se ua mano tamien podíren arrecebir de nós. Bendo bien, pensaba Jesé, todo depende de mi. L mundo ten melhones i remelhones de pessonas, mas solo algues me conhécen ou quieren saber de mi, solo algues puoden saber de ls mius porblemas, de las mies deficuldades, de ls mius suonhos, de la mie gana i, assi i todo, se you deixar que ls conhéçan. Neste miu pequeinho mundo, l mais de las cousas depende de mi, naide puode fazer l que solo you tengo que fazer i, por esso, cada pequeinho géstio que faga ou tenga de fazer ye siempre eissencial para esse miu pequeinho mundo, ten la grandura dun mundo. Este cruza-se cun outros pequeinhos mundos i l que mais deseio, cuntinaba Jesé, ye que bíban i cuntínen al lhado de l miu, para que ls puoda mirar ou, quien sabe, a eilhes me puoda ancostar nua hora mala.

Jesé nunca comiu ubas passas al dar las doze badalhadas, pus sabie que las ubas son para fazer bino ou para comer, até quando l anho bolcaba, pus inda tenie uns buns colgadeiros deilhas. Sentie-las agora ne l campanairo, las badalhadas, algo andebles de l Aire de Riba, tan friu que até ancarambinaba l pensar. Culas tanazes, cuntinou a remexer la borralheira, yá meio a bolber pa la cinza, anquanto estes pensares le íban calcendo l miolho. Dou la redadeira badalhada i nun sentiu nada, mas sabie que l tiempo cuntinaba a passar por el para poder fazer l que podisse, anquanto stubisse bibo.

- You lhougo bi que stabas al lhume, dixo-le la mai que salira de la cama an einaugas, tapada cun un xal negro. Esta borralheira stá mesmo al modo para assar un chouriço. Trai acá uas fuolhas de jornal bielho...

- Habie de star a drumir, respundiu-le Jesé.

- Deixa, que para esso nun me bai a faltar tiempo, que solo tengo esta bida.

Staba buono l chouricico, que comírun calhados. Bie-se que stában bien alhi, maçcando rodaixas i eideias. Bonda star bibo, que l restro ha de se amanhar, remenou Jesé, agarrado pulas palabras de la mai. Mirou-la ne ls sous quaije nobenta anhos i, cumo se todo dependisse de las palabras, lhembrou-se-le l dito, que nunca antendira tan bien cumo naquel sfergante:

- Que d’hoije nun anho...

Amadeu Ferreira


Las reglas, la mie oupenion



You quiero dezir que stou d’acuordo culas quatro reglas que l amigo Amadeu eiqui screbiu, i iba-lo a dezir cun comentairo, i dezie que stan bien i pronto.

Mas apuis ampeçei a mirar para uns retraticos que tengo i un deilhes sacado eiqui a dies, ne l Outonho, quando las fuolhas de las arbles se lhibértan i anton ye ber ne l chano tantas fuolhas armanas, que l chano queda cumo ua manta de farrapos.

I cun eilhas quiero dar ua acumparança, mas se calha l eisemplo que bou a dar nun ye l melhor, mas achei muita asparcéncia culas reglas i un deilhes cumo se puode ber las fuolhas stan todas bien certicas que la cumposiçon ye guapa.

Noutro yá nun ye bien assi.

Bien, culs retratos puode-se dezir que a uns le gusta la orde, a outros la zorde i son guapos todos, todo stá ne l modo cumo quien mira.

Mas buolbendo a las quatro reglas, para bien de todo i todos ye seguir-las, para bien de la scrita, de la cultura mirandesa, para bien de la mensaige que l blogue quier dar, pa la lhibardade, para que l respeito por to l mundo steia siempre bien persente.

Fazistes bien tornar a eilhas, cumo l fazistes lhougo a la nacença deste nuosso querido sítio.


Cumbersa entre l tiu i la tie



- Anton, Marie, stás anraibada?
- I nun ye pra star? Inda ye perciso ir a regar la huorta i tu ne l Mirandés.
- Pus bou-te a dezir ua cousa. Esto inda bai a dar que falar. Tu ya panseste que cun l andar de ls tiempos cada beç haberá menos pessonas cumo nós a falar l Mirandés?
- Pus anton menos razones pa l andares a daprander!
- Pus stás anganhada. Ye al alrobés. Ls tiempos stán a demudar, las pessonas sáben muitas cousas, i a la medida que mais sáben, mais buntade ténen de saber inda mais. Yá stou a ber ua bilblioteca chena de lhibros, i jornales i muitas pessonas puli a ler. Inda te digo mais, bai a haber un centro de studos Mirandeses, eiqui miesmo an Miranda.
- You nin te dou respuosta a tanto çparate. Las pessonas l que quieren ye denheiro.
- Nin todas, nin todas…


13/01/08

4 regras de l blogue froles mirandesas



Quando este blogue ampeçou, aperpus trés regras a respeitar. Beio que ye neçairo acrecentá-le ua 4ª.

Quando ampecemos l blogue, nun fui possible poner estas regras a cunsulta de todo mundo. Eiqui quédan a cunsulta de todas/os, podendo dar-se eideias de outras regras ou de modeficaçones nestas que se aperpónen. Las regras ténen que ser poucas i claras. Béngan, anton las buossas oupeniones, nien que seia solo para dezir que stais de acordo. Assi todos quedaremos mais cuncientes.

Spero que este blogue cuntine a dar froles cada beç mais bistosas i cheirosas, que hónren la nuossa lhéngua mirandesa i cada ua/un de nós.



Regras a respeitar:

1ª screbir solo an mirandés, cunsante la Cumbençon de la Lhéngua i sue 1ª Adenda;
2ª respeitar la lhéngua i la cultura mirandesas;
3ª ser a fabor de todas las pessonas, nun indo por caminos de racismo i outras neguilhas aparecidas, cuntrairas a la houmanidade;
4ª çcutir eideias i nunca çcutir ou atacar pessonas.




Procedimentos:

- quien nun respeitar estas regras berá ls sous testos apagados;
- se alguien se sentir oufendida/o, debe de falar cul admenistrador de l blogue antes de fazer algo i star abierta/o a resolber l causo a bien.




12/01/08

Ties

Jean Dieuzaide, Voyage en Ibérie, Nazaré 1954.

I estas ties, hai que las deixar de fuora tamien ?


Cousas que mos quédan


“Anton bós an Zenízio yá sodes tan poucos i, mesmo assi, inda andais cun anteimas?!” Fui cun estas palabras que l xefe daqueilha patrulha de la guarda falou para eilhes.
Quedou-me para siempre este dito, i yá lo oubi hai uns quatro anhos atrás ne las mies bacanças de berano na mie tierra. I, benindo de adonde benie, i pulas rezones que era dito, mais fuorça tenie para nun l squecer. Dito por un tiu chamado Galhardo (debe ser apelhido), se nun stou anganhado que ye de Samartino, anton na guarda de Miranda. Coincedor pula cierta de l redadeiro porblema de las aldés d’alhá, que stan a quedar sien giente.
Solo para aclariar mais las cousas, Zenízio tenie an cuntas arredundadas, ne ls anhos trinta de l seclo atrasado, seis cientos i trinta registros, naquel tiempo nun se sabien ls númaros puls botos, hoije son arrimado a ciento i trinta (siempre cula Speciosa agarrada).
Mas la rezon que houbo para l dito fui assi, cuntado pula mie tie que staba a la puorta, you habie-me ido a buer café als Bumbeiros (nós hai ciertas horas de l die nun tenemos café n’aldé): Dous tius, nuossos bezinos, trabórun-se de rezones por bias dua carreta de sobras d’amanhos an casa, que fúrun çpejando nua caleija arrimada, eili nas traseiras de las casas. Quiero dezir-bos que dantes, esta mesma caleija que ten un cachico de beiga, este porblema nun se ponie, porque era aporbeitada para fazer i secar al sol ls adobes, cousa de muita amportança, feitos de barro amassado cun palha, que apuis de squadrilhados cua fuorma de madeira, la adobeira, quedában bien certicos para fazer las paredes de las debisones de casa. Ou las sobras, que agora éran demanda, éran lhebadas i aporbeitadas para algue sanja nua baixa alhagadiça. Porque you inda acarretei al lhombo muitos cestos de xeixos para eilhas. Mas ls bezinos, ora que puodes, ora que nun puodes, i assi se fizo ua guerra antre eilhes.
Chegada la guarda apuis de ber que era por aqueilha quemenéncia, que para nada serbie, staba agora a ser l brugo dua anteima. L Samartineiro, home sabido, se calha por ser Mirandés, porque cousas assi le passában pulas manos to ls dies, porque la sue porfisson ye asparcida a la de ls sacristanos, sáben quaije tanto cumo ls curas. Yá nua, nun de home de farda nien d’outoridade, mas si de home que quier todos d'a bien, chamou-los daparte, deixando las ties i la moçada de l juntouro de fuora i bira-se pa ls dous i diç-le:
Dai las manos, i d'a pronto, “anton bós an Zenízio yá sodes tan poucos i mesmo assi inda andais cun anteimas”.
Ye assi cun estas bibéncias i rialidades, que you gusto de fazer estes testos.

Al screbir stou a partilhar.
I you questumo dezir, se nun me mándan calhar quando falo de la mie tierra i de las mies gientes, nun sou capaç de me calhar.



Este retrato ye bien al meio de l'aldé de Zenízio, alhá se bei la Capielha de Santa Cruç, cumo bedes nun se bei biba alma, cumo you gustaba de amostrar un de ls anhos trinta de l seclo datrás, pula cierta staba bien cfrente, se calha cun muitos garoticos, jogando la belharda ou correndo cul arco i la gancheta.


11/01/08

Eirrata



Assumir ls erros ye siempre defícel, mas ye amportante. Ye, portanto, neçairo eimendar l erro que cometi onte, al screbir l post subre la pieça Miedo Azul.
La pieça assenta na cuonta Barba Azul de Charles Perrault. Nun sei se fui por haber tamien ua berson de ls armanos Grimm, se fui por haber falado antes ne ls "Irmãos Catita", acabei por screbir que la cuonta yera de ls armanos Perrault (l suonho tamien nun ajudou). Pul anganho, pido çculpa als lheitores.


MIRANDA DE L DOURO

Armada, zde nuoba pa la guierra,
Tan anclemente i frie te fazieran
Que fulmineste, assi ponendo por tierra
A quantos pula fuorça te quegiran.

I quien antrar ousasse pul Douro
Ou pul oeste ou sul ou pul norte,
Fuosse romano, godo ou fuosse mouro,
Pagaba la ousadia cun la muorte.

Las tues danças son remeniscéncias
Dessas guerras longínquas que crioran,
Cun delor i sangre i místicas eisséncias,
La Pátria que ls antigos mos lhegoran.

Ó Miranda de l Douro, melodie
De la cançon mais romántica de la bida,
Feita de lhuç i suonho e de poesie,
De ua alborada outrora eiqui nacida.

Ancanta-me l bibrar de ls pauliteiros,
Tues hounricas, de hounras i mercés,
Tues gaitas de foles, tous pandeiros
I l jeito de falar l mirandés.

Todo me marabilha an ti, Miranda,
Zde l campo a la cidade, a la reduondeza,
Ls questumes de l pobo, cuomo l anda
L modo de bestir a la mirandesa.

Guosto de ti, Miranda, tal qual yés,
Mie pupila, mie frole agreste,
Franca i sincera de la cabeça ls pies
I seres de l nordeste la mais nordeste.

Por ti passou aqueilha bela anfanta
Que benira alhá de las tierras de Aragon,
Que alén de ser rainha fuora santa,
Eilha que transformou an rosas pan.

Dize-se que inda agora, cuomo anton,
Santa Isabel, an nuites de lhuar,
Spalha rosas que transforma an pan
Als probes que bagueian sien un lar

Al destas cousas tener coincimento,
Antendi la rezon que l pobo ten
L don de amar i dar acuolhimiento,
Fazer bien i sien oulhar a quien.

I por que la tradiçon assi l manda,
Nun permitades que un die l mirandés
Se deixe de falar, que you baia a Miranda
I tenga de te oubir an pertués.

Extracto de un poema do libro “Relíquias do Nordeste Transmontano” de Cláudio Amílcar Carneiro (de Chacim).

10/01/08

Miedo Azul



L Maxime ye un bar/cabaret de Manuel João Vieira (bocalista de la banda Ena Pá 2000 i de ls Irmãos Catita i antigo candidato de risa a Persidente de la República). Zde que ten nuoba geréncia, l cabaret Maxime ten-se metido por ua porgramaçon diberseficada, cun cuncertos, grabaçones de porgramas de telbison cumo l Sempre em Pé (terças na 2:, apersentaçon de Luís Filipe Borges) i spectáculos de strip-tease na nuite de Cunselada. Mais diberseficado que isto, solo tenendo ua pieça de triato specialmente cuncebida para ninos.
Ye isso que acuntecerá a partir de l próssimo die 13. L spectáculo chama-se "Miedo Azul" i ye ua adaptaçon de la cuonta Barba Azul de ls armanos Perrault. La ancenaçon i la anterpretaçon son de José Caldas, ancenador cunceituado que yá ganhou bários prémios i fundador da Associaçon Quinta Parede, que ten zambolbido atebidades de triato an scuolas.
Subre l triato nas scuolas, salirá die 13 a las 17 horas, l lhibro Teatro e Educação Transgressões Disciplinares de Natércia Pacheco, José Caldas i Manuela Terrasêca. La lhibro será apresentado pur Rui Zink.
Más anformaçones an: http://www.chapeuvoador.com/.


lheitura de poemas


Por acasion de l salimiento de l lhibro O que resta do dia, antologia de poesia e prosa de Judith Herzberg, traduçon de Ana Maria Carvalho Lemmens, eiditado pula Cavalo de Ferro, Jorge Silva Melo lerá poemas de la outora, na perséncia de la mesma, ne l próximo die 14 pulas 18:30, na Culturgest. La antrada ye lhibre, ne l lhemite de ls lhugares çponibles (debe de lhebantar-se ua seinha, trinta minutos antes). Más anformaçones aqui: http://www.culturgest.pt/actual/herzberg.html


09/01/08

Rosquilhas

ROSQUILHAS: bolhos caractelísticos mirandeses, cul feitiu de argolhas.




L que ye perciso pa las fazer:

  • 250 (duzientas i cinquenta) g d’açucre
  • 500 (quenhientas) g de farina
  • 2,5 (dous i meio) dl d’azeite
  • ½ (meia) colher de sopa d’unto.
  • ½ (meia) colher de caldo de manteiga
  • 4 (quatro) uobos
  • ½ (meio) cáleç d’augardiente
  • ½ (meia) colher de caldo de bicarbonato


La sue purparaçon:

- Bater ls uobos cul açucre, ajuntando la farina, yá bien penheirada mais l bicarbonato, l’augardiente i ls untos (gorduras).

- Ajuntar todo mui bien.

- Stende-se la massa an rolhos cul tamanho de meio palmo de lhargo, anrolando-los apuis cul feitiu de argolhas.

Pon-se a cozer ne l forno de lheinha, yá caliente.


Boca de l forno

07/01/08

Pertual, Pertual

Tubiste giente de muita coraige
I acraditeste na tue mensaige
Fuste ganhando terreno
I fuste perdendo la mimória
Yá tenies mei mundo na mano
Quejiste amponer la tue relegion
I acabeste por perder la lhibardade
A camino de la glória

Ai Pertual, Pertual
De que ye que stás a spera?
Tenes un pie nua galera
I outro ne l fondo de l mar
Ai Pertual, Pertual
Anquanto quedares a spera
Naide te puode ajudar

Tubiste muita carta para bater
Quien joga ten de daprender a perder
Que la suorte nunca ben sola
Quando bate a la nuossa puorta
Sbanjeste muita bida nas apostas
I agora trais l zgusto a las cuostas
Nun se puode star dreito
Quando se ten la spina tuorta

Ai Pertual, Pertual
De que ye que stás a spera?
Tienes un pie nua galera
I otro ne l fondo de l mar
Ai Pertual, Pertual
Anquanto quedares a spera
Naide te puode ajudar

Faziste ciegos de quien uolhos tenie
Quejiste poner todo mundo na lhinha
Troqueste l'alma i l coraçon
Pula punta de tues lhanças
Çfameste quien berdades dezie
Cunfundiste amor cun pornografie
I apuis perdiste l gusto
De jogar culs tous ninos

Ai Pertual, Pertual
De que ye que stás à spera?
Tenes un pie nua galera
I outro ne l fondo de l mar
Ai Pertual, Pertual
Anquanto quedares a spera
Naide te puode ajudar

Ai Pertual, Pertual
De que ye que stás à spera?
Tenes un pie nua galera
I outro ne l fondo de l mar
Ai ,Pertual, Pertual
Anquanto quedares a spera
Naide te puode ajudar

Jorge Palma



[An pertués:

Portugal, Portugal

Tiveste gente de muita coragem
E acreditaste na tua mensagem
Foste ganhando terreno
E foste perdendo a memória
Já tinhas meio mundo na mão
Quiseste impor a tua religião
E acabaste por perder a liberdade
A caminho da glória

Ai, Portugal, Portugal
De que é que tu estás à espera?
Tens um pé numa galera
E outro no fundo do mar
Ai, Portugal, Portugal
Enquanto ficares à espera
Ninguém te pode ajudar

Tiveste muita carta para bater
Quem joga deve aprender a perder
Que a sorte nunca vem só
Quando bate à nossa porta
Esbanjaste muita vida nas apostas
E agora trazes o desgosto às costas
Não se pode estar direito
Quando se tem a espinha torta

Ai, Portugal, Portugal
De que é que tu estás à espera?
Tens um pé numa galera
E outro no fundo do mar
Ai, Portugal, Portugal
Enquanto ficares à espera
Ninguém te pode ajudar

Fizeste cegos de quem olhos tinha
Quiseste pôr toda a gente na linha
Trocaste a alma e o coração
Pela ponta das tuas lanças
Difamaste quem verdades dizia
Confundiste amor com pornografia
E depois perdeste o gosto
De brincar com as tuas crianças

Ai, Portugal, Portugal
De que é que tu estás à espera?
Tens um pé numa galera
E outro no fundo do mar
Ai, Portugal, Portugal
Enquanto ficares à espera
Ninguém te pode ajudar

Ai, Portugal, Portugal
De que é que tu estás à espera?
Tens um pé numa galera
E outro no fundo do mar
Ai, Portugal, Portugal
Enquanto ficares à espera
Ninguém te pode ajudar.]

Die de Reis


L ramo ne l Sagrado i camino de la Casa de l Pobo


Onte fui Die de Reis. Ls Reis an San Pedro ténen ua fiesta mi animada.
Ampeça uns dies antes, cun ua dúzia de ties que se ajúntan nun forno, a cumbite de ls mordomos, para fazer ls Roscos. You nun bos puodo dar la receita, que nun la sei, mas si sei que nunca ye serbiço para menos de un die i que lhieba siempre para riba de uas uitenta dúzias de uobos. Las ties fáien L Ramo – que son ls roscos armados nun aparato própio apegado a ua mesa – i lhieban-lo para la eigreija.
Apuis, ls mordomos ban por todas las casas a cumbidar las pessonas para la fiesta de las Claras que se fai na Sesta antes de ls Reis.
An las Claras, ls mordomos ouferécen bino i antremoços – i cigarros!, mirai se quien manda l sabe - para quien quejir i dan a porbar ls roscos. Hai siempre música i bailarote fuorte. Scusado será dezir que cun bino i antremoços de graça, la cousa nunca acaba cedo nien naide bai para casa cun sede. L padre diç que le cháman Claras, por bias de tener a ber cun claridade, camino para la lhuç. Cada un queda naquilho que le parece!
Ne l Die de Reis bamos anton a beijar outra beç l Nino i, a la salida de missa, apuis de arrematar las prendas de l Nino – l denheiro ye para la fiesta – arremata-se tamien l Ramo. Para ls solteiros ou para ls casados. Se la arremataçon fur de arreda queixo, ua acumparança, cumo tal, se ls solteiros l arrematáren por três mil ouros de arreda queixo, apuis solo eilhes ye que ténen l dreito de quemer roscos. Apuis de pagáren ls trés mil ouros, stá buono de ber.
Se nun fur de arreda queixo, l Ramo bai para la Casa de l Pobo, debide-se an quenhones i cada pessona bai a mercar l sou quenhon, ou quenhones, cunsante la deboçon. Ou cunsante la gana que tubir de Roscos.
Dezi anton bós agora se yera qualquiera rapaç de treceira classe que fazie ua redaçon tan bien fazida, cun todo tan bien splicadinho!
Se nunca porbestes ls Roscos, nun sabeis l que ye buono. Cun ua copica de aniç ou de licor, ah rapazes, anté ls caneiros se ban trás deilhes.

06/01/08

Un projecto cunsistente pa la Cultura an Pertual


Isabel Pires de Lima, la Menistra de la Cultura, yá fui acusada de nun participar an muitos eibentos culturales (por eisemplo, nas comemoraçones de l centenairo de Miguel Torga). Bendo bien, eilha ye ua ministra ousente, mas nun debemos de cinsurá-la por isso. Na berdade, qualquiera eibento cultural que nun tenga la sua perséncia ten muito más probablidades de correr bien. You yá oubi la tie a çaçamelar - perdon, a çcursar - i mesmo ne ls dies de hoije, ye difícele ancuntrar alguien tan repetitibo i cun un çcurso tan baziu. You yá la bie a chegar atrasada a un spectaclo de dança i a passar l tiempo todo a bexanar cun un amigo. Por haber çpedido giente cun mérito i pruobas dadas de l Triato D. Maria II, de l San Carlos, de l Museu de Arte Antiga i de otros sítios, para arranjar ampregos a amigos, tamien nun abona a sou fabor.

Ben este zabafo a perpósito dua petiçon que stá na anternete, a pedir al purmeiro menistro que se preocupe an tener un porjecto de cultura cunsistente an Pertual i que sustitua la atual menistra por alguien que puoda cumprir esse porjeto. Cuncordo que esta menistra nun sirbe, só nun sei até que punto l Manuel Maria Carrilho tenie ua bison assi tan antressante, como ye referido na petiçon. Mas, cunfesso que na altura andaba un cachico çtraído de la política i pior que esta menistra, el nun debe de haber sido. You bou a assinar. Se teneis curjidade, podeis cunsultar la petiçon aqui: http://www.petitiononline.com/upcpcp/petition.html.

Claro que nun sei se essa petiçon tenerá algun eifeito, yá que José Çocras yé zmasiado teimoso i solo faç l que le dá la gana. I la berdade ye que el nun puode mudar de menistros, porque nun ten menistros. Solo ten "palos mandados", pessonas sin spina, que se lhemitan a cumprir las sues ordes i dízen uas baboseiras de beç an quando. Mas mais bal fazer petiçones i manifestaçones, inda que de pouco puodan serbir, que quedar calhado i andifrente a ber ls camboios a passar.

Pertual percisa de un porjecto de cultura cunsistente. Quando lo tenerá?

Falar ou nun falar mirandés




A mi gusta-me de ler ls comentairos que ls outros fázen al que scribo, i tamien de ler ls que son feitos als outros scritores, por todos ls que eiqui bénen. Tamien ls fago, se calha menos que ls demais, mas nun l lhebeis a mal, nun ye por nada, talbeç seia mais forreta. Ls comantairos, para mi, son todos cumo achegas, cumo migas pa l miu caldo, animadores i quantas bezes se rebélan ampúrrios para screbir mais. You astrebie-me a dezir que son l respirar de l que scribo. I assi i todo ténen la funçon de quedar a saber que son lidos i l’oupenion de quien ls lei.
Algues dies datrás, poucochicos, fui-me feito un comentairo que ye bien rebelador de l que bou a dezir.
-Screbi you subre la spráncia que me dan ls alunos de mirandés de l Agrupamiento Bertical de Scuolas de Miranda de l Douro, que l mais deilhes, stan pula purmeira beç a meter un marco an sue bida cumo scritores bilhingues. Todo esso cuntina berdade, mas l comentador, pessona siempre lista an todo l que se fai na lhéngua mirandesa, dezie-me:
-Ye bien dito l que dizes, mas hai muito que fazer por essa mocidade que quier daprender i screbir, porque son scassas las bezes que la fala, culs outros, culs sous, cula quemunidade mirandesa. Que nós podemos dar siempre ua upa.
Cumo you antendi este sentir, i me dei de cuonta! Porque tamien you perteneço a ua Associaçon Cultural i Recreatiba que se chama Nial de la Boubielha i ende esso acuntece. Somos ua quemunidade de mirandeses, (Zeniziense, decendientes i muitos cunterráneos) cun fuortes lhigaçones antre todos i la nuossa aldé cumo poucas por esse mundo afuora.
Nun bou a craticar, dezir mal, nien a caçuar, l que bou a dezir ye que tamien nós quando mos ajuntamos ne ls magosto, fiestas, bacances, jogos, cuntatos pul telfone, eimeiles, scassas bezes ousamos la fala l la scrita an mirandés. Ye causo para fazer ua reflexon.
Anton ls que alhá nacimos, la daprendimos de garotos, la sabemos falar, uns bien outros menos bien, ye deber nuosso ousá-la siempre que se puoda ousar. I nesses ambentos, nesses cachicos stá alhá todo l que ye perciso para la puxar acá parriba. Nun se fai por miedo ou bergonha!? Mas bergonhoso será se nun fazemos todo, i un die por culpa nuossa eilha nun bibir. Ye deber nuosso fazer, ye un deber que tenemos que prestar al mirandés. Ua lhéngua, nun bonda studá-la, ten que ser screbida i falada
Nun sei se queda bien, ou se todos stan d’acuordo, mas deixo un zafio, a todos ls associados de l’Associaçon Cultural i Recreatiba Nial de la Boubielha, que an todo l que fazirmos, l mirandés seia la lhéngua falada i an mirandés siempre scríbamos. Cuido que mesmo aqueilhes que nun la daprendírun i que cun nós cumbíben nesses momientos ban a gustar. Amouchando-la, nun speremos un agabon.


05/01/08

1984




Hai dies, Tortulhas falou subre dues obras de George Orwell: Animal Farm i 1984. You nun conheço bien la prumeira, mas bou a falar un pouco de la segunda. Nun que querga fazer ua refleçon mui eisoustiba, quiero solo acrecentar algues cousas. Eisiste ua adaptaçon para cinema, cul mesmo títalo, filmada eisatamente en 1984 (ne ls sítios adonde se haberie passado la stória cuntada pul lhibro) por Michael Radford. La adaptaçon nun ye 100% fiél, mas l filme agarra bien la atmosfera de l lhibro i las repersentaçones son credibles (para ber ls prémios ganhos, podeis cunsultar esta páigina: http://www.imdb.com/title/tt0087803/awards).


Quando l lhibro foi publicado, George Orwell negou algues anterpretaçones que del se fazírun: l lhibro nun yera ua série de prebisones apocalíticas pa als anhos 80, yera ua sátira contra l stanilismo, tal cumo Animal Farm. De fato, l Big Brohter faç an parte lhembrar Staline, acraditar an Deus yera bedado, l Partido cuntrolaba todo, l Stado cuntrolaba la porduçon i probocaba scassidade de muitos perdutos i todos se trátan por Brother (l xefe tenerie de se chamar Big Brother).


Mas por que será que Orwell le quiç chamar 1984 i nun "1983" ó "1985"? Apuis de muito pensar, cunstruí ua teoria: l lhibro foi publicado an 1948 i chama-se 1984, porque 84 ye 48 al cuntrairo. Feliçmente, la cunsulta de un lhibro sobre lhiteratura beio a cunfirmar la mie teorie.


Porfecie ó nó, bal la pena refletir subre la obra. Hoije talbeç las refréncias al stalinismo nun séian tan claras, i puodamos ler la obra como ua crítica a las ditaduras an giral. Las prencipales formas de manipulaçon yeran la outelisaçon de un pensamiento único repetido bezes sien cunta an todos ls cungressos i an bárias pantalhas que stában na rue i andentro de las casas, la ambençon de ua lhéngua nuoba i l controlo de l passado. Eisistien pessonas cul trabalho de eimendar ls jornales de l passado, reambentando las prebisones de l Big Brother ó apagando las refréncias a pessonas que "habien deixado de eisistir" (quando ua pessona yera muorta por orde de l gobierno, ls otros deixában de falar neilha i todo l sou passado yera apagado, como se nunca houbira nacido). Las pessonas daprendien zde pequeinhas que L Big Brother siempre habie eisistido i siempre eisistirá. L gobierno acraditaba que, cuntrolando l passado, cuntrolaba l feturo. Cuntrolando l pensamiento, cuntrolaba ls cidadanos.


Hoije bibimos an democracie, mas ls políticos cuntínan a tener necessidade de mos manipular (talbeç até mais). Las lhénguas son pouco balorizadas i la mimória inda l ye menos. Cultiba-se a modo ua amnésia coletiba, las pessoas squécen l passado reciente con ua facelidade zarmante. Tamien nun se puode dezir que séiamos un pobo que conheça bien la sue stória. 1984 faç-me pensar subre la amportança de la Stória i de las lhénguas na formaçon de ls andibíduos i de l pensamiento. Hoije, ls políticos parecen pouco antressados an cultibar la mimória i l pensamiento i talbeç seia por esso que L Menistério de la Eiducação aposta cada beç menos ne l ansino de las deciplinas de lhénguas, stória, filosofie ó artes.


04/01/08

Parabienes als Alunos de Mirandés

*



Yá neste spácio, spessas bezes, tengo screbido subre ninos, ninas, rapazes, rapazas, moços dun modo giral. Porque me gusta, porque ls mius afazeres ne l die a die (porfissional) stan bien lhiados a eilhes. Ye causo para dezir, la panadeira anda siempre anfarinada porque la sue bida ye penheirar la farina, assi m’acuntece a mi.
Mas desta beç cuidei por bien nun deixar passar l’ouportunidade de falar de ls jobes, de l Agrupamiento Bertical de Scuolas de Miranda de l Douro. Para dar ls mius parabienes (ajunto pa ls sous porsores) pulas Buonas Fiestas que screbírun i l Jornal Nordeste las publicou.
Para agradecer la alegrie i sastifaçon que me dan las sues mensaiges. Para l dezir que anquanto las leio ben-me un sabor doce, un sabor bien special, chegando a poner la mie eimaginaçon ne l miu tiempo dantes.
Ls sous deseios i teçtemunhos, benindo de adonde bénen, sinceros i puros ténen un balor tan taludo que nun hai pareilho, para mi que fui nino adonde eilhes l son hoije, nun habie melhor presente para me oufrecer. L mui oubrigado ye pouca cousa, las mies palabras de agradecimiento son pequeinhas para tamanho feito, taluda obra.
Cuido que l mais destes rapazes i rapazas quando scríben na nuossa lhéngua mai (mirandés) al sou teçtemunho stan a meter, poner un marco an sue bida de scritores bilhingues i a deixar l purmeiro punto cumo çfensores dua cultura milenar. Stan a dezir-mos a nós i dar la mensaige a la houmanidade que este património cultural ten ne l feturo giente que del nun se bai a squecer i que puode cuntar cun eilhes pa l falar i screbir.
Este jobes de l Agrupamiento Bertical de Scuolas de Miranda de l Douro cula sue partecipaçon i studo de la lhéngua mirandesa, stan assi a lhoubar i dar l reconhecimiento tan merecido al ambestigador José Leite de Vasconcellos, neste anho an que se comemóran ls ciento i ciquenta anhos de l sou nacimiento (1858).
Ye neilhes que stá la nuossa maior spráncia de la cuntinidade, de l feturo ser melhor an todo i an special cumo mirandeses i la nuossa lhéngua. You miro para estes jobes cumo mira un pelegrino quando fai ua lharga jornada ne l rechino de l berano, chenico de sede i la sue fé se bira pa l’auga dua fuonte. Quando s’arrima a la fuonte i bei que inda mana i ten auga, nel medra, renuoba-se la fé de la jornada ser ua bitória.
Para todos bós, que l anho 2008 seia un anho cheno de todo l que mais deseais.


03/01/08

Abeilhas



Depuis de ir a BEEr esses cinemas de animaçon que ls amaricanos mos mándan para acá, cumo por eisemplo esse que fala de abeilhas ou outros tamien, nun haberá rezon ningua para nun fazer cumo estes dous (cun bragas azules…) puls bistos todos sastifeitos que tantas abeilhas se agárren assi a eilhes. Quien ye que nun ten la firme cumbicçon que si ?

02/01/08

2008



Para l miu purmeiro scrito deste anho, bou a agarrar las puntas de ls redadeiros scritos de Fir (nun ye que el deixe puntas suoltas!) a ber se sou capaç de las ajuntar.
L causo ye que you tamien me gusta muito ls zeinhos animados. Para quien passou la garotice a ber ls porgramas de Vasco Granja, yá nun ye pequeinha áfrica inda gustar de zeinhos animados. Assi i todo, quien me tira l Speedy Gonzalez fai-me ua çfeita! I apuis tengo an casa dous garotos pequeinhos, de maneira que agora ando a matar soudades de la Maya, de l Vicky, de la Heidi i dessa quemandita toda!
Mas l filme de que you querie falar ye outro: chama-se "A quinta dos animais", i ye anspirado ne l libro de George Orwell "Animal Farm". You solo bi, yá quantá, ua berson drobada an pertués de l Brasil, nun sei se haberá outras por ende. L libro - que tubo la traduçon an pertués "O Triunfo dos Porcos"- si yá l li más de ua beç, i requemendo-lo, lei-se de lapada, bonda ua nuite cun pouco suonho.
Dízen ls antendidos que ye la más buona fábula política de l seclo XX. Parece ua cunta para ninos, mas ls más bielhos tamien puoden passar ls uolhos por alhá. La frase más coincida ye: ls animales nácen todos eiguales, uns más eiguales que ls outros! - nien será perciso dezir más nada.
I isto lhieba-me al outro scrito de Fir, subre la beda de fumar ambaixo de teilha (datrás yera al cuntrairo, trazie-se la teilha ne l bolso, para chiçcar l chiçqueiro ambaixo de teilha).
Puode parecer que nun ten nada a ber, mas tamien puode ser que si.
Ye que George Orwell (que screbiu O Triunfo dos Porcos) tamien screbiu outro libro, talbeç l que le dou más fama, que se chama 1984. Mil, nuobe cientos i uitenta i quatro, querendo poner las letras todas.
Nun fago tençon de falar muito de l libro (ou anton nun salimos deiqui hoije), bundará dezir que fui alhá que apareciu pula purmeira beç la spresson Big Brother - Big Brother is whatching you -, an que l Big Brother (l goberno) stá siempre de uolho an las pessonas i dá-se cunta de todo, quemanda todo, mesmo l pensamiento de ls cidadanos.
Ora, an 1984 (segundo las prebisones de l libro), you nun dei por nada, afuora l habéren-me fazido andar cun capacete an la mota, l que yá nun fui pouco, que nun me deixaba poner brilhantina ne l pelo...para un rapaç pimpon cumo you nun yera pequeinho perjuizo!
Mas agora si yá ampeço a star pula poda de Fir, un cachico farto que l goberno se meta an la mie bida i que querga que you muorra de bielho...cheno de salude!
I se fura solo isso!
Quereis outro causo? Diç que ban a poner máquinas de filmar an las rues (la notícia que you oubi falaba ne l Porto) para perbenir ls crimes a la nuite. Mui bien, naide poderá alhebantar la boç acontra isso, quien nun debe nun teme.
Mas apuis lei-se más ua notícia que diç que an la Grã- Bretanha haberá antre 4 i 7 melhones de máquinas de filmar an la rue, i que cada pessona será, an média, filmada uas 60 bezes por die. Dá que pensar!
An 1948, quando fui scrito, 1984 yera ficçon. Hoije, an 2007 - á ye berdade! - 2008, yá nun stou tan cierto disso.


Bun anho



Ne ls redadeiros dies de l anho passado, inda nun se passórun muitos, mas yá fui l anho datrás, eiqui neste mesmo blogue l stimado i amigo Amadeu deixou dues preguntas que dezie que nun sabie se sabie respunder. I apuis diç quales son.
- La purmeira ye: l que se deseia quando se deséian buonas fiestas i bun Natal?
You mirei-las i cuido que ye un zafio que pon, assi a modo dua reflexon, porque puode tener pequeinhas repuostas i cúrtias, puode tener mil repuostas i bien lhargas.
Assi i todo, a miu ber, un deseio de buonas fiestas benindo bien de andrento de l'alma dun ye siempre un querer bien, i que todo de l melhor tenga a quien biramos esse deseio de buonas fiestas, i cumo stan lhiadas a esta temporada de fiestas, que séian buonas las fiestas.
Mas que tamien se sabe que estas cousas dan de quemer a l’alma, al sprito, son la rega de l'amisade antre las pessonas, aprossimá-las, cun eilhas se puode fazer siempre ua buona lheira. Dende ls deseios de buonas fiestas nunca pochórun naide. I se tamien eilhes serbíren para parar un cachico i fazer reflexon subre algue cousa que nun stubo bien i dende s’atalhar camino i poné-la melhor, tamien yá ténen algun balor.
Son dies stóricos que la houmanidade an giral scolhiu, cun mais ou menos fé, mas que dében serbir de çculpa para sembrar paç, alegrie, quemunhon, ounion de las famílias, ounion de ls pobos. Que nas buonas fiestas tamien stá l deseio de que debemos botar fuora las cousas malas i dar las manos nun géstio puro, sien rancor nien rábia.
- La segunda: datrás na Cunselada, un cunselaba-se de la fame passada ou de ls ayunos feitos pul adbento, ou de dambos a dous, i agora de que se consola un na Cunselada?
Cuido que un se consolaba de la fame que passaba, porque quemie melhor nessa nuite a la cena. Ls ayunos feitos pul adbento, desses nun stranhaba muito, porque ls mais de nós nun ls faziemos solo ne l adbento, faziemos-los todos ls dies. Era un adbento giral i cuntinado.
Este ye l miu purmeiro cuntato deste anho ne l blogue, punto d’ancuontro de muitos de nós, porqui mos coincemos, porqui botamos las nuossas eideias, porqui quiero quemungar de todos ls cahicos buonos i menos buonos cun todos.
Cun todo respeito que la nuossa querida lhéngua mos merece i de l mesmo modo todos ls scritores que eiqui l fázen, un bun anho de 2008.

01/01/08

Bee Movie


Al que parece, ye un grande die: Barry Benson i l sou melhor amigo acabórun la ounibersidade. Mas, nesse die, Barry antende l que l futuro le reserba: trabalhar l restro de la bida. Pior. Tenerá siempre l mesmo oufício. Barry nun quier trabalhar i un die aporbeita la oportunidade para ir a spreitar l mundo alhá fuora. Faç amigos antre ls houmanos i acaba por çcubrir ua berdade terrible: las abeilhas trabálhan muito, porque ls humanos le róuban l miel.

Este filme naciu dua pequeinha grácia dita por Jerry Seinfeld a Steven Spielberg nua cena, que jogaba cul sentido de la spresson B-Movie (nomeada que se le questuma dar a filmes "menores" cun baixo orçamento), mas que podie ser un Bee Movie (filme de abeilhas). Spielberg gostou de la grácia i quatro anhos apuis, yá está Bee Movie (que por acaso ye un A Movie). Jerry Seinfeld fui argumentista (an parcerie cun Spike Feresten), produtor i la boç de la figura prencipal.

L filme stá cheno de trocadilhos. Barry ten "B" a todas las deciplinas, usa-se muito la spresson "think bee" i até l cantor Sting (palabra anglesa para ferron) ye acusado de ousar palabras que deberien de star reserbadas pa las abeilhas. La stória ye antressante i eiquelibrada, l houmor nun ye forçado, inda que la crítica nun tenga apreciado muito l filme.

Preocupa-me que la bersion pertuesa steia an más salas que la bersion oureginal (un filme de animaçon nun ye solo para crianças), até porque sou mais grande apreciador de Jerry Seinfeld do que de Nuno Markl. Tengo algua curjidade an ber la bersion pertuesa, inda que nun goste de l títalo História de uma abelha, por nun agarrar esse doble sentido (Bee Movie, B-Movie). Yá agora, deixo un zafio als lheitores deste blogue: cumo traduzirien l títalo para mirandés?



Anho Nuobo


Puode parecer que ls anhos son ua cumbençon houmana, mas la berdade ye que l tiempo nun para na sue ruodra. Nessa sue passaige por mais este solstício de eimbierno you quiero dezir-le a este anho de 2008, bien benido.
Mas hai cousas que somos nós que las fazemos, cumo este blogue, por eisemplo. El ampeçou hai menos de un anho, mas yá passou a ser ua jinela adonde nós mos beninos a assomar muita beç i deixamos acá cousas para ls outros se assomáren. Ye esso que you gustarie que cuntinasse a ser: ua jinela adonde todos mos podemos mirar i dar a coincer l nuosso mundo. Cuido que staremos de acordo que esso será ua cousa buona.
Que eiqui mos cuntínemos a ancuntrar, son ls mius botos, cun toleráncia, lhibardade i respeito pula denidade de la nuossa lhéngua i de nós mesmos. Cada ua/un al sou modo, ye amportante para que este blogue cuntine.
I queda eiqui un pedido, para cada ua/un se sforçar nesse sentido: que séiamos cada beç mais a screbir eiqui, que assi las froles seran de quelores mais bariadas i, portanto, mais guapo será l ramo.

2008 ampeça tan bien !

*


I esto nun ye un campo de cuncentraçon ?
Las Tortielhas feitas cun ls uobos dessas pitas dében de ser puro deleite ! Hai-los i hai-las, antretanto, que até de cuntentos lámben ls beiços i outras cousas tamien... la fame ye tan grande !
Pitas: para que bos quiero !?

31/12/07

Bun 2008



Fáltan pocas horas para acabar 2007. Ye un alíbio. Claro que l anho tubo cousas buonas, mas tamien acuntecírun otras malas i, para alhá disso, nun tengo gana de mirar al para trás. Tamien nun bou a fazer la questumada lhista de antençones. An 2008, bou a retomar alguns porjetos ampeçados (i adiados) an 2007 i bou a antentar star abierto a aquilho que acuntecir.

Nun querendo ser pessimista, bou referir un speto an que 2008 ampeça mal: entra an bigor la nuoba lhegislaçon subre l tabaco. You nun fumo. Yá tenie mais de binte anhos, quando pus un cigarro aceso na mie boca i nun gustei. Como ye un bício caro, faç mal a la salude i nun me soubo bien, achei que nun balie la pena cuntinar. Mas l nun fumar nun me dá ningua superioridade moral subre aqueilhes que fúman. Até porque tamien tengo ls mius bícios. Bebo café bárias bezes al die, passo tiempo a mais na anternete i gusto muito de quemidos calóricos como séian antremeadas, tabafeias, chouriços, i otras cousas más. You sei que faç mal, mas cumo dezirie l nuosso amigo Tortulhas, yá stou cumo l outro, paga-se l mal que faç cul bien que sabe.

La berdade ye que nun stou para aturar que l Stado me benga a dezir para demudar ls mius hábitos. Ye por isso que stou solidário culs fumadores. L Stado ten la oubrigaçon de mos alertar para aquilho que faç bien o mal a la salude (seia culs porgramas scolares, ou cul canal público de telbison), mas tamien ten l deber de mos deixar scolher se queremos bibir até a ls 100 anhos, ó se queremos tener pequeinhos prazeres que pónen an peligro risco esse oubjetibo.

La nuoba lhei de l tabaco tamien trairá porblemas als duonhos de cafés, bares i restourantes, yá que stou an crer que muitas pessonas mais ban a querer tomar l sou café an casa, adonde la ASAE (nuoba PIDE?) nun bai a ber quantos cigarros fumamos? Por anquanto. Porque nun me admiraba que alguns gobernos quejíssen criar ua sociadade sien bícios, cun cidadanos chenos de bertudes, que fázen
jogging lhougo a la purmanhana i ban al ginásio al menos dues bezes por sumana. Quando chegarmos a esse die, pouco faltará para la eisigéncia de tenermos todos pelo louro i 1,80 m.


Mais Preguntas


Hai dies, l porsor Amadeu puso aqui dues preguntas relatibas à Cunselada. You nun sei respunder a ningua deilhas, mas quiero deixar también algues preguntas, relatibas al anho nuobo.

1 - L que se deseia quando se deséian "Buonas Antradas, cul pie dreito"? Que quier dezir essa metáfora? Será que ye mais fácele andar se ampeçarmos pul pie dreito? Ó haberá un segnificado eideológico por trás disto? Será agradable ampeçar l anho cul pie dreito para ua pessona cumo Paulo Portas, mas que dirá l sou armano Miguel?

2 - Donde benirá aquel mito que diç que dá suorte ampeçar l anho cun bragas azules nuobas?

L Daguinaldo


L Daguinaldo ye ua tradiçon mirandesa de l die 1 de Janeiro, que hoije parece yá solo eisitir pa ls lhados de la raia. Mas subre essa questume, screbiu Clemente Mondragão, an 1927: «Neste dia de Natal, bem como no dia do Ano Bom, é costume invariavelmente geral, exceptuados unicamente aqueles que tiveram a infelicidade de não matar porco, fazer consistir a primeira refeição, o almoço, no caldo de botilho, orelheira, salpicão, linguiças, e pé de porco. A este menú de almoço em dia de Ano Bom ou primeiro de janeiro é-lhe dado o nome de “Daguinaldo”: e quando qualquer criatura entra, na manhã desse dia, em casa de qualquer vizinho, depois de dar os bons dias vai dizendo logo a quem está: - Anton, dais de l daguinaldo?». Fui-me a saber de l que ye i de adonde ben esta tradiçon i bou a resumir eiqui l que achei pula anternete.

Hai bários países de la América Lhatina an que le dan l nome de Aguinaldo al que para nós ye l subsílho de Natal i an alguns casos l subilho de férias.
An Spanha hai la questume de ls garoticos íren de casa an casa a cantar ‘villancicos’, i cháman-le a esso pedir l aguinaldo, que puoden ser doces. Eisemplo dun desses ‘villancicos’:
En la puerta de mi casa voy a poner un petardo
pa'reirme del que venga a pedir el aguinaldo.


I de adonde ben esta questume?
Ua tradiçon romana pon l'ourige de ls aguinaldos de l die 1 de Janeiro an Tácio, rei de ls Sabinos, que nesse die se iba a apanhar yerba al matorral sagrado de Strenua [La Fuorça] ó Strenia, diusa de la salude para assi tener la proteçon debina. Dende que le chamában strenae
als persentes que ls amigos se dában uns als outros an honra de ls diuses i cumo seinha de buona suorte [inda hoije an Fráncia le cháman a essas prendas de étrennes]. Ye tamien dende que ben l berbo mirandés strenar [pertués estrear] i la palabra strena [pertués estreia].
Cul tiempo, esta questume de oufrecer prendas simples, cumo galhos de arble para dar suorte, zapareciu i ls aguinaldos passórun a ser cousas de luxo que se dában nas fiestas de Saturno, an dezembre, i nas fiestas de Minerba. L amperador Tibério ampuso que todo se passasse solo nas kalendas de janeiro.

Cul tiempo, ls aguinaldos passórun a ser ua prática que solo faborecie l poderosos i ls ricos: ls clientes oufrecien aguinaldos als protetores, ls cidadanos oufrecien als príncepes, i ls alunos als mestres. Muitos até dában l que nun tenien. Ne ls purmeiros seclos de la nuossa era, bários padres de la Eigreija screbírun contra essa questume. Até habie giente, subretodo ne l campo, que na nuite de 31 de dezembre para 1 de janeiro ponie mesas chenas cun toda la culidade de quemido para quien passasse.

Ls aguinaldos fúrun recebidos pula eigreija na fiesta de l 1º anho de batismo, chamados aguinaldos batismales i ne l seclo VI éran medalhas, belas ou candenas cuns dezires subre l çtino de l batizado.
La cousa cuntinou pula Eidade Média, mas ganhou inda mais fuorça cul Renacimiento. Las étrennes francesas parece que se dibulgórun nessa altura pula alta sociadade i fúrun proibidas, sien éisito, por lei de 1793.


I fui assi que ls aguinaldos chegórun até als nuossos dies. Essa questume ten muito mais de dous mil anhos, ye de muito antes de l crestianismo, i hai arrimado a dous mil anhos que se faç ne l die 1º de Janeiro.
Ye destes aguinaldos que ben tamien l Daguinaldo mirandés. Parece que haberá sido giral an toda la tiera de Miranda, mas esso ye algo que nun stá cunfirmado. Tamien puode parecer stranho que solo se fusse a pedir l Daguinaldo als padrinos, mas talbeç esso seia ua proba segura de que el ten ourige ne ls aguinaldos batismales, que bénen de ls purmeiros tiempos de l crestianismo.
Resta saber até que punto l Daguinaldo mirandés houbira sido anfluenciado puls aguinaldos de Spanha, mas nun custa a aceitar que téngan la mesma ourige, que se perde yá ne ls tiempos.


30/12/07

Las pitas scapórun-se


Cun tanta cumbersa subre pitas que atrabéssan la strada, nun puodo eibitar falar de un de ls mius cinemas faboritos de animaçon, Chicken Run (mas la frase que Tortulhas me atribui, "La pita yá habie mercado l belhete para ir a ber un quelóquio que strenaba nun tablado de l outro lhado de la strada. :)", también ye antressante).

L cinema d'animaçon ye muita beç anjustamente çpreziado ó bisto cumo algo solo para garoticos. Na berdade, quando un filme de animaçon stá bien feito ye ua obra de arte superior, cun lheituras antressantes tanto para ninos como para adultos. Ye l caso de Chicken Run, feito an animaçon de bolumes, realisado por Peter Lord i Nick Park i que tardou cinco anhos a ser cuncluído. La stória passa-se nua quinta anglesa, de que las pitas anténtan scapar-se a todo l custo, xefiadas por Ginger, cun la ajuda de las ambençones de Mac. Un die, un galho bolador cai por acaso na quinta i Ginger pide-le para ansinar las pitas a bolar. Las aulas de bolo nun funciónan (las pitas nun poden bolar) i todo se cumplica, quando la duonha de la quinta compra ua máquina para fazer tartes de pita. La prumeira pita a testar la máquina será Ginger.

L final, nun lo digo. Mas se aqui bemos pitas que fázen muito mais que atrabessar la strada, l filme también ye muito mais que ua stória de pitas. La quinta ye ua metáfora de ls campos de cuncentraçon nazis, la scapada ye l símbolo de la busca de lhibardade i las máquinas son ua forma de ultrapassar las lhemitaçones naturales. La stória ten grácia, ls atores stan bien tanto na bersion oureginal como na bersion drobada i las eimaiges son puro deleite bisual. Un cinema de cinco streilhas, que recomendo a to ls que nun lo conhécen i als outros tamien.

Che Anguila !



Eiditei este testo ne l SAL, l sítio de la tierra adonde naci. Acho que tamien puode ser antressante eiditá-lo aqui cun la bantaige de poner tamien retratos. Béngan anton retratos i eideias tamien !



Nun sei porquei mas ye de Che Guevara que me dá la gana de falar nesta crónica subre l anho bielho que acabemos de bibir; crónica que Amadeu Ferreira mos aperpon de screbir.
Debe de haber rezones i ua deilhas ye l fato de ne l més de Outubre atrasado haber quarenta anhos que fui matado aquel que se tornou, quérgamos ou nó, un mito, un modelo tamien an ciertos casos i ua eimage tan fuorte que cuntina a ampressionar i a ser oupida an muitos países de l mundo, subretodo quando se trata de defender la lhibardade i de denunciar las anjustiças sociales i la oupression .
Quaije na mesma altura an que fui muorto – por aqueilhes que defendien pul cuntrairo, até pula fuorça, la bioléncia i la guerra: l amperialismo -, an 1966 eisatamente, eimigrábamos nós para la França…
Nun ten nada a ber ua cousa cun outra?
Si! Muito! Mais de l que se pensa… Bonda pensar…!

Mas nun antrarei an menudezas. Todos somos grandes, adultos i bacinados cumo se diç an francés para ancuntrar dados, ler biografies, ler i reler cien bezes se fur neçairo páiginas i páiginas, miles de páiginas subre la nuossa stória… la stória de ls homes… para antender un cachico melhor quien fumos i l que somos hoije.
Hai cinemas tamien que ajúdan. Ne l miu caso, hai dous ou trés anhos mais ou menos, ajudou-me a coincer melhor essa personaige que fui El Che un guapo filme, realizado pul brasileiro Walter Salles, Diário de Motocicleta, rodado an spanhol i assente ne l relato que El Che screbiu na sue purmeira biage fuora de la Argentina quando solo tenie 23 anhos (inda era studante an medecina) i que l lhebou, a el i a un amigo biouquímico tamien cun eideias de squierda, até la Benezuela, atrabessando la Cordelheira de ls Andes i passando pul Chile i tamien l Perú adonde íban a ajudar a curar pessonas anfetadas por ua de las malinas mais mortales i mutiladoras de todos ls tiempos: la lepra.… Mais de 13 000 quilómetros nua mota - ua bielha Norton 500 de 1939 a quien habien dado l nome an spanhol de «la Poderosa» - mas a cierta altura muito a pie tamien...
Se nunca tubistes la suorte ou la ouportunidade de ber esse filme que ye de 2002 i que fui bárias bezes premiado an bários festibales, ide-lo a ber ne l Youtube por eisemplo: nun fáltan eimages i cachos desse cinema (an spanhol, an francés i an anglés; noutras lhénguas pula cierta tamien…)

Depuis tamien nun ye ampossible que essa personaige, esse rebolucionairo antre ls mais afamados de la Stória, El Comandante, esse heirói de la Reboluçon Cubana i de la lhuita contra l amperialismo, nun tenga tamien marcado dua maneira ou doutra ls spritos, até ende nessas Tierras de Miranda… mesmo nesses anhos 50 i 60 an que quaije nun habie inda telbisones… solo alguns rádios…
Cumo splicar, por eisemplo, la ourige dua spresson que ousaba muito miu abó Manuel Paxareiro, l pai de miu pai, i que era assi : «Che Anguila!», que era cumo ua maneira para el de cumprimentar, de saludar, de se çpedir mas tamien de zafiar sien la mais pequeinha selombra de dúbeda; depuis daba un salto i oupa! Iba-se outra beç a la sue bida!
Ye berdade que tamien tenie essa nomeada miu abó: tiu Anguila! Pula razon por eisemplo que todas las bezes que le daba na gana, apanhaba peixes ne l riu Douro, anguilas cumo acuntecie por bezes; i era ua pessona mui lista, delgada i até bastante alta tamien esse miu abó…
Mas essa palabra «Che» que ye argentina i solo argentina, adonde fui que la oubiu, repetindo-la muitas i muitas bezes, sien nunca se fartar, até morrer ne l ampeço de ls anhos 80, yá cun 80 i tantos anhos, el que quaije nun sabie ler i que solo chegou a ir algun tiempo pa la França antre las dues Guerras mas nunca pa la Argentina cumo acunteciu mesmo assi a alguas pessonas de Sendin que scolhírun esse paíç cumo çtino de eimigraçon antes de ls anhos 50…?
An Spanha, an Sebilha, adonde stubo a trabalhar tamien alguns anhos ou de l outro lhado de l riu quando iba a mercar uas calças de pana ou outras cousas qualesquieras que traie para Sendin an cuntrabando, nadando ne l riu… precisamente cumo ua anguila?
Mistério! Mistério total porque you inda era mui nuoba quando se morriu miu abó i nun tube tiempo de le fazer la pergunta!
I inda naide me soubo splicar… até hoije.
Se nesta mie crónica me dou la gana, antes que se acabasse este anho, de falar deilhes, de El Che i de miu abó tamien afinal, fui para ber mais ua beç se çcubro l mistério… Talbeç desta beç alguien saba i me puoda ajudar…

Mas até alhá, nun podeis eimaginar la proua que sinto mesmo assi de saber que talbeç esse miu abó, miu abó Manuel Paxareiro, l pai de miu pai, tenga talbeç scolhido cumo heirói, heirói até la fin de la sue eisisténcia, esse rebolucionairo ancorruptible acumparado até por alguns a un dius i cun rezon, El Comandante, El Che, Che Guevara! Ernesto Rafael Guevara de la Serna!
Anton, mais ua beç, i para le prestar houmenaige a eilhes dous, bou a dezir i a repetir cumo miu abó fazie cun ua alegrie que balie mais que todo l ouro de l mundo:
«Che Anguila!»
Hasta siempre!

P.S. L mais ancrible ye saber que alguns me cunsídran ua femenista. Se pensássen bien! Mas nun pénsan!


An Cuba, an 1960, cun Simone de Beauvoir i Jean-Paul Sartre que chegou a dezir mais tarde de Che Guevara:
«Fui l ser houmano mais cumpleto de l nuosso tiempo"


Persépio



You bien sei que yá nun ye muito tiempo de Persépio, mas cumo an San Pedro solo l zarmamos ne l die de Reis, inda me astrebo a poné-lo eiqui.

I tamien para que quedeis a saber que an Belen l ciguonhos son tal i qual cumo ls de las nuossas huortas, ah rapazes, quien habie de dezir, eilhi tan loinge i armanos als nuossos!

Se pensais que la cabanha custou pouco a fazer, anganhais-bos. You bi-la fazer i lhebou un cacho buono. Ye ua caixa de papelon, cun casca de palos secos i musgo alhá apegados.

Agora yá nun me toca, mas datrás bien bezes alhumbei a saber de l musgo, i nunca zbiraba cun las unhas mi calientes! Assi L Nino agora me las puoda calcer pula bida fuora!

29/12/07

Quien nun sabe fazer, ansina



Ua bielha lhona diç que "quien nun sabe fazer, ansina". Eisísten, aliás, muitas bariantes. La mie faborita ye "quien nun sabe fazer nada, ansina; quien nun sabe ansinar, dá aulas de Eiducaçon Física". Se gusto desta lhona, nun ye por que cuncorde cun eilha, ye porque tengo amigos porsores de Eiducaçon Física i gusto de ber la reaçon deilhes quando se la cunto. Falando a sério, para se ansinar ye perciso tener coincimientos i saber trasmiti-los.

Nun bal la pena çcutir qual destas cumpeténcias ye la mais amportante porque, para esse oufício nun se puode çpensar ningua deilhas. Como an todos ls oufícios, hai porsores buonos, malos i medianos. Hai mais malos ó mais buonos? Como an to las professiones, acho que hai mais medianos.

George Steiner dixo hai pouco tiempo nua cunfréncia na Fundação Calouste Gulbenkian que ye preciso debolber als porsores l prestígio eiconómico i social que yá tubírun (más anformaçones an http://manegonca.blogspot.com/2007/12/george-steiner.html). You cuncordo. Ne ls anhos 80, se bien me lhembro, ls porsores tenien un statuto social muito maior que hoije i ls alunos salien de la scuola mais bien purparados. Coincidença? You acho que nó.


28/12/07

Cantar las janeiras

*



L cantar de las Janeiras ye ua tradiçon lhigada a la temporada de Natal até l die de Reis.
Modas cantadas por ties, tius, moças i moços pulas rues i a las puortas de las pessonas, fázen un cantar bien própio deste tiempo i assi, deste modo, déixan la mensaige de buonas fiestas i deseio de muita paç. Ls moradores i duonhos de las casas adonde las Janeiras son cantadas amóstran l sou agrado dando las janeiras (fruitos secos, chouriços, chouriças i demais cousas)
Nun sabendo bien la sue ourige, you sei que nas tierras de Miranda (nuossas tierras) las Janeiras son ua tradiçon fuorte, dende que tubo i cuntina a tener muito acarino de la Outarquie. Bonda ber las amboras que salírun ne l Jornal Nordeste nas sues publicaçones de 10.01.2006 i 09.01.2007 para ber l que diç i yá nun se queda cun dúbedas destas cousas, la fuorça de la tradicon, la gana de la bibir i todo l que se fai para que todo l mundo la biba. Puis para alhá de todo l que se fai pulas aldés inda se pormuoben ambentos. Ye de lhoubar.
Cuido you que tamien eiqui puode ser un bun sítio de dibulgaçon i de partilha cun toda essa tradiçon. Assi cumo hai relatos, teçtemunhos que alhá chégan, muitos para tener cuntato i agarrar l saber desse património cultural, tamien you gustaba de eiqui l benir a daprender. Porque an mi stá ua mauga mui grande, you scapei-me de garoto dalhá, temprano demais, nun tube tiempo d’agarrar las cousas. You nun m’acuordo de na mie aldé haber cantares de las Janeiras. S’acauso ls houbo, i alguien l sabe, cumo serie buono coincé-los, porqui ou doutro modo. Serie tan buono alhebantar essas piedras.
Cumo ua parede, i las piedras fúren cachos de cultura, nun amporta quien, l que amporta ye que séian alhebantadas. Nun puode ye ser un sbarrulho para adonde naide querga mirar i desso s’ambergonhe.
Ls Zenízienses tenemos tanto trabalho por fazer...


Papelon



You gusto de reciclar. I acho tamien que tengo l deber de l fazer. Mas a las bezes, ye ampossible.

Hoije, por eisemplo, fui a lhebar un saco cun papel para poner ne l papelon, quando me sbarrei cun un spectaclo deplorable. Se tubira ua máquina de retratos digital, nun tenerie rejistido. Parecie que staba loinge de la ceblizaçon i se calhá staba miesmo. Habie caixas spalhadas por todo l lhado, que nun me deixában achegar acerca de l papelon que, de qualquiera manera, yá staba mui cheno. Bie-se que la recuolha nun habie sido feita. Mas notaba-se tambien la falta de cibismo de las pessonas que nun se ampórtan de deixar l lhixo ne l chano. Fiquei triste cul spectáclo. I tornei a lhebar ls mius papeles para casa. Talbeç pássen l anho nuobo cumigo.

27/12/07

Preguntas


Dues preguntas a que nun sei se sei respunder:

1 - L que se deseia quando se deséian Buonas Fiestas ou bun Natal?

2 - Datrás, na Cunselada, un cunselaba-se de la fame passada ou de ls aiunos feitos pul adbento, ou de dambos a dous. I agora de quei se cunsola un na Cunselada?