27/05/13

Amadeu Ferreira bai falar de Lhaços an Lisboua - Casa de Trás-ls-Montes -



 
Quaije a findar l anho scuolar, cuntínan las classes de mirandés to las quartas a las 20h30m  na Casa de Trás-ls-Montes an Lisboua, eilhi arrimado a Campo Pequeinho.

Para ls que steían antressados anforma-se que nesta quarta-feira, die 29 teneremos l porsor Amadeu Ferreira a falar  de Cultura i Lhéngua Mirandesas, bai falar de danças mirandesas, Ls Lhaços.

Palhaço




Esta Sexta, até me chamórun a mi, you que nien moro nien trabalho an Toulouse mas nun "departamiento" al lhado, para fazer passar probas d’eisame a nun sei quantos studantes que scolhírun l pertués cumo ua de las lhénguas possibles al mesmo título que l anglés, l spanhol ou outra lhéngua qualquiera...



- Tu até falas mui bien Pertués ! Naciste an França ou an Pertual ?

- Naci an Pertual.

- I qu’eidade tenies quando beniste pa la França ?

- Tenie 13 anhos.

Pongo-me anton a fazer la cuonta mentalmente i cuntinuo a cumbersar cun eilha:

- Só faç anton cinco anhos que aqui stás.  Cumo ye que se passou la tue adaptaçon ? Acheste fácele ou defícele mudar de paíç cun essa eidade ?

- Nun fui fácele mas lhougo m'aperpunírun classes de francés lhéngua strangeira i cunheci outros colegas que benien eilhes tamien de outros países...

- Beniste pa la França culs  tous pais ?

- Bin.

- L que ye que bos motibou a deixar Pertual ?

- Morábamos an Sta Maria de la Feira i l’ampresa adonde trabalhaba miu pai yá nun daba para mos gobernar...



I mais casos cumo esse, anquanto bou oubindo i daprendendo tamien l que se diç an Pertual... Houbo, segundo parece, quien tratasse nestes dies l Persidente de la República de “palhaço” i cierto derigente político que manifestou “repúdio” por aqueilha declaraçon...



Puis you quiero anton dezir que you l que sinto ye un total “repúdio” mas ye por todos aqueilhes que cunsidéran ua cousa purfeitamiente normal, ou cumo se nada fusse, que familhas anteiras  deixen sue casa i sou paíç (neste caso: Pertual, l nuosso Paíç !)  para, quaije cumo antigamente i inda ne ls dies d’hoije!, íren a saber, alén-frunteiras, un pouco daqueilho que alguns na realidade siempre quejírun guardar sclusibamente para eilhes!



Son esses i solo esses por acaso ls berdadeiros “palhaços” !       




25/05/13

"de cabalho para burro"





Este dito, muito ousado pul pobo, quando quier dezir que “se bai de bien para mal”, an special quando se queda mais probe, ou até quando l anfertúnio bate a la puorta. Ye un dito bien spressibo, porque nun deixa dúbedas a naide, de modo que ls burros na sue cundiçon de animales mansicos i prestables, nun ténen culpa nanhua, nien son menos amportantes que ls cabalhos, cada un na sue, ne l sou lhugar.

Mas to la giente ls pon, quando ls acumpara, nua scaleira de balores, l burro un pouco mais a baixo de l cabalho, mas nun bamos antrar en questones de nobreza, mesmo que l mundo de las béstias las tenga. Al burro l que ye de l burro al cabalho l que ye de l cabalho porque dambos a dous son afertunados cun quatro patas i dambos a dous gústan de raçon de la tulha.

Mesmo que se diga que quien agaba arada de burros nunca lhabou cua junta, cuntino a ateimar que ls burros nun ténen culpa nanhua, quando l mundo queda pior que staba, nun ten haber cun anteligéncia nien cun falta de sperteza, mas cuido que ye por falta de nobreza. Porque nien to l mundo bai de cabalho para burro, hai muito mundo que bai de cabalho para dous ou trés cabalhos.

Mas bamos al que quiero dezir, hoije quando se fala na crise, dezimos que to ls dies bamos de mal a pior, nun ye assi para todos, ou será que ando anganhado!?

Nien to l mundo anda de cabalho para burro, peçque muitos ye alrobés, esta crise assienta que nien albarda nuoba, todo le chega a las sues alforjas a ringalheira.

 La probreza, la miséria duns, fázen la fertunas a outros, nun se benga a poner las culpas adonde nun las hai.
 

Hai bien grandura an nuossa mimória!



Fui l acauso l causo que se passou i que por acauso passou-se cumigo. Las grandes cidades ténen l porblema de se agarráren transportes. Agarra-se l metro, l cacilheiro, i tamien la carreira. Chegado a Lisboua agarrei la carreira 36 ne l Cais de l Sodré. Passa ne l Saldanha adonde you bou salir. Perde-se muito tiempo an transportes. Nada hai a fazer. L melhor ye aporbeitá-lo. A mi dá se me para ler. Quaije nun me dou cuonta quien bai a miu lhado. Bamos alhá al que quiero cuontar. Antrei na carreira, staba quaije chena. Muitas de las bezes anda-se de pies mas desta beç tube lhugar assentado quaije a las traseiras. Un assento staba oucupado i outro lhibre. Cun boç baixica, a modos que naide ouba, alhá dixo para mi: cun licença. Sentei-me, abri l lhibrico i ende ampeço la lheitura. Apuis de mi antrórun outros quedórun-se de pies. Passado un cachico la tie sentada a miu lhado ampeça a falar cun ua colega que bai de pies.Yá de la lheitura nada you consigo ficar. La cumbersa ye mui arrimada, nun consigo quedar cun nada de l que leio. Ancerro l lhibro. La cunbersa antre colegas cuntina.

Alhá de l fundo de mie mimória hai un registo de boç conhecido. Quedo-me atento, nó a la cumbersa mas al registro de boç. Biro un pouquito l cachaço, cumo quien nun quier la cousa, mas ye mui arrimado i nada anchergo de la cara. Aporbeitei un tiempico de pausa de la cumbersa cruzada i pergunto: çculpai-me mas bós nun bos chamais Dora, la mulhier de Duarte? I tu nun sós l Cangueiro? Ua alegrie sien fiesta …


Passados quaije dieç anhos que you nun scuitaba aqueilha boç i bie aqueilha cara. Hai bien campo i grandura an nuossa mimória!

22/05/13

Palabrones (carbalhadas, palabradas, asneiras, asneirolas…..)




Eiqui a dies, meti-me na carreira i ala até Zenízio (Miranda de l Douro), gustei i fai-se bien esta biaige, claro un ten que cuntar que bai assientado arrimado a uito horas i nun puode andar mal de la tripa, tamien ye barata i las carreiras son luxosas.

Gustei porque regalei-me culas bistas i passei an tierras que yá nun l fazie arrimado a trés dezenas d’anhos, culpa de las auto-stradas, na biaige benírun al de riba un munton de alhembráncias de l sítios, assomadeiros, puontes bilhas, restourantes i por ende afuora, todo algue que quedou dantes.

I quando assi ye, quedamos mais achegados a muita giente, son camaradas de jornada, tenemos la possiblidade d’oubir i l mais de las bezes ye só esso que tenemos que fazer, oubir cumbersas, anformaçones, l que las pessonas ténen a dezir al xofer, als bezinos, quando caírun las terribles geladas, la fuorça de ls nubrineiros, adonde açagórun mais, cumo l tiempo ten sido de feiçon ou madraço,  quedamos anformados i tenemos ua reproduçon fiel a todo l falar de l norte, de Mirandela, Bila Rial, Bergáncia, Macedo, Eizeda, Bumioso, que nun ye l mirandés. Ye un falar rico, spressibo, cheno de palabrones que stan atados a la punta de la lhéngua i loinge de l coraçon.

I eiqui tengo que dezir i dar rezon a un amigo miu que bibe an Bila Rial l tiempo todo, que me diç que l norte solo ten meia dúzia de palabrones, que son siempre ls mesmos, i que son assi a modos d'andreitas de la cumbersa, eilhes stá nas falas cumo birgulas, que nós, ls de Lisboua tenemos uas centenas deilhes, todos cumplicados, cula proua de ls botar, naide ls antende, i apuis sal asneira.

Ye berdade i un dá se cunta quando çcuita l pobo de riba, sal carbalhada ne percípio, ne l meio i a la fin de la fala, mesmo sendo cúrtia, se fur taluda i demorada son a las baldadas, mas to l mundo antende i naide s’ampina.
Hai bezes que nas cumbersas que ténen cun nós se nun botáren la carbalhada, la cousa nun anda.

 Ua carbalhada, stá nas cumbersas cumo l alho stá nas çurças.


21/05/13

Pinturas-Alcina Pires

http://www.myblogalcinapires.blogspot.com

(Este retrato ye de la cara de l blogue de Alcina, bonda ne l link)

Este blogue ten sido siempre sien dúbedas nanhuas ua jinela d'anformaçon para chegar mais debrebe als cunterráneos i amigos.

Assi sendo quiero deixar eiqui l andreço - http://www.myblogalcinapires.blogspot.com -  blogue de Alcina Pires, adonde to l mundo puode cuntemplar las sues obra. 

Zed hai muito tiempo que you conheço ls trabalhos i modos de pintar desta associada, natural de Zenízio (1953) mas ye bendo estes redadeiros trabalhos que agora publica ne l sou blogue, i alguns son bien recientes, que me dou cunta de la berdadeira caminada que la pintora fizo i l lhugar alto que merece ne l mundo de las artes.

Nua andada firme i leal als sous ampeços n’arte de pintar, rebela an todos eilhes mais ua beç que la sue anclinaçon pul tema dua pintura lhiada als oufícios i lhidas de la tierra que la biu nacer ye mui fuorte. Ye un mote que se rebela bien querido para eilha, que quando trabalha l fai bien i la recumpensa ye rial, dun modo singular i ua mimória bien cultibada. 

Alcina ye associada de l'Associaçon C. i R. Nial de la boubielha, zde la purmeira hora, para alhá de todo l trabalho que zambolbiu na pintura, l trabalho andebidual ne l mundo de la scrita nun quedou squecido, ten yá publicado un lhibro "Lucrécia Cunta-mos Cumo Era", i dou la sue cuntribuiçon cun cuontas i testos ne l jornal Nordeste i blogues, tamien fui ua tie que se çtacou ne l trabalho coletibo. Siempre eilha stubo atienta i pronta a anterpretar ls oujetibos de l'Associaçon, pormober i dibulgar l ansino de l mirandés. 


Tenemos l'anformaçon que ne l berano que ben ten perbisto sponer ls sous trabalhos na "Casa da Cultura de Miranda de l Douro", desso lhougo que tengamos mais amboras daremos cuonta.

 Bien haias amiga pula cuntribuiçon que dás a la cultura i a l’arte.


20/05/13

Retratos-La lhagona de ls Barreiros

 









-Estes retratos fúrun sacados l die 14.05.2013 (a la tarde) nun ténen grande culidade porque l retratista nun ye grande cousa, nien la máquina de sacar retratos buona, mas l segredo i rezon de retratar la lhagona ye outra.
-Esta lhagona tal qual stá, grande, nun era assi, habie na berdade eiqui ua lhagona mas muito mais pequeinha, i era dessa que you gustaba de ter un retrato, seia cumo fur ua cousa you bos digo, hai muita asparcéncia nas oucas que ten.
 -Nun sou persona que s'arrede por muito tiempo de Zenízio i l sou termo, i yá quantá que nun bie la lhagona assi. 
-Agora un fabor you pido al mundo, pido a todos, mantenei-la assi, lhimpa, sien plástico nien papeles, sien garrafas nien sobras de yogurtes, sien çujeira andustrial, eilha quier i merece.
- Porque para mal de ls nuossos pecados, yá se bei muito çcuido cun sobras, plástico i frascos de pesticidas ne l chano, bordas de ls caminos i rigueiros. La natureza nun merece i nun custa muito ajudar l planeta.

17/05/13

FURTADO


(Caricatura de Henrique Monteiro)



Se un francés ou alguien de lhéngua francófona procurar dados subre essa tal apersentadora pertuesa chamada Catarina Furtado, rapidamente se dará de cuonta que na Wikipédia an francés nada aparece cumo an muitos outros eidiomas de l mundo. Proba que essa pessona nun ye afinal assi tan cunhecida nien talbeç antresse muito quien nun saba tamien falar pertués, anglés, spanhol ou até alman...
Puis a mi, anque more nun país cumo la França, chamórum-me bastante l’atençon alguas linhas screbidas acerca dessa tie na página 20 dun de ls últimos númaros de la rebista Visão que merquei hai uns dies an Sendin.
Mesmo na punta de riba de la página mas nua squina assi i todo, alhá stá l retrato dua tie inda bastante jobe (ne ls sous 40 anhos mais ou menos), cun un bestido quelor de rosa, un rosa quaije burmeilho, mini-saia, çapatos altos i mui brilhantes, unhas i beiços pintados... Nun tubisse l pelo castanho cumo l ténen la maiorie de las Pertuesas mas si lhouro até nun poder mais al punto até de parecer quaije arteficial, até diriemos que bien se poderie aparecer, essa apersentadora de la telbison pertuesa, a qualquiera ua dessas bonecas barbies que a partir de ls anhos sessenta ampeçórun a serbir de modelo (anfeliçmente único i mui lhemitado) para bárias giraçones de mocicas (i mocicos) an muitos países de l mundo i nó apenas ne ls Stados Ounidos adonde essa marca, se nun m'anganho, ampeçou purmeiro a eisistir.
Mas fui l comentairo que acumpanha l retrato dessa tie puls bistos anton mui afamada an Pertual que me fizo reagir inda mais:

Sou disciplinada nas compras ” citaba la mesma rebista nessa mesma página retomando ua frase dezida por essa mesma apersentadora, a perpósito, cumpletaba tamien Visão, “ de la sue reduçon de ourdenado na RTP para 24 mil euros por mês

I mais nada. Só que quando cheguei al fin de l comentairo, preguntei a mi própria se inda sabie ler ou se por acaso habie de repente, cumo nun filme de ciéncia ficçon, mudado de era i stubíssemos nun mundo an que cada qual poderie cumo se fusse un milagre...

ganhar nada mais nada menos que 24 mil euros por mês !!

Ou anton... que burra sou you (i bós tamien leitor(a) ?) !!
Anda! Pon-te lista! Que falta de anteligéncia quaije nunca pintares las unhas i usares quaije siempre çapatos sien salto... Anton nun bés ?!

Mas por mais sfuorços que faga para antender este mundo ne l qual bibimos, todo me lhieba a pensar tamien nua cousa...

Furtado: particípio passado (neste caso tamien cun balor de adjetibo) de l berbo FURTAR que an pertués quier dezir:

- apoderar-se de coisa alheia; substrair fraudulosamente; roubar
- falsificar, contrafazer
- desviar, ser ladrão...

Quien ye burro(a) afinal ?

Talbeç solo aqueilhes i aqueilhas que se deixan facelmente eiludir i nun quieren afinal ber l eissencial i l mais amportante (l mais scandaloso i rebuoltante tamien)  mas ounicamente l que ye arteficial, eilusório i finalmente sien antresse ! 


Botei me al termo

















Até peçque las frolicas de ls lhameiros, bordas de ls caminos i adiles querien cumpensar cula sue guapeç la delor que m’íba n’alma.

Zde largos anhos que por este tiempo me boto a caminho de Zenízio (bibo an Lisboua l anho todo) porque la bida ye assi, fago-lo solico, la tie que m’atura solo l puode fazer nas bacances de berano, nun bai. Tamien bos digo que solo ando por alhá un par de dies, nun ye que nun gustasse quedar mais tiempo, mas ye ua queston de fé, chego i yá stou a pensar ne l die que me scapo.

Gusto desses dies, abro la puorta i las jinelas de la bielha casa (casa bielha) ancerradas todo l tiempo, dou uas bardeiradas ne l chano, i sego cula gadanha las yerbeiras que médran a la puorta i al redror, todo cousas que gusto de fazer. Anton apuis si boto-me al termo i ye eiqui que la cousa duol, cumo se fusse ua ferida que inda bota broça, porque l’aldé tener pouca giente inda ende stan, beio-los, mas l termo stá zerto. I ye ne l termo que las alhembráncias reçúman mais.  Aquel termo abandonado, un stende l oulhar até l anfenito de l praino, i nun bei biba alma, ye dun muorrir-se. Si porque bénen al de riba toda ua semba d’eimoçones, alhembráncias doutros tiempos que demórun a abaixar-se i atéiman an fazer dun gato çapato. Aquel termo a ser paçido por buiadas i ganados, de lhameiros cun baranhos de feno, trigales a ondiar i paixaricos a chilrar, pessonas cun quien se puode falar yá nun hai. Mas duol, i mesmo que eiqui ou eili inda se béian alguns paixaricos, seres bibos, até mesmo esses yá son mui poucos, tamien eilhes yá se fúrun, i para siempre.

Puode dezir-se que todo este assossego fai bien a l’alma i al sprito, que sirbe para aclarear las eideias i arrumar la cabeça, que l siléncio a que somos botados nestas caminadas ye ua bençon de Dius, mas todos nós percisamos de mais, se assi fusse l miu ouniberso staba baziu.

Todos nós oubimos dezir i noticiar que alhá bien loinge, ne l termo de l Stado Brasileiro, hai pessonas que lhúitan por spácio, porque percísan de la tierra, cháman le l Mobimiento Sien Tierra. 

Por eiqui quier me parcer que ye la tierra que reinbindica giente, ye la tierra que percisa de pessonas, porque ende stan ls caminos cumo benas sien la sangre, ls rigueiros cun auga que sobra, las ancruzilhadas i cruzes a apuntar sentidos que naide bai, las paredes, fincones i marcos a marcar cousa nanhua. 

Sobrou me l oulor fresco de la berdura, l doce de las froles.
 

Pan Negro




Ampecemos pe l ampeço. Las purmeiras eimaiges (nua floresta) remeten-mos pa l eimaginairo de las cuontas pa ninos, mas l cinema muda debrebe de ton, cul homicídio biolento dun home, un nino i un cabalho. Esta sequéncia rápida, cuntada sin palabras, prepara-mos para un drama negro i cuntén la premissa de to l filme - la perda de eilusones i la çcubierta dun mundo biolento i cheno de mintiras - que será tamien l arco de trasformaçon de la figura principal.


Apesar de bibir nua aldé pobre i isolada, Andreu ye protegido puls pais, pula pórpia angenuidade de nino i pul suonho de ser médico i tener ua bida melhor. Mas l sou mundo ampeça a çfazir-se quando ancuontra por acaso las bítimas dun homicídio i las outoridades culpan l sou pai, que se bé oubrigado a fugir.

Forçado a ir bibir cula abó i a frequentar ua nuoba scuola (cun un porsor fascista que abusa sexualmente de ua aluna), l mirar de Andreu sobre l mundo bai demudando cachico a cachico. Tamien las ambestigaçones que faç pa lhimpar l nome de l pai l lhieban a çfazer bielhas crenças i a dantender que, a la sue buolta, muitos tubírun de trair ls pórpios eideales para cunseguiren subrebibir.

Pa Negre antercala mui bien ls géneros policial i drama negro, cunseguindo ser político sin ser panfletairo, ser crudo sin ser gratuito i amostrar las consequéncias de la guerra i de la pobreza na alma houmana. A par de la sigurança narratiba, l filme cunta inda cun eicelentes anterpretaçones i cula mestria de l rializador Augustí Billaronga. Filmado an 2010, Pa Negre ye un buono eisemplo de la bitalidade de l cinema catalan cuntemporáneo.