18/09/13

Ls dies de la semana... tamien an mirandés




Mais ua proba que l mirandés stá a quedar ua lhéngua cada beç mais amportante:



Na wikipédia an pertués  BER AQUI, a perpósito de l’ourige de l nome de ls dies de la semana na lhéngua de Camões, podemos ler esto, por eisemplo acerca de l nome “quarta-feira”:



 " A palavra é originária do latim Quarta Feria, que significa "quarta feira", e de mesma acepção existe em galego (cuarta feira), mirandês (quarta) e tétum (loron-kuarta).  "



Quien nun speraba ber esta andicaçon sobre la maneira cumo se diç la palabra tamien an mirandés fui you... i pensei: “Stás a ber! I tu inda a pensar que l mirandés nun antressa assi tanto! Tenes mais ua proba que t'anganhas i que la lhéngua de ls tous pais i de ls tous antepassados inda ten muito que se le diga! A ber anton se te lhembras!   

... Hoije i tamien manhana, depuis de manhana, i ls outros dies tamien ! "

La cuonta – Esta fui-me cuntada……

 
Por altura de l Festibal Intercéltico de Sendin d’astanho (agosto de 2013) nua de las atebidades culturales, merquei alguns lhibros, cumo ye miu questume, gusto de lhibros, hoije tenemos an casa, porque la mie m’armana, ua buona biblioteca, la mie spráncia ye deixar-la al miu nieto assi el seia amigo ler.

Todo esto para dezir que un deilhes ye l “Pairavam Abutres nas Arribas” de Mário Correia, que li an dou cachos de tarde, talbeç porque l mote de la guerra cebil spanhola quel tan bieen trata siempre m’anterressou muito, you naci uns anhos apuis, mas inda porqui andaba l oulor a polbora, caíu-me mesmo bien la lheitura deste lhibro. 

Ancuntrei nel ua scrita fácele, bien trabalhada, familiar que muito m’anchiu (nun stou a fazer ua crítica lhiteraira, porque nun tengo saber para tal, stou a dezir que gustei i porquei). L que tento dezir ye que gustei de todo, ls teçtemunhos, cumo son cuntados, ls lhocales, las lhigaçones a las personaiges que le dan bida, i conheço todo adonde se passou. Sei que esses éran ls modos cumo las anstituiçones de l stado fazie las cousas, i tamien sei qu'esses modos metírun grima i spargírun amedrocamiento que lhebou anhos a zaparcer.

I, ne l correr de la leitura bieno-me a la lhémbrançia ua cuonta que me cuntórun, que you yá bárias bezes s’antolhou cuntar, i quien me la cuntou dezie que se passou durante la guerra cebil spanhola, you nun l fazie porque tenie que screbir palabrones, falar cousas que puoden oufender, nun ser de l agrado de todos i de todas, you inda sou de ls que ténen cumo mote “respeita para ser respeitado”.

Mas desta beç bai, ua tie fui agarrada pula polícia spanhola an Spanha a bender l cuorpo, cuitada a fazer pula bida. Cumo la polícia spanhola, nun adaba muito abonada de trocos (pesetas), resolbiu-se ambiar un telegrama a la sue congénita de Pertual, adonde dezie P.P.P.P.P.P.P., chegado a la polícia de pertual i çifrada, esta respondiu-le P.P..

 I todo quedou an bien, ye causo para dezir, mulhier para que te fuoste pa las tierras de ls reis católicos.
 
Tamien se puode ber que se la polícia spanhola andaba mal de trocos la polícia pertuesa nun andaba melhor, esta inda fui mais forreta, cun dous Pes resolbiu l porblema.

A la fin, cumo se puode ber nessa era ls d’acá solo nun stában matando, mas antregában-los para que ls outros l fazissen, se nun querien ls fugidos eilhes tamien nun querien ls nuossos i las nuosssas, passados anhos (an 1966) you trabalhei clandestino alhá i tamien tenie miedo de ser antregue na raia a la polícia pertuesa (yá stabamos cula guerra nas colónias).

(P.P.P.P.P.P.P. = Probre, Puta, Pertuesa, Pide, Passaige, Para, Pertual)
(P.P. = Puode Passar)

17/09/13

Alacraus



A la cunta de l nieto dun bezino que le gusta muito bichos, (an special daqueilhes que son mui stranhos, cumo fura-fenos, aranhones, alacraus, lagartos ….) astanho tenie cumo cumpormisso quando fusse a Zenízio traier-le un alacrau.

Cumo pedido de nieto, seia de l miu quier seia de ls mius amigos, ye ua orde, assi fiç, un die a la tarde, mesmo ne l rechico botei-me a caras al Barrocal, porque siempre me lhembro de ls ber porqui, até la Caleija Ancha, inda ba que nun ba, habie las selombras de ls freznos, mas apuis na ancuosta i ne l cabeço fui un martírio, un birar de piedras i calhaus, xeixos, lhajas i nien seinhas nien buraquito de tales bichos.

 Cumoquiera esta spécie yá s’acabou porqui, nun rejistiu al abandono (mas n’oupenion de ls que acá stan, ye que si ls hai, até me dezírun que ne l barrocal de Bilasseco era mais que cierto ancuntra-los).

Que an Lisboua hai muitos (stan nas bielhas madrigueiras, ancobados ne ls casarius de l Terreiro do Passo) esso sei-lo you, nun son bien alacraus, son assi a modos, mas pícan i pícan, dan ferronadas de muorte, que l dígan ls zampregados, anfermeiros, porsores, sriban, studantes, aposentados i muito outros deste paiç. 

Mas cumo las cousas son, quando era garroto, hai cinquenta anhos datrás, un pedido destes i you arranjaba ua cerronada deilhes, de ls berdadeiros, daqueilhes que alçában l rabo i nun stában cun meias medidas, ferronában an nós i na cria.

 Ls tiempos son outros, nun hai que lhamuriar, alhá andube ua tarde toda, dei buoltas i buoltas por todo aquel cabeço cheno de touças i fragas i nun bi nien rastro de tales bichos.

 Sobrou-me un munton de alhembráncias, que nestes momientos bénen al de riba, momientos que eiqui passei, cula cria ou cul ganado, solo ou cula joldra que eiqui s’ajuntaba, saquei alguns retratos a la celebre fraga (lhaja, nós an Zenízio dezimos fraga), porque era conhecida de todos, la fraga de l scorregadeiro, mas desta un die destes falarei, i assi tornei a casa sien alacrau.

I cun muita pena mie alhá tube que dezir al rapaç que nun ancuntrei nanhun alacrau, l que nun ye buono, puis ls rapazes d’hoije i de siempre, spéran de nós, ls mais crecidos, que yá somos  giente feita, cun spriéncia de bida que resolbamos ls problemas i quando nun l fazemos ye ua ziluson.

Nota: Barrocal, Caleija Ancha, son chamadeiros




16/09/13

Medra la bioléncia – será?



Porque será que a las bezes sentimos que la berdade nun ye la melhor seluçon? Porque será que ye mui fácele amanhar la berdade a nuosso gusto, al nuosso modo, feitiu ou oupenion? Porque será que cada beç mais çfarçamos para apuis eimitar aqueilho que nun somos? Porque será que nas relaçones que tenemos culs outros mos ampenhamos i lhuitamos de spada afilada pula nuossa berdade ou pula nuossa mintira?

-Haberá solo ua berdade?

Até quando na nuossa cabeça ye legítimo çconhecer que hai problemas, i nun antendermos que para ls resolber hai que ls sponer, que ye preciso falar deilhes!

Será que l mais de las bezes antendemos porquei hai bioléncia, quier seia física ou eimocional!

 An casa, cul matrimonho ou culs filhos, ne l trabalho, nas scuolas, nos lares d’acolhimiento, nas rues, nas anstituiçones! I que l mais de las bezes nós cumo personas bemos i quedamos andrentes, cumo se nada fusse i até biramos la cara!

Que pensaran ls biolentados, séias homes ou mulheres, filhos ou filhas, nuobos ou bielhos, probes ou ricos quando a la par de la bioléncia béen la andrença de ls outros, cumo quien diç de la nuossa!

Hai quien diga i afinque ls pies que ne ls dies d’hoije la bioléncia ye maior que dantes, que medrou nas redadeiras geraçones, será? 

Ou será que hoije la zmascaramos mais ( i inda bien ) stá menos amouchada, ye mais divulgada que era?

Ua berdade me parece bien cierta, mesmo que eilha seia eigual, nun tenie rezon de ser, la bioléncia subre ls outros, subre ls mais fracos nun ten rezon d’eisistir, nós cumo sociadade medremos, na cultura, ne ls modos de ber l nuosso par, l nino, l bielho, l mais neçassitado, l de fuora, medremos ne ls balores morales.

14/09/13

REZONES PARA QUERER BIBIER

ESTE YE L MIU NIETO

1º
L TIAGO ANDRE

1
Ampeço assi mesmo
Para bos dezier cumo ye
Un rapaç bien a las dreitas
L miu nieto TIAGO ANDRÉ
2
Sien saberen nada de la bida
I quando naide l spraba
Fazírun l TIAGO ANDRÉ
Pensando que l mundo s´acababa
3
Mas las cousas son assi
I l mundo nun s´acabou
I anton l TIAGO ANDRÉ
Por este mundo quedou
4
Por este mundo quedou
Para anfrentar las cousas duras
Que transformou la mie bida
Na marabilhas mais puras
5
Nas marabilhas mais puras
Que me trasformórun nun abó
Para que quando you fuor bielho
Nun tener miedo de quedar solo
6
Puis l miu nieto TIAGO ANDRÉ
Que nunca fui muito churon
Fui la mie grande alegrie
I la fuorça de l miu coraçon
7
La fuorça de l miu coraçon
Que outras fuorças fui arranjar
Para cuidar de l TIAGO ANDRÉ
Anquanto la mai iba a trabalhar
8
Anquanto la mai iba a trabalhar
Que la bida ten que assi ser
I depuis l TIAGO ANDRÉ
Tamien tenie que quemer
9
Tamien tenie que quemer
Na altura era mais l mamar
Mesmo assi al TIAGO ANDRÉ
Nada l puodie faltar
10
Nada l puodie faltar
Talbeç por ser l purmeiro
I depuis l TIAGO ANDRÉ
Era un rapaç bien purreiro
11
Ambora me fazisse mais bielho
Mais responsabilidades habie que tener
Para ber medrar l TIAGO ANDRÉ
Era ua buona rezon para biber
12
Ye ua buona rezon para biber
Acompanhando als outros niietos
Mesmo que la nuossa bida
Mos reserbe alguns apertos
13
Mos reserve alguns apertos
Que la bida nun dá punto sien nuolo
I depuis l miu TIAGO ANDRÉ
Fui l purmeiro que me fizo abó
14
Mais tarde outrosbenirun
A saltar ne l miu terreiro
Mas l TIAGO ANDRÉ
De ls nietos ye l purmeiro
15
De ls nietos ye l purmeiro
Para me dar algun agrado
I fizo de mie un abó
Muito feliç i babado
16
Muito feliç i babado
Cumo nun puodie deixar de ser
Que me dou ua buona rezon
Para you continar a biber
17
Para you continar a biber
Cun ourgulho i cun fé
I cun outros compremissos
Para ajudar l TIAGO ANDRÉ
18
Para ajudar l TIAGO ANDRÉ
Na grande carreira de la bida
Que yá ye ua buona rezon
Pa la biber dibertida


José António Esteves