Ua néspera
staba na cama
deitada
mui calhada
a ber
l que se passaba
chegou la Bielha
i dixo
mira ua néspera
i zás quemiu-la
ye l que le passa
a las nésperas
que quédan deitadas
calhadas
a la spera
de l que se passa
Mário Henrique Leiria, Novos Contos do Gin Tónico
[An pertués:
A Nêspera
Uma nêspera
estava na cama
deitada
muito calada
a ver
o que acontecia
chegou a Velha
e disse
olha uma nêspera
e zás comeu-a
é o que acontece
às nêsperas
que ficam deitadas
caladas
a esperar
o que acontece]
Mostrar mensagens com a etiqueta traduçon. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta traduçon. Mostrar todas as mensagens
24/10/10
La Néspera
Labels:
Fir,
Mário Henrique Leiria,
poesie,
traduçon
19/08/10
Crimes Eisemplares II
- Un pouquito más.
Nun podie dezir que nó. I you que nun puodo cun l arroç.
- Se nun bos serbis outra beç, ye porque nun bos gusta.
You nun tenie niua cunfiança naqueilha casa. I querie pedir un fabor. Yá quaije lo tenie na mano. Mas aquel arroç…
- Un pouquito más.
- Un pouquechico más.
Staba ampanzinado. Sentí que me iba a aguemitar. Anton nun tube outro remédio senó fazé-lo. La probe mulhier quedou cun ls uolhos abiertos, para siempre.
§
Stábamos na borda de l passeio, a la spera para pasar. Ls carros nun parában de gaçpiar, un trás de l outro, apegados pulas lhuzes. Solo fui perciso ampurrar un pouquito. Yá doze anhos que stábamos casados. Nun serbie para nada.
Nun podie dezir que nó. I you que nun puodo cun l arroç.
- Se nun bos serbis outra beç, ye porque nun bos gusta.
You nun tenie niua cunfiança naqueilha casa. I querie pedir un fabor. Yá quaije lo tenie na mano. Mas aquel arroç…
- Un pouquito más.
- Un pouquechico más.
Staba ampanzinado. Sentí que me iba a aguemitar. Anton nun tube outro remédio senó fazé-lo. La probe mulhier quedou cun ls uolhos abiertos, para siempre.
§
Stábamos na borda de l passeio, a la spera para pasar. Ls carros nun parában de gaçpiar, un trás de l outro, apegados pulas lhuzes. Solo fui perciso ampurrar un pouquito. Yá doze anhos que stábamos casados. Nun serbie para nada.
Max Aub
Crímenes Ejemplares
17/08/10
Crimes eisemplares

Nun hai tanto crime cumo dízen, inda que haba rezones para ls praticar. Mas l home – cumo ye sabido – ye buono, por ser natural, i nun se astrebe a tanto. De las rezones de ls mius defuntos nada digo, por eignoráncia. Chegórun-me – cumo autor – las de ls sous matadores.
Ampeçou a dá-le buolta al café cun lheite cun la cucharica. La buida chegaba a la borda, lhebada pula fuorça de l cunferrume de alumínio ( l copo era corriqueiro, l sítio barato, la cucharica bielha, rançosa de passado). Oubie-se l rugido de la lhata acontra l bidro. Ric, ric, ric, ric. I l café cun lheite a buoltas i más buoltas, cun un buraco al meio. * Maelstrom. You staba sentado delantre. L café staba cheno. L home cuntinaba a mexer i a remexer, specado, a dá-le ua risica, a mirá-me. Algo se me alhebantaba de andrento. Mirei-lo de tal maneira que se biu oubrigado a dá-me ua rezon:
- Inda nun se derretiu l açucre!
Para que you bira que era berdade, dou uas porradicas ne l fondo de l copo. A seguir tornou cun redrobada fuorça a abanar la mistela. Buoltas i más buoltas, sien çcanso, i l rugido de la cuchara na borda de l bidro. Rac, rac, rac. Seguido, seguido, seguido sien parar, eiternamiente. Buoltas i buoltas i buoltas i buoltas. Miraba-me a dá-le ua risica. Anton, puxei de la pistola i çparei.
*Maelstrom – remolino.
Max Aub
Crímenes Ejemplares
12/07/10
Defesa de l cinema pertués
Senhora menistra, pido-bos que penseis bien ne ls porblemas que stamos a bibir, de modo a ancuntrar seluçones eificazes i justas.
An defesa de ls rializadores i de ls produtores de filmes pertueses neste defícele momento por que stan a passar, an defesa desta buona causa, tengo a dezir l seguinte:
Ls filmes pertueses nunca fúrun ruinosos pa l paíç i ls sous custos cremos séren ls mais baixos an relaçon a la maior parte de ls países. Ye cierto que l momento ye de crise, mas l cinema pertués stá loinge de ser motibo de ruína pa l paíç i eisatamente pul seguinte:
Cada un de ls nuossos filmes mobe un grupo d'atores, outros tantos figurantes i ua eiquipa técnica cumpleta.
Este cunjunto de cuntratados mexe cun transportes, cun restaurantes, cun hoteles, etc., etc. I to esta giente, cun aqueilho que ganha, faç las mais bariadas cumpras cun esses pequeinhos ganhos de l sou trabalho, i esto, para para alhá de ls gastos que las própias filmaiges son oubrigadas a fazer para produzir cada un de ls sous filmes.
Mais: todos, seia drento ó fura de l filme, pagan ampostos i esses ampostos, feitas las cuntas, seran muntantes aprossimados, se nun eiguales ó até superiores, al subsídio que l Menistério de la Cultura dá para cada un desses filmes. L que quier dezir que l Stado ben a cobrir ó até a recebir mais de l que ls subsídios qu'atribui la cada filme. I quiero dezir inda:
Depuis ls filmes passan a ser eisebidos ne l paíç, i quantas bezes bendidos para defrentes outros países, alguns de ls mius filmes yá passórun por esse mundo fura, an cerca de 27 países, bien cumo acuntecerá cun outros colegas, dando a coincer las nuossas spressones cinematográficas i culturales, ua beç que l cinema figura cumo ua síntese de todas las artes; para para alhá de repersentar un refuorço ne ls lucros de ls produtores, lucros esses faborables al paíç, cumo acuntece culs libros, cula pintura ó cula música.
Assi cumo las telbisones nacionales mostran als sous países l'eissencial de l que se passa ne l mundo, l cinema nacional dibulga la cultura de cada paíç al mundo.
Nunca senti ser un "peso" pa ls gobernos de l miu paíç. Lhemito-me a fazer l miu trabalho l melhor que sei i puodo pa l que sinto tener nacido, tantando questionar ls seres, las cousas, la nuossa stória i l mundo atrabeç de ls filmes que tube l perbilegio de rializar. Ne l tiempo de la ditadura, fui fazer un curso de retrato an Leverkusen, oufrecido pula Bayer, ne ls sous stúdios de la Agfa. A seguir, fui para Munique, adonde comprei na Arnold Richter ua cámara de filmar. Muntei nua carrinha todo l neçairo d'eimaige i sonido para filmar an qualquiera lugar i fiç l purmeiro filme a quelores rebelado pula Tobis Pertuesa: L Pintor i la Cidade que ganhou l miu purmeiro prémio ne l Festibal de Cork, la Arpa de Prata. I a seguir filmei solico mais quatro filmes, ancluído l Ato de la Primabera, l único pa l qual recebira ua ajuda de l SNI, por se tratar dun filme relegioso i pa l qual tube cumo miu assistente l malogrado António Reis.
Senhora menistra, peco-bos que penseis bien ne ls berdadeiros porblemas que stamos a bibir, de modo a ancuntrar seluçones eificazes i justas. Nun pregunte quanto ganha un cineasta que por bezes trabalha durante dous anhos debruado repetidas bezes subre l'arranjo de l sou guion pa l'ajustar al sou reduzido custo de produçon, cumo fura l causo d'alguns filmes i an particular de l Stranho Causo de Angélica. Nós, rializadores, nun tenemos dreito la qualquiera reforma. Cada rializador ganha l sou salairo solo quando filma, sin garantie nanhue de cuntenidade. Nun pregunte quanto ganha un ator ó un beilarino. Calculo que sabe que nun ye muito i que la sue derradeira glória poderá benir a ser la de morrer pobre. Pregunte si, por eisemplo, quanto aufere l'admenistrador de la Lusomundo/Zon, l'abafador, aquel que scunde ls nuossos filmes, i que nun respunde mais depuis de se assegurar cun un cuntrato, i que nun respunde nin a nós nin la quien quier ber i amostrar ls filmes pertueses.
Neste momento defícele, penso subretodo ne ls mius colegas rializadores mais moços. Para eilhes, estes cortes son perfundamente anjustos. I penso que, cumo you, eilhes nun puoden bibir sin ua Cinemateca Nacional fuorte que puoda amostrar, hoije i todos ls dies, l que ye la stória de l cinema. Nun puoden bibir sin un laboratório d'eimaige i de sonido, cumo l de la Tobis, adonde hai mais de setienta anhos fago ls mius filmes. Eilhes percisan dua lei de l cinema que eifetibamente porteja l cinema pertués. I percisan de ser oubidos para esso. Eilhes, cumo you, siempre bibiran na percaridade i na ansigurança, sin reforma nin subsídio de zamprego, i sin nunca sabermos se nun staremos a fazer l nuosso redadeiro filme. Eilhes, cumo you, solo tenemos un deseio: todos ambecionamos morrer a fazer filmes.
An defesa de ls rializadores i de ls produtores de filmes pertueses neste defícele momento por que stan a passar, an defesa desta buona causa, tengo a dezir l seguinte:
Ls filmes pertueses nunca fúrun ruinosos pa l paíç i ls sous custos cremos séren ls mais baixos an relaçon a la maior parte de ls países. Ye cierto que l momento ye de crise, mas l cinema pertués stá loinge de ser motibo de ruína pa l paíç i eisatamente pul seguinte:
Cada un de ls nuossos filmes mobe un grupo d'atores, outros tantos figurantes i ua eiquipa técnica cumpleta.
Este cunjunto de cuntratados mexe cun transportes, cun restaurantes, cun hoteles, etc., etc. I to esta giente, cun aqueilho que ganha, faç las mais bariadas cumpras cun esses pequeinhos ganhos de l sou trabalho, i esto, para para alhá de ls gastos que las própias filmaiges son oubrigadas a fazer para produzir cada un de ls sous filmes.
Mais: todos, seia drento ó fura de l filme, pagan ampostos i esses ampostos, feitas las cuntas, seran muntantes aprossimados, se nun eiguales ó até superiores, al subsídio que l Menistério de la Cultura dá para cada un desses filmes. L que quier dezir que l Stado ben a cobrir ó até a recebir mais de l que ls subsídios qu'atribui la cada filme. I quiero dezir inda:
Depuis ls filmes passan a ser eisebidos ne l paíç, i quantas bezes bendidos para defrentes outros países, alguns de ls mius filmes yá passórun por esse mundo fura, an cerca de 27 países, bien cumo acuntecerá cun outros colegas, dando a coincer las nuossas spressones cinematográficas i culturales, ua beç que l cinema figura cumo ua síntese de todas las artes; para para alhá de repersentar un refuorço ne ls lucros de ls produtores, lucros esses faborables al paíç, cumo acuntece culs libros, cula pintura ó cula música.
Assi cumo las telbisones nacionales mostran als sous países l'eissencial de l que se passa ne l mundo, l cinema nacional dibulga la cultura de cada paíç al mundo.
Nunca senti ser un "peso" pa ls gobernos de l miu paíç. Lhemito-me a fazer l miu trabalho l melhor que sei i puodo pa l que sinto tener nacido, tantando questionar ls seres, las cousas, la nuossa stória i l mundo atrabeç de ls filmes que tube l perbilegio de rializar. Ne l tiempo de la ditadura, fui fazer un curso de retrato an Leverkusen, oufrecido pula Bayer, ne ls sous stúdios de la Agfa. A seguir, fui para Munique, adonde comprei na Arnold Richter ua cámara de filmar. Muntei nua carrinha todo l neçairo d'eimaige i sonido para filmar an qualquiera lugar i fiç l purmeiro filme a quelores rebelado pula Tobis Pertuesa: L Pintor i la Cidade que ganhou l miu purmeiro prémio ne l Festibal de Cork, la Arpa de Prata. I a seguir filmei solico mais quatro filmes, ancluído l Ato de la Primabera, l único pa l qual recebira ua ajuda de l SNI, por se tratar dun filme relegioso i pa l qual tube cumo miu assistente l malogrado António Reis.
Senhora menistra, peco-bos que penseis bien ne ls berdadeiros porblemas que stamos a bibir, de modo a ancuntrar seluçones eificazes i justas. Nun pregunte quanto ganha un cineasta que por bezes trabalha durante dous anhos debruado repetidas bezes subre l'arranjo de l sou guion pa l'ajustar al sou reduzido custo de produçon, cumo fura l causo d'alguns filmes i an particular de l Stranho Causo de Angélica. Nós, rializadores, nun tenemos dreito la qualquiera reforma. Cada rializador ganha l sou salairo solo quando filma, sin garantie nanhue de cuntenidade. Nun pregunte quanto ganha un ator ó un beilarino. Calculo que sabe que nun ye muito i que la sue derradeira glória poderá benir a ser la de morrer pobre. Pregunte si, por eisemplo, quanto aufere l'admenistrador de la Lusomundo/Zon, l'abafador, aquel que scunde ls nuossos filmes, i que nun respunde mais depuis de se assegurar cun un cuntrato, i que nun respunde nin a nós nin la quien quier ber i amostrar ls filmes pertueses.
Neste momento defícele, penso subretodo ne ls mius colegas rializadores mais moços. Para eilhes, estes cortes son perfundamente anjustos. I penso que, cumo you, eilhes nun puoden bibir sin ua Cinemateca Nacional fuorte que puoda amostrar, hoije i todos ls dies, l que ye la stória de l cinema. Nun puoden bibir sin un laboratório d'eimaige i de sonido, cumo l de la Tobis, adonde hai mais de setienta anhos fago ls mius filmes. Eilhes percisan dua lei de l cinema que eifetibamente porteja l cinema pertués. I percisan de ser oubidos para esso. Eilhes, cumo you, siempre bibiran na percaridade i na ansigurança, sin reforma nin subsídio de zamprego, i sin nunca sabermos se nun staremos a fazer l nuosso redadeiro filme. Eilhes, cumo you, solo tenemos un deseio: todos ambecionamos morrer a fazer filmes.
Manoel de Oliveira
(Testo publicado ouriginalmente ne l Jornal Público i republicado ne l blogue de la Associaçon Pertuesa de Rializadores.)
(Testo publicado ouriginalmente ne l Jornal Público i republicado ne l blogue de la Associaçon Pertuesa de Rializadores.)
Labels:
cinema,
Fir,
Manoel de Oliveira,
traduçon
08/07/10
La Solideç de un Lhibro, Segundo Sobrinho Simões
L libro de Marie de Lurdes Rodrigues ye un relatório burocrático subre las sues tenebrosas medidas de política eiducatiba.
Ne l libro que acaba de lhançar, Maria de Lurdes Rodrigues cita Max Weber para justeficar la sue açon política, mobida, diç eilha, pula "ética de las cumbiçones". Atentien, generosas leitoras i leitores, al naco de prosa que l'ex-menistra scolhe para caratelizar quien ten bocaçon pa la política (ne l causo, eilha própia):
"... Solo quien stá cierto de nun zanimar quando ... l mundo se mostra demasiado stúpido ó demasiado ajeto pa l que ... ten a oufrecer ... ten bocaçon pa la política ..." (in La Scuola Pública Puode Fazer La Defrença, p. 18)
Freud ansinou-mos que nanhue palabra ó pensamiento acuntecen por acidente. Ua cousa son ls erros quemuns, outra, ls atos falhados. Ye falhado l ato que lheba Maria de Lurdes Rodrigues a citar, assi, Weber, para justeficar la sue açon política. I fizo todo l que fizo, cunfessou-mos ne l circo de l lançamiento, cun grande alegrie, qual pirómana que se baba de prazer ante las cinzas de la scuola pública que deixou.
Eis las antranhas dua cousa que nun ye pessona, que nun ten alma, i que nun aguanta mais que 18 páiginas para dezir, de modo obceno, l que pensa de ls que smagou cun sofrimiento.
L libro ye híbrido i friu, cumo l'outora. Ye un relatório fatual i burocrático subre las sues tenebrosas medidas de política eiducatiba. La scepçon a este registo stá na antroduçon, un arremedo ansaísta d'alguien que chegou a menistra sin nunca tener percebido l que ye ua scuola i para que sirbe un sistema d'ansino. Premitan-me dues notas fatuales a este perpósito i a mero títalo eilustratibo:
1. L'outora antroduç, cumo grande tema de debate subre políticas eiducatibas, l nible de coincimientos adqueridos na scuola. Anterroga-mos assi: "... Ls adultos que fazírun la quarta classe de l'anstruçon purmaira ne l tiempo de ls nuossos abós sabien mais de l que ls moços que hoije cuncluen l nono anho? ..." (obra citada, p. 11). La queston ye anteletualmente pouco hounesta. Porque cumpara quatro anhos de scuolaridade cun nuobe. Porque ye formulada por alguien que cuntrebuiu defenitibamente para que nun se puodan hoije acumparar resultados scuolares, cousa que, anque de las deficuldades, se podie fazer na época a que alude.
2. La ex-menistra diç que nun fizo ua reforma de l'eiducaçon, que tan solo cuncebiu i aplicou medidas. Se ye surprendente l cunceito ("reforma" fui palabra-chabe citada até a la eisauston na bigéncia de l Goberno que antegrou), antra an delírio surrialista quando scribe (p. 15): "... Nun se puode cunsidrar que l cunjunto de las medidas cunfigurien ua reforma de l'eiducaçon, porque de fato nun fui antroduzida ua mudança ne ls percípios de funcionamiento de l sistema eiducatibo, ó ua mudança na sue strutura i ourganizaçon ...". Nun mudou percípios de funcionamiento de l sistema eiducatibo, nin mudou la sue strutura i ourganizaçon? I ls stúpidos somos nós? Anxergai-bos i tenei decoro.
Segue-se l Diário de la República narrado als papalbos por 20 ouros i 19 céntimos. Registran-se apoios, listan-se colaboradoras i colaboradores i referen-se reuniones. Nanhue dúbeda, nanhun apercio pul cuntraditório que le fui oposto, mui menos qualquiera riqueza dialética. Un zerto, nua eimensa outo-strada de porpaganda.
Al longo de ls redadeiros cinco anhos, fundamentei nesta coluna d'oupenion l'ouposiçon la cada ua de las 24 medidas que l libro çtingue, pul que tan-solo recordo las mais amblemáticas de las que l'outora refere: l'aberraçon pedagógica i social, que nacionalizou ninos i legitimou la scrabizaçon de ls pais, batizada cumo "scuola a tiempo anteiro"; l logro de l'ansino porfissional (Maria de Lurdes fala de 28.000 alunos an 2005, para dezir que ls quadruplicou an 2009. Mas cunta mal.
Ne l'anho letibo de 2004-05 tenie 92.102 alunos ne l cunjunto de ls cursos que oufecian formaçon porfissional); la demagogie de porlungar para 12 anhos l'ansino oubrigatório (na Ouropa a 27 solo cinco países fúrun por ende) sub-reticiamente sustentada pula grosseira manipulaçon statística que le premite afirmar que ne l'ansino secundairo tenemos un porsor para cada 8,4 alunos (p. 90), pasmien quantos cunhecen la rialidade; l'ansisténcia ne l criminoso abandono de miles de ninos cun necidades eiducatibas speciales, por bie de la decantada aplicaçon de la Classeficaçon Anternacional de Funcionalidade; la aangenharie financeira i admenistratiba (depuis beremos adonde ne ls cunduzirá), que stá an transferir pa la porpiadade dua ampresa pribada, por anquanto detida pul Stado, to l património eideficado; i, "the last, but not the least", la fraude pedagógica eimensa que dá pul nome de Nuobas Ouportunidades, forma de diplomar l'eignoráncia na hora, gerando anjustiça i sembrando eilusones.
Na cerimónia de l lançamiento de l libro que acabo, sumariamente, d'analisar, Sobrinho Simões, un cientista de grande gabarito i un home de muitos méritos, referiu-lo cumo "l mais sólido" que liu até hoije. Quien dedicou la bida a cumbater l cáncaro cul rigor de la ciéncia nun podie, stou siguro, afirmar l que afirmou, se tubisse analisado la produçon técnica i legislatiba que sustenta la racionalidade de l libro que eilogiou. Mas la bida atual ye assi. Muitos sucumben, adatando-se l'esta sociadade doente. Cuntino feliçmente de salude. Por esso choro quando beio caer ls melhores.
Santana Castilho
Labels:
ansino,
Fir,
Santana Castilho,
traduçon
05/07/10
Eilogio de la Dialética
(nota: traduçon andireta a partir de l pertués)
La ajusticia abança hoije a passo firme
Ls tiranos fázen planos para dieç mil anhos
L poder apergoa: las cousas cuntinaran a ser cumo son
Nanhue boç para alhá de las de ls que mandan
I an todos ls mercados porclama la sploraçon
Mas antre ls oupremidos muitos hai que agora dízen
Aqueilho que nós queremos nunca mais alcançaremos
Quien inda stá bibo nun diga: nunca
L que ye siguro nun ye siguro
Las cousas nó cuntinaran a ser cumo son
Depuis de faláren ls dominantes
Falaran ls dominados
Quien ousa pus dezir: nunca?
De quien depende que l'oupression porssiga? De nós
De quien depende que eilha acabe? Tamien de nós
L que ye smagado que se lhebante!
L que stá perdido que lhuite!
L que sabe al que se chegou, que hai ende que l retena?
I nunca será: inda hoije
Porque ls bencidos d'hoije son ls bencedores de manhana
Bertolt Brecht
Ls tiranos fázen planos para dieç mil anhos
L poder apergoa: las cousas cuntinaran a ser cumo son
Nanhue boç para alhá de las de ls que mandan
I an todos ls mercados porclama la sploraçon
Mas antre ls oupremidos muitos hai que agora dízen
Aqueilho que nós queremos nunca mais alcançaremos
Quien inda stá bibo nun diga: nunca
L que ye siguro nun ye siguro
Las cousas nó cuntinaran a ser cumo son
Depuis de faláren ls dominantes
Falaran ls dominados
Quien ousa pus dezir: nunca?
De quien depende que l'oupression porssiga? De nós
De quien depende que eilha acabe? Tamien de nós
L que ye smagado que se lhebante!
L que stá perdido que lhuite!
L que sabe al que se chegou, que hai ende que l retena?
I nunca será: inda hoije
Porque ls bencidos d'hoije son ls bencedores de manhana
Bertolt Brecht
22/06/10
A Dues Senhoras que Abrian las Améijoas cun Bergonha
L subtil carangueijo, mais manhoso
Que to l'animal d'auga salgada,
Quando se bé cun fame regalgada,
L buscar mantenimiento le ye fuorçoso.
Dues pedricas toma mui airoso
I, ancuntrando la améijona bien cerrada,
Sperando que se abra de pancada,
Drento las bota cun modo furioso.
Assi abierta, sin se cerrar mais,
Miu cunseilho tomai que, mui cuntente,
Bos serbirei a todas de çofinos.
Por mais cerrada l'améijoa que téngades,
You fico bos l'abra facilmente
L carangueijo miu i ls dous seixinhos.
D. Tomás de Noronha
[An pertués:
A duas Senhoras que abriam as amêijoas com vergonha
O subtil caranguejo, mais manhoso
Que todo o animal de água salgada,
Quando se vê com fome regalgada,
O buscar mantimento lhe é forçoso.
Duas pedrinhas toma mui airoso
E, encontrando a amêijoa bem fechada,
Esperando que se abra de pancada,
Dentro lhas bota com modo furioso.
Assim aberta, sem se fechar mais,
Meu conselho tomai que, mui contente,
Vos servirei a todas de focinhos.
Por mais cerrada a amêijoa que tenhais,
Eu fico vo-la abra facilmente
O caranguejo meu e os dois seixinhos.
D. Tomás de Noronha
]
Que to l'animal d'auga salgada,
Quando se bé cun fame regalgada,
L buscar mantenimiento le ye fuorçoso.
Dues pedricas toma mui airoso
I, ancuntrando la améijona bien cerrada,
Sperando que se abra de pancada,
Drento las bota cun modo furioso.
Assi abierta, sin se cerrar mais,
Miu cunseilho tomai que, mui cuntente,
Bos serbirei a todas de çofinos.
Por mais cerrada l'améijoa que téngades,
You fico bos l'abra facilmente
L carangueijo miu i ls dous seixinhos.
D. Tomás de Noronha
[An pertués:
A duas Senhoras que abriam as amêijoas com vergonha
O subtil caranguejo, mais manhoso
Que todo o animal de água salgada,
Quando se vê com fome regalgada,
O buscar mantimento lhe é forçoso.
Duas pedrinhas toma mui airoso
E, encontrando a amêijoa bem fechada,
Esperando que se abra de pancada,
Dentro lhas bota com modo furioso.
Assim aberta, sem se fechar mais,
Meu conselho tomai que, mui contente,
Vos servirei a todas de focinhos.
Por mais cerrada a amêijoa que tenhais,
Eu fico vo-la abra facilmente
O caranguejo meu e os dois seixinhos.
D. Tomás de Noronha
]
Labels:
D. Tomás de Noronha,
Fir,
poesie,
poesie eirótica,
poesie satírica,
traduçon
14/06/10
DDT Tecnocrático
Ando yá hai uns tiempos para screbir subre las últimas medidas stúpidas de l Menistério de la Eiducaçon, mas l tiempo, pur mais que seia, nunca chega para referir todas las medidas stúpidas de ls políticos i l Ministério de la Eiducaçon hai muito tiempo que bate l record. Antretanto, li en l jornal Público un testo de Santana Castilho que sintetiza muitas de las cousas que you tamien penso. Ye esse testo que bos deixo ende, traduzido an mirandés.
L Gobierno resolbiu ancerrar 500 scuolas de l 1.º ciclo de l'ansino básico, por tenéren solo 20 alunos. Ne l'anho passado i pula mesma rezon, prometiu sterminar 4500, quaije 60 por ciento de las eisistentes anton. Anunciou inda la muorte de mais 400, siempre cul uolho ne l'albo: 20. Até nas ounibersidades, 20 dou l mote: cursos cun menos de 20 alunos ténen benido a ser liminarmente pulberizados. Porquei 20? Por que se finan 20 i susisten 21? Traten ls sotéricos de las rezones, que solo puoden ser cabalísticas. Beiamos, por ora, premissas i cunsequéncias de l que stá na mira de l Gobierno.
Pertual ten un porblema seriíssemo de zertificaçon de l'anterior i de perda alarmante de bitalidade demográfica. Este porblema nun se cumbate, ciertamente, fechando scuolas, maternidades i centros de salude. Tamien nun se soluciona mantendo-las abiertas, a qualquier précio, até al radadeiro resistente. Por esso, la racionalizaçon de la rede scolar, cumo pomposamente l Gobierno classefica las sues medidas arbitrárias, deberie ser corolairo de l planeamiento de l paíç, a lhongo prazo. Na auséncie de tal referencial stratégico, las anterbençones seguidas son meros spedientes para poupar trocos culas aldés. Antre muitos, dous eilemientos de ponderaçon son smagadores: tenemos 40.000 porsores sin amprego, cuja formaçon seneficou un ambestimiento de l'orde de ls 1200 milhones d'ouros; i tenemos ua anjustificable dependéncia alimentar de l sterior porque nun balorizamos l'agricultura. Qualquiera ourientaçon de feturo para Pertual passa pul ancremiento de ls nibles de formaçon de las pessonas i pula modernizaçon i balorizaçon de l'agricultura, para que deixemos d'amportar l que comemos. Solo estes dous fatores d'análeze, tratados por gobernantes houmanos i cultos, pó-los-iba a trabalhar ne l sentido de fazer oumentar las populaçones de l'anterior an beç de las gazear cun DDT tecnocrático.
An muitos locales, l fecho de la scuola fazerá zaparecer l derradeiro serbício público inda abierto. Oumentará l númaro de crianças de tenra eidade apartadas diariamente de la família, algues çlocadas pula segunda beç. Ambocando falta de cundiçones nas scuolas d'ourige i an nome dua eigualdade que ls promotores destas políticas nun permitirian que fusse aplicada als sous própios filhos ó nietos, cientos de ninos seran oubrigadas a salir de casa de madrugada i a percorrer to l cunceilho de carreira.
L Gobierno resolbiu ancerrar 500 scuolas de l 1.º ciclo de l'ansino básico, por tenéren solo 20 alunos. Ne l'anho passado i pula mesma rezon, prometiu sterminar 4500, quaije 60 por ciento de las eisistentes anton. Anunciou inda la muorte de mais 400, siempre cul uolho ne l'albo: 20. Até nas ounibersidades, 20 dou l mote: cursos cun menos de 20 alunos ténen benido a ser liminarmente pulberizados. Porquei 20? Por que se finan 20 i susisten 21? Traten ls sotéricos de las rezones, que solo puoden ser cabalísticas. Beiamos, por ora, premissas i cunsequéncias de l que stá na mira de l Gobierno.
Pertual ten un porblema seriíssemo de zertificaçon de l'anterior i de perda alarmante de bitalidade demográfica. Este porblema nun se cumbate, ciertamente, fechando scuolas, maternidades i centros de salude. Tamien nun se soluciona mantendo-las abiertas, a qualquier précio, até al radadeiro resistente. Por esso, la racionalizaçon de la rede scolar, cumo pomposamente l Gobierno classefica las sues medidas arbitrárias, deberie ser corolairo de l planeamiento de l paíç, a lhongo prazo. Na auséncie de tal referencial stratégico, las anterbençones seguidas son meros spedientes para poupar trocos culas aldés. Antre muitos, dous eilemientos de ponderaçon son smagadores: tenemos 40.000 porsores sin amprego, cuja formaçon seneficou un ambestimiento de l'orde de ls 1200 milhones d'ouros; i tenemos ua anjustificable dependéncia alimentar de l sterior porque nun balorizamos l'agricultura. Qualquiera ourientaçon de feturo para Pertual passa pul ancremiento de ls nibles de formaçon de las pessonas i pula modernizaçon i balorizaçon de l'agricultura, para que deixemos d'amportar l que comemos. Solo estes dous fatores d'análeze, tratados por gobernantes houmanos i cultos, pó-los-iba a trabalhar ne l sentido de fazer oumentar las populaçones de l'anterior an beç de las gazear cun DDT tecnocrático.
An muitos locales, l fecho de la scuola fazerá zaparecer l derradeiro serbício público inda abierto. Oumentará l númaro de crianças de tenra eidade apartadas diariamente de la família, algues çlocadas pula segunda beç. Ambocando falta de cundiçones nas scuolas d'ourige i an nome dua eigualdade que ls promotores destas políticas nun permitirian que fusse aplicada als sous própios filhos ó nietos, cientos de ninos seran oubrigadas a salir de casa de madrugada i a percorrer to l cunceilho de carreira.
An 2003, un decreto-lei, l númaro 7, mandou qu'an cada cunceilho se eilaborasse ua carta scolar. L'oubjetibo era ampeçar l reordenamiento de la rede nacional de las scuolas, por recurso al coincimiento local. Adonde stan esses decumientos, que carecian d'aprobaçon de las assemblés municipales? Nun era l PS, agora ne l gobierno, adeto de la regionalizaçon? Ls cidadanos ténen l dreito a falar, mas nun l dreito la séren oubidos. Smagados pula rialidade de l'andar para trás i amedrontados pula bancarrota anunciada, stan a la mercé de l'eimediatismo de quien goberna. Nua democracie outéntica, ls cidadanos ténen ua cuncéncia fuorte de ls sous deberes i de ls sous dreitos i ls gobernantes respeitan-mos. Mas quando a la fragelidade dessa cuncéncia se junta l cumbencimiento messiánico de quien manda, la democracie reduç-se a simples retórica d'heimiciclo.
L'eignoráncia de l purmeiro-menistro classefica de criminosa la manutençon de las pequeinhas scuolas. Mas ye el l criminoso pedagógico, nun solo quando las fecha cegamente mas quando, de l mesmo passo, cria centros scolares que poderán albergar ua multidon de 3000 alunos, de ls 5 als 18 anhos. Nun cabe ne l ámbito desta crónica fazer ua citaçon bibliográfica de ls einúmaros studos subre las cunsequéncias de las anstituiçones d'ansino de tamanho desumano, cumo estas qu'ambaidecen Sócrates. Mas eisisten, son unánimes nas cunclusones i permiten preber l que se segue: oumiento sponencial de la bioléncia scolar; gradual perda de l sentido de pertença a la sue scuola por parte de ls alunos; diminuiçon eimediata de ls custos cun salairos de porsores i cunsequente oumiento, a prazo, de ls custos por aluno; oumiento pernicioso de la cumpetiçon antre docentes i, nua palabra, retrocesso ne l clima ourganizacional de la scuola pública.
L'ansanidade que domina la geston eiducacional ye dilubiana: la menistra de ls sorrisos acha abançado qu'un cábula passe de l 8.º pa l 10.º anho sin frequentar l 9.º, anquanto un studante sério nun ten tal dreito; ua arquiteta de la Parque Scolar fui para alhá de la sue chinela i bieno ansinar als andígenas cumo you, porsores hai mais de 40 anhos, l que ye ua scuola de feturo, ua "learning street", cumo le chama (PÚBLICO de 7.6.10), "... ua scuola çcentrada de la sala d'aula, an que ls alunos se spalhan por spácios anformales, culs sous cumputadores portáteles, cruzando-se culs porsores na biblioteca..."; i ua anspeçon moribunda i inútil treminou l'anquérito a las circunstáncias que rodeórun l suicídio de l porsor Luís cuncluindo "que nun hai fatos merecedores de censura jurídica deciplinar que justifiquen l'anstauraçon de procedimientos deciplinares", mas recomendando "ua repuosta legalmente adequada i célere a las participaçones apersentadas por todos ls eilemientos de la quemunidade eiducatiba", l que senefica recoincer que se ancumpriu la lei quando l malogrado Luís se queixou, an ban, de las sebícias de que se sentie bítima, mas que nun bal la pena respunsabelizar naide.
L'eignoráncia de l purmeiro-menistro classefica de criminosa la manutençon de las pequeinhas scuolas. Mas ye el l criminoso pedagógico, nun solo quando las fecha cegamente mas quando, de l mesmo passo, cria centros scolares que poderán albergar ua multidon de 3000 alunos, de ls 5 als 18 anhos. Nun cabe ne l ámbito desta crónica fazer ua citaçon bibliográfica de ls einúmaros studos subre las cunsequéncias de las anstituiçones d'ansino de tamanho desumano, cumo estas qu'ambaidecen Sócrates. Mas eisisten, son unánimes nas cunclusones i permiten preber l que se segue: oumiento sponencial de la bioléncia scolar; gradual perda de l sentido de pertença a la sue scuola por parte de ls alunos; diminuiçon eimediata de ls custos cun salairos de porsores i cunsequente oumiento, a prazo, de ls custos por aluno; oumiento pernicioso de la cumpetiçon antre docentes i, nua palabra, retrocesso ne l clima ourganizacional de la scuola pública.
L'ansanidade que domina la geston eiducacional ye dilubiana: la menistra de ls sorrisos acha abançado qu'un cábula passe de l 8.º pa l 10.º anho sin frequentar l 9.º, anquanto un studante sério nun ten tal dreito; ua arquiteta de la Parque Scolar fui para alhá de la sue chinela i bieno ansinar als andígenas cumo you, porsores hai mais de 40 anhos, l que ye ua scuola de feturo, ua "learning street", cumo le chama (PÚBLICO de 7.6.10), "... ua scuola çcentrada de la sala d'aula, an que ls alunos se spalhan por spácios anformales, culs sous cumputadores portáteles, cruzando-se culs porsores na biblioteca..."; i ua anspeçon moribunda i inútil treminou l'anquérito a las circunstáncias que rodeórun l suicídio de l porsor Luís cuncluindo "que nun hai fatos merecedores de censura jurídica deciplinar que justifiquen l'anstauraçon de procedimientos deciplinares", mas recomendando "ua repuosta legalmente adequada i célere a las participaçones apersentadas por todos ls eilemientos de la quemunidade eiducatiba", l que senefica recoincer que se ancumpriu la lei quando l malogrado Luís se queixou, an ban, de las sebícias de que se sentie bítima, mas que nun bal la pena respunsabelizar naide.
Algo sério terá qu'acuntecer neste paíç para mos librarmos de tanta lebiandade i ancumpeténcia.
Labels:
ansino,
Fir,
Santana Castilho,
traduçon
11/06/10
Die de Pertual
Tengo, cunfesso, ua relaçon de amor i ódio cul miu paiç. Por un lhado, ten cousas absolutamente marabilhosas, por outro, ten cousas absolutamente esecrables. Hai momentos an la Stória de Pertual que deben ser de grande proua para todos nós, mas tamien hai outros absolutamente bergonhosos.
Comemorou-se onte l Die de Pertual i podemos preguntar: faç sentido? Si hai dies para tanta cousa, faç sentido haber un Die de Pertual. Cuntudo, la data scolhida ye anfeliç i demunstra un mau gosto andescritible.
An 10 de Junho de 1580, morriu-se Luíz Vaz de Camões, l maior scritor pertués de todos ls tiempos. Apuis de tanto haber lhuitado pul sou paíç, apuis de tanto l haber analtecido cun la sue eipopeia (que tamien yá podemos ler an mirandés, graças al porsor Amadeu), que le acunteciu? Morriu-se an la misérie, çprezado puls pertueses. Este abandono deberie ser un motibo de bergonha para qualquier pertués; cuntudo, foi esta la data scolhida para assinalar L Die de Pertual. Se calhar, até faç sentido. Inda hoije tenemos ua grande deficuldade an balorizar ls grandes, se calhar ye algo que stá an l DNA de l nuosso paiç. Ye pena.
Se quieren scolher l Die de Pertual an la data de la muorte de alguien, scolhan giente reles cumo Olibeira Salazar ó l Cardial Cerejeira. O anton scuolhan datas que séian motibos de proua para todos nós, cumo l purmeiro de Dezembre, por eisemplo. Yá que abandonámos Camões quando él mais percisou de nós, al menos deberiemos tener bergonha de comemorar tal fato.
Para terminar, deixo-bos un poema de ua grande pertuesa, Sophia de Mello Breyner Andresen (quando leio testos de Sophia, beio que eilha criou cousas sublimes; quando leio testos de MST, beio que eilha criou cousas eisecrables; mas deixo-bos cun las sublimes).
Camões i la tença
Eirás al Paço. Eirás pedir que la tença
Seia paga na data cumbinada
Este paíç te mata lhentamente
Paíç que tu chameste i nun respunde
Paíç que tu nomeias i nó nace
An tua perdiçon se cunjurórun
Calúnias zamor ambeija ardiente
I siempre ls enimigos sobejórun
La quien ousou sou ser anteiramente
I aqueilhes qu'amboceste nó te biran
Porque stában curbados i dobrados
Pula pacéncia cuja mano de cinza
Tenie apagado ls uolhos ne l sou rostro
Eirás al Paço eirás pacientemente
Pus nó te peden canto mas pacéncia
Este paíç te mata lhentamente
Sophia de Mello Breyner Andresen
[An pertués:
Camões e a tença
Irás ao Paço. Irás pedir que a tença
Seja paga na data combinada
Este país te mata lentamente
País que tu chamaste e não responde
País que tu nomeias e não nasce
Camões e a tença
Em tua perdição se conjuraram
Calúnias desamor inveja ardente
E sempre os inimigos sobejaram
A quem ousou seu ser inteiramente
E aqueles que invocaste não te viram
Sophia de Mello Breyner Andresen
]
Comemorou-se onte l Die de Pertual i podemos preguntar: faç sentido? Si hai dies para tanta cousa, faç sentido haber un Die de Pertual. Cuntudo, la data scolhida ye anfeliç i demunstra un mau gosto andescritible.
An 10 de Junho de 1580, morriu-se Luíz Vaz de Camões, l maior scritor pertués de todos ls tiempos. Apuis de tanto haber lhuitado pul sou paíç, apuis de tanto l haber analtecido cun la sue eipopeia (que tamien yá podemos ler an mirandés, graças al porsor Amadeu), que le acunteciu? Morriu-se an la misérie, çprezado puls pertueses. Este abandono deberie ser un motibo de bergonha para qualquier pertués; cuntudo, foi esta la data scolhida para assinalar L Die de Pertual. Se calhar, até faç sentido. Inda hoije tenemos ua grande deficuldade an balorizar ls grandes, se calhar ye algo que stá an l DNA de l nuosso paiç. Ye pena.
Se quieren scolher l Die de Pertual an la data de la muorte de alguien, scolhan giente reles cumo Olibeira Salazar ó l Cardial Cerejeira. O anton scuolhan datas que séian motibos de proua para todos nós, cumo l purmeiro de Dezembre, por eisemplo. Yá que abandonámos Camões quando él mais percisou de nós, al menos deberiemos tener bergonha de comemorar tal fato.
Para terminar, deixo-bos un poema de ua grande pertuesa, Sophia de Mello Breyner Andresen (quando leio testos de Sophia, beio que eilha criou cousas sublimes; quando leio testos de MST, beio que eilha criou cousas eisecrables; mas deixo-bos cun las sublimes).
Camões i la tença
Eirás al Paço. Eirás pedir que la tença
Seia paga na data cumbinada
Este paíç te mata lhentamente
Paíç que tu chameste i nun respunde
Paíç que tu nomeias i nó nace
An tua perdiçon se cunjurórun
Calúnias zamor ambeija ardiente
I siempre ls enimigos sobejórun
La quien ousou sou ser anteiramente
I aqueilhes qu'amboceste nó te biran
Porque stában curbados i dobrados
Pula pacéncia cuja mano de cinza
Tenie apagado ls uolhos ne l sou rostro
Eirás al Paço eirás pacientemente
Pus nó te peden canto mas pacéncia
Este paíç te mata lhentamente
Sophia de Mello Breyner Andresen
[An pertués:
Camões e a tença
Irás ao Paço. Irás pedir que a tença
Seja paga na data combinada
Este país te mata lentamente
País que tu chamaste e não responde
País que tu nomeias e não nasce
Camões e a tença
Em tua perdição se conjuraram
Calúnias desamor inveja ardente
E sempre os inimigos sobejaram
A quem ousou seu ser inteiramente
E aqueles que invocaste não te viram
Sophia de Mello Breyner Andresen
]
04/05/10
< eironie > Solo agora, agora mesmo ye que antremos an crise <\ eironie >
"Hoije que tanto se fala an crise, quien nun bei que, por to la Ouropa, ua crise financeira stá a minar las nacionalidades?
Ye desso que há-de benir la fin. Quando ls meios faltáren i un die se perdéren las fertunas nacionales,
l regime stablecido dará un tombo pa deixar l camino libre al noubo mundo eiquenómico."
screbido por Eça de Queiroz ne l jornal "O distrito de Évora" ne l anho de 1867.
An pertués:
"Hoje que tanto se fala em crise, quem não vê que, por toda a Europa, uma crise financeira está minando as nacionalidades?
É disso que há-de vir a dissolução. Quando os meios faltarem e um dia se perderem as fortunas nacionais,
o regime estabelecido cairá para deixar o campo livre ao novo mundo económico."
Ye desso que há-de benir la fin. Quando ls meios faltáren i un die se perdéren las fertunas nacionales,
l regime stablecido dará un tombo pa deixar l camino libre al noubo mundo eiquenómico."
screbido por Eça de Queiroz ne l jornal "O distrito de Évora" ne l anho de 1867.
An pertués:
"Hoje que tanto se fala em crise, quem não vê que, por toda a Europa, uma crise financeira está minando as nacionalidades?
É disso que há-de vir a dissolução. Quando os meios faltarem e um dia se perderem as fortunas nacionais,
o regime estabelecido cairá para deixar o campo livre ao novo mundo económico."
Labels:
Eça de Queiroz,
scalhabrés,
sendinés,
traduçon
21/04/10
"Ganda nóia, pá!"
De beç an quando, leio an l Diário de Notícias la coluna de Nuno Azinheira, crítico de telbison. Las mais de las bezes, nun cuncordo cun él, mas desta beç, cuncuordo. L testo yá ten uns dies, mas cumo ultimamente tengo pensado muito nalguas cousas que él diç, achei que balie la pena scribi-lo ende.
Eilhes purmeten un magazine jubenil i you tremo. Eilhes até puoden ser bien antencionados, mas nun saben nada de jubentude: de l que eilha guosta, de l que eilha bé, de las nuobas formas de comunicaçon adoptadas pu ls sub-30, de la lhenguagen, de las práticas i de las ralaçones de quien ampeça a preocupar-se cun namoros, cun faculdade, cu l purmeiro amprego ó cu ls purmeiros filhos.
Nun destes dies, ancuntrei l Eurotwitt auto-antitulado un "magazine jubenil sumanal, que fala sobre todo l que se passa an la Ouropa", para, diç la RTP, l segmento 15-30 anhos. Carreguei an l boton "REC", deixei a grabar i fui a la mie bida.
Ye suposto un home ó ua mulher de 28 anhos ser tratado cumo jubenil? Ye suposto tratar-se por tu un adulto lhicenciado i pai de dous filhos? Ye suposto la lhenguagen ser folclórica i cundescendente, acumpanhada por uns trejeitos i uns arregalares de uolhos, solo porque se stá a falar para... jobens?
Que eideia ye esta de que la jubentude ten de ser tratada cumo mentecapta? "Son estas alguas de las noticies extraordinairas subre la Ouropa que bais quedar a coincer an purmeira mano ende an l Eurotwitt", diç-mos, antre muitos gestos, Carlota Crespo, la apresentadora de Eurotwitt. I que amboras straordinárias son estas? "Ls ouropeus stan a quedar boubos: ambentórun ua nuoba forma de tomar café, ponen chimpazés a filar i fazen eisercício até cair pa l lhado".
L que deberie ser un porgrama para motibar jobens pertueses para la amportancia de l Parlamento Ouropeu i para las bantagens de la bibéncie an l spaço comun ye un programa de "notícias straordinárias". Assí se passan 25 minutos an la RTP2.
09/03/10
Pensando an ciganos, "malteses", giente defrente de nós...
N.B. Pensando an ciganos, « malteses », giente defrente de nós mas tamien dina de ser respeitada...
Cançon de maltés
Bati a la puorta de l monte
porque sou un zardado.
I chubie nessa nuite
cumo se l cielo fusse un mar
antornando-se na tierra.
− Quien abre la puorta a desoras
morando nun çcampado ?
I cuntina l rafeiro que lhadraba,
na punta de l miu cajado.
Mas bieno abri-la l lhabrador
cula spingarda na mano,
i puso un mirar altibo
tan fondo ne ls mius uolhos
que las mies purmeiras falas
fúrun assi naturales:
− guardai la spingarda, senhor,
sou un home sin trabalho.
Fui secar-me a la lareira.
I la filha de l lhabrador,
qu'era ua moça purfeita,
quedou a mirar de gusto
la mie manta rasgada
i l miu fato de maltés.
I cun licença de l pai,
stendiu-me un cacho de pan
cun azeitunas maduras.
Nun aceitei cumo smola;
antes roubar que pedir :
paguei cula melhor stória
de la mie bida sin rumo.
Fui ua paga de rei.
Pa la filha de l lhabrador,
tenie muito mais balie
la stória que le cuntei
que l trigo de l sou celeiro,
puis staba a mirar de gusto
la mie manta rasgada.
i quando l lhume na lareira
iba als poucos smorecendo
agradeci cumo ye d'uso;
çpedi-me até mais ber
i fui drumir pa l palheiro
que ye palácio de maltés.
Çpedi-me até mais ber
que la giente de la mie raça
mal l sol tenta nacer
lhebanta-se i bai-se pul mundo
sin se lhembrar de naide.
Assi me deitei al canto
A sperar pula manhana.
Manuel da Fonseca (Santiago do Cacém, 1911-1993),
Rosa dos Ventos, poemas, 1940.
Cançon de maltés
Bati a la puorta de l monte
porque sou un zardado.
I chubie nessa nuite
cumo se l cielo fusse un mar
antornando-se na tierra.
− Quien abre la puorta a desoras
morando nun çcampado ?
I cuntina l rafeiro que lhadraba,
na punta de l miu cajado.
Mas bieno abri-la l lhabrador
cula spingarda na mano,
i puso un mirar altibo
tan fondo ne ls mius uolhos
que las mies purmeiras falas
fúrun assi naturales:
− guardai la spingarda, senhor,
sou un home sin trabalho.
Fui secar-me a la lareira.
I la filha de l lhabrador,
qu'era ua moça purfeita,
quedou a mirar de gusto
la mie manta rasgada
i l miu fato de maltés.
I cun licença de l pai,
stendiu-me un cacho de pan
cun azeitunas maduras.
Nun aceitei cumo smola;
antes roubar que pedir :
paguei cula melhor stória
de la mie bida sin rumo.
Fui ua paga de rei.
Pa la filha de l lhabrador,
tenie muito mais balie
la stória que le cuntei
que l trigo de l sou celeiro,
puis staba a mirar de gusto
la mie manta rasgada.
i quando l lhume na lareira
iba als poucos smorecendo
agradeci cumo ye d'uso;
çpedi-me até mais ber
i fui drumir pa l palheiro
que ye palácio de maltés.
Çpedi-me até mais ber
que la giente de la mie raça
mal l sol tenta nacer
lhebanta-se i bai-se pul mundo
sin se lhembrar de naide.
Assi me deitei al canto
A sperar pula manhana.
Manuel da Fonseca (Santiago do Cacém, 1911-1993),
Rosa dos Ventos, poemas, 1940.
Canção de maltês
Bati à porta do monte
porque sou um deserdado.
E chovia nessa noite
como se o céu fosse um mar
entornando-se na terra.
− Quem abre a porta a desoras
morando num descampado ?
E continua o rafeiro que ladrava,
na ponta do meu cajado.
Mas veio abri-la o lavrador
com a espingarda na mão,
e pôs um olhar altivo
tão fundo nos meus olhos
que as minhas primeiras falas
foram assim naturais:
− guarde a espingarda, senhor,
sou um homem sem trabalho.
Fui secar-me à lareira.
E a filha do lavrador,
que era uma moça perfeita,
ficou a olhar de gosto
a minha manta rasgada
e o meu fato de maltês.
E com licença do pai,
estendeu-me um canto de pão
com azeitonas maduras.
Não aceitei como esmola;
antes roubar que pedir :
paguei com a melhor história
da minha vida sem rumo.
Foi uma paga de rei.
Prà filha do lavrador,
tinha muito mais valia
a história que lhe contei
que o trigo do seu celeiro,
pois estava a olhar de gosto
a minha manta rasgada.
e quando o fogo na lareira
ia aos poucos esmorecendo
agradeci como é de uso;
despedi-me até mais ver
e fui dormir prò palheiro
que é palácio de maltês.
Despedi-me até mais ver
que a gente da minha raça
mal o sol tenta nascer
ergue-se e parte pelo mundo
sem se lembrar de ninguém.
Assim me deitei ao canto
A esperar pela manhã.
Siempre gostei de ls poemas de Manuel da Fonseca que tube la suorte un die de oubir falar an Paris ne ls anhos 80 nua sala de cunferéncias chenica de giente. Ye mui probable antretanto que la mie traduçon que bos aperpongo precise de ser melhorada subretodo a nible de l bocabulairo que puode an ciertos casos nun ser mirandés cumo un desearie que fusse anque tenga tentado berificá-lo siempre que possible. Aceito antretanto todas las aperpuostas que me fúren feitas.
Labels:
Ana,
Ana Maria Fernandes,
poesie,
traduçon
21/02/10
Feliç quien, cumo Oulisses...
Buonas nuites,
Inda todos bos alhembrais de l soneto que eiditei aqui inda hai poucos dies de l’outorie de l poeta francés de l seclo XVI, Joachim du Bellay, para mostrar que habie serbido tamien de fuonte d’anspiraçon para Pedro Mexia, l atual sub-diretor de la Cinemateca Nacional.
Mas faltaba la traduçon ...
Amadeu Ferreira aperpuso que l traduzíssemos a meias i aqui bos apresento, cumo el me sugeriu fazer, l resultado final dessa nuossa colaboraçon a dous…
Feliç quien, cumo Oulisses, pul mundo se bai,
Ou tal i qual aquel que l toson cunquistou,
I apuis de saber cheno i spriéncia tornou,
A bibir antre ls sous l tiempo que inda trai!
Quando a ber bolberei de mie terrica, ai,
L chupon botar fumo, i an que staçon me bou
A reber l huorto de mie casica, onde stou
Cumo nua porbíncia, outra armana nun hai?
Oupidas puls abós mais gusto las moradas
Que palácios romanos de guapas façadas;
Mais que l mármole duro, la piçarra fina,
Mais miu Loire goulés do que l Tibre lhatino,
Miu pequeinho Liré, que l monte Palatino,
I mais q’aire de l mar la doçura angebina.
Puis ua cousa bos puodo dezir : ye un perito, Amadeu, tanto para screbir cumo para traduzir ! Un berdadeiro artista que cunseguiu poner a beilar todas las palabras, frases, eideias, sonidos desse poema francés que yá ten agora mais de 450 anhos de maneira a que tamien an Mirandés se apresentássen nun berdadeiro soneto, anteirico an alexandrinos… cula métrica, la strutura i las rimas tan caratelísticas tamien desse tipo de poema oureginário de l’Eitália que grande parte de l’Ouropa ampeçou a adotar depuis dun poeta cumo Petrarca l haber celebrizado yá ne l seclo XIV…
I you puodo-bos dezir sien heisitaçon… a mi na rialidade nun me passou pula cabeça, por bies de la deficuldade que representa esse tipo de eisercício, quier dezir : passar de dues lhénguas tan defrentes assi i todo cumo l francés i l mirandés tentando tamien al mesmo tiempo recunstituir tanto la métrica cumo la rima !!
Mas la spriéncia ye ua cousa fundamental. Haber traduzido antegralmente cumo yá fizo Amadeu, por eisemplo un testo tan ancrible cumo Ls Lusíadas de Camões (outor cuntemporáneo de Du Bellay, cumo yá todos bos debeis de haber apercebido) faç cun que el, Amadeu, seia hoije un de ls ralos – stou cumbencida - a ser capaç de traduzir qualquiera testo lhiterário, an special poético, cumo naide ye capaç de l fazer.
I Ls Lusíadas nun ye un testo qualquiera. Ye un de ls testos mais baliosos de toda la lhiteratura que se screbiu na Ouropa i mesmo ne l mundo ne l seclo XVI i mesmo depuis. I ua cousa ye cierta. Tamien an França, houbo poetas que quejírun fazer l que fizo Camões : eimitar Bergílio i Houmero i tentar screbir ua eipopéia cumo la que Camões cunseguiu screbir para glorificar un paíç, un pobo… Un poeta cumo Pierre de Ronsard, por eisemplo, amigo i cunterráneo de Du Bellay, tamien un de ls maiores poetas franceses de l seclo XVI. Mas nenhun deilhes, podeis acraditar, nessa altura i tampouco depuis, chegou al nible que cunseguiu atingir Camões para screbir ua eipopeia digna de ls grandes poetas antigos.
Por isso digo-bos you. Esta traduçon desse simpres soneto de Du Bellay « Feliç quien, cumo Oulisses… » puode parecer ansegnificante. Nun ye ! Ye la proba pul cuntrairo i mais ua beç que la cultura an Pertual ye ua mais-balie de la purmeira amportáncia.
I l Mirandés nesto todo ?
L Mirandés... podeis crer: nun queda atrás…
Cumo ua streilha ne l hourizonte !
Un grande abraço para Amadeu porque bien l merece !
i para bós todos tamien, leitores deste Froles Mirandesas que yá sabiedes todo esto, tengo la certeza. L que inda nunca habiedes lido era esse tal soneto « Feliç quien, cumo Oulisses… » : agora traduzido, i de que maneira, an Mirandés !
Labels:
Amadeu Ferreira,
Ana,
Ana Maria Fernandes,
Camões,
poesie,
traduçon
09/01/10
L Camboio de serbício
1
Por orde spressa de l Führer,
L camboio de luxo spressamente feito pa l Cungresso de l Partido an Nuremberga
Recebiu l nome simples de CAMBOIO DE SERBÍCIO.
L que quier dezir que
Aqueilhes que l agárran préstan cun esso un serbício
Al pobo alman.
2
L camboio de serbício
Ye ua obra-prima de la técnica ferrobiaira. Ls passageiros
Ténen apartamientos pribatibos. Pulas lhargas jinelas
Béien ls camponeses almanes a lhaboriar ls campos.
Se por acauso sudássen nesse momento
Poderien dar banho
An cabinas cubiertas de azuleijos.
Un sutil sistema de lhuzes premite-le
Ler a la nuite, de pies, sentados ou deitados, ls jornales
Cun las grandes reportaiges subre ls benefícios de l regime.
Ls bários apartamientos
Quemunícan antre eilhes por lhinhas telifónicas
Tal cumo las mesas de ls grandes dancings an que ls clientes
Puoden pedir a las mulhieres de las mesas bezinas
L précio que québran.
Sien salir de la cama ls passageiros tamien puoden
Lhigar l rádio, que trasmite las grandes reportaiges
Subre ls erros de ls outros regimes. Cénan,
Se assi l deseáren, ne l sou apartamiento, i fázen las sues necidades
An retretes rebestidas a mármole.
Cágan
Na Alemanha.
Bertolt Brecht
08/01/10
Preguntas de Un Operário Lhetrado
Quien custruiu Tebas, la de las siete puortas?
Nos lhibros ben l nome de ls reis.
Mas fúrun ls reis que transportórun las piedras?
Babilónia, tantas beçes çtruída,
Quien outras tantas la recustruiu? An que casas
De la Lima dourada morában sous oubreiros?
An l die an que quedou pronta la Muralha de la China para onde
Fúrun ls sous pedreiros? La grande Roma
Stá chena de arcos de triunfo. Quien ls arguiu? Subre quien
Triunfórun ls Césares? La tan cantada Bizâncio
Solo tenie palácios
Para ls sous habitantes? Até la lhegendaira Atlântida
Na nuite an que l mar la angoliu
Biu afogados gritar por sous scrabos.
L moço Alexandre cunquistou las Índias.
Solo?
César benciu ls gauleses.
Nin sequer tenie un cozineiro al sou serbício?
Quando la sue armada se afundou Filipe de Spanha
Chorou. I naide mais?
Frederico II ganhou la guerra de ls Siete Anhos.
Quien mais la ganhou?
An cada páigina ua bitória.
Quien cozinaba ls festins?
An cada década un grande home
Quien pagaba las çpesas?
Tantas histórias
Quantas preguntas.
Bertolt Brecht
Nos lhibros ben l nome de ls reis.
Mas fúrun ls reis que transportórun las piedras?
Babilónia, tantas beçes çtruída,
Quien outras tantas la recustruiu? An que casas
De la Lima dourada morában sous oubreiros?
An l die an que quedou pronta la Muralha de la China para onde
Fúrun ls sous pedreiros? La grande Roma
Stá chena de arcos de triunfo. Quien ls arguiu? Subre quien
Triunfórun ls Césares? La tan cantada Bizâncio
Solo tenie palácios
Para ls sous habitantes? Até la lhegendaira Atlântida
Na nuite an que l mar la angoliu
Biu afogados gritar por sous scrabos.
L moço Alexandre cunquistou las Índias.
Solo?
César benciu ls gauleses.
Nin sequer tenie un cozineiro al sou serbício?
Quando la sue armada se afundou Filipe de Spanha
Chorou. I naide mais?
Frederico II ganhou la guerra de ls Siete Anhos.
Quien mais la ganhou?
An cada páigina ua bitória.
Quien cozinaba ls festins?
An cada década un grande home
Quien pagaba las çpesas?
Tantas histórias
Quantas preguntas.
Bertolt Brecht
04/01/10
De la Bioléncia
De l riu que todo arrastra se diç que ye biolento.
Mas naide diç biolentas
Las marges que l cumprien.
Bertolt Brecht
03/01/10
Quien sós tu, outra beç?
Quando la jinela se cerra i se streforma nun uobo
Ó se çfaç an stilhaços de cielo azul i magenta
I l miu mirar ten rezones que l coraçon nun frequenta
Por fabor diç-me quien sós tu, outra beç?
Quando l tou oulor me lhieba a las squinas de l bislumbre
I to la berdade an ti ye cousa ancierta i tan lharga
Quien sou you para negar que la tue perséncia me arrastra?
Quien sós tu, na eimensidon de l zlhumbre?
Las redes son passageiras, las arquiteturas de la fuga
De to l'auga que cuorre, de to l biento que passa
Quando ua tela se rasga upo a la lhuna la mie copa
I beio nacer ne l speilho mais ua angúrria
Quando l telhado s'abre i se cunfunde cula lhuna
A apuntar-me l camino melhor do que qualquiera streilha
Naide me faç dubidar que fuste siempre la mais guapa
Por fabor, diç-me que sós alguien, outra beç?
Quando la jinela se cerra i se streforma nun uobo
Ó se çfaç an stilhaços de cielo azul i magenta
I l miu mirar ten rezones que l coraçon nun frequenta
Por fabor diç-me quien sós tu, outra beç?
Jorge Palma
[An pertués:
Quem és tu, de novo?
Quando a janela se fecha e se transforma num ovo
Ou se desfaz em estilhaços de céu azul e magenta
E o meu olhar tem razões que o coração não frequenta
Por favor diz-me quem és tu, de novo?
Quando o teu cheiro me leva às esquinas do vislumbre
E toda a verdade em ti é coisa incerta e tão vasta
Quem sou eu para negar que a tua presença me arrasta?
Quem és tu, na imensidão do deslumbre?
As redes são passageiras, as arquitecturas da fuga
De toda a água que corre, de todo o vento que passa
Quando uma teia se rasga ergo à lua a minha taça
E vejo nascer no espelho mais uma ruga
Quando o tecto se escancara e se confunde com a lua
A apontar-me o caminho melhor do que qualquer estrela
Ninguém me faz duvidar que foste sempre a mais bela
Por favor, diz-me que és alguém, de novo?
Quando a janela se fecha e se transforma num ovo
Ou se desfaz em estilhaços de céu azul e magenta
E o meu olhar tem razões que o coração não frequenta
Por favor diz-me quem és tu, de novo?]
Ó se çfaç an stilhaços de cielo azul i magenta
I l miu mirar ten rezones que l coraçon nun frequenta
Por fabor diç-me quien sós tu, outra beç?
Quando l tou oulor me lhieba a las squinas de l bislumbre
I to la berdade an ti ye cousa ancierta i tan lharga
Quien sou you para negar que la tue perséncia me arrastra?
Quien sós tu, na eimensidon de l zlhumbre?
Las redes son passageiras, las arquiteturas de la fuga
De to l'auga que cuorre, de to l biento que passa
Quando ua tela se rasga upo a la lhuna la mie copa
I beio nacer ne l speilho mais ua angúrria
Quando l telhado s'abre i se cunfunde cula lhuna
A apuntar-me l camino melhor do que qualquiera streilha
Naide me faç dubidar que fuste siempre la mais guapa
Por fabor, diç-me que sós alguien, outra beç?
Quando la jinela se cerra i se streforma nun uobo
Ó se çfaç an stilhaços de cielo azul i magenta
I l miu mirar ten rezones que l coraçon nun frequenta
Por fabor diç-me quien sós tu, outra beç?
Jorge Palma
[An pertués:
Quem és tu, de novo?
Quando a janela se fecha e se transforma num ovo
Ou se desfaz em estilhaços de céu azul e magenta
E o meu olhar tem razões que o coração não frequenta
Por favor diz-me quem és tu, de novo?
Quando o teu cheiro me leva às esquinas do vislumbre
E toda a verdade em ti é coisa incerta e tão vasta
Quem sou eu para negar que a tua presença me arrasta?
Quem és tu, na imensidão do deslumbre?
As redes são passageiras, as arquitecturas da fuga
De toda a água que corre, de todo o vento que passa
Quando uma teia se rasga ergo à lua a minha taça
E vejo nascer no espelho mais uma ruga
Quando o tecto se escancara e se confunde com a lua
A apontar-me o caminho melhor do que qualquer estrela
Ninguém me faz duvidar que foste sempre a mais bela
Por favor, diz-me que és alguém, de novo?
Quando a janela se fecha e se transforma num ovo
Ou se desfaz em estilhaços de céu azul e magenta
E o meu olhar tem razões que o coração não frequenta
Por favor diz-me quem és tu, de novo?]
Labels:
cinema an mirandés,
Fir,
Jorge Palma,
Música,
poesie,
traduçon
08/11/09
Traduçon: Cumo todo i nada mudou an tierras de Miranda

Reportaige
Cumo todo i nada demudou an tierras de Miranda
Por Alexandra Lucas Coelho (testo) i Nelson Garrido (retratos)
Cumo todo i nada demudou an tierras de Miranda Ua aldé que yá ye bila wireless, i atrás de l monte un pastor que se anforca. Un pouliteiro qu'onte beilou an Nuoba Iorque, i hoije nun ten amprego. Scuola para todos ls ninos, i nun hai ninos. A seguir al 25 de Abril, António Reis i Margarida Cordeiro filmórun estas tierras antre Miranda i Bergáncia. Que ye feito de ls lugares i de las pessonas de Trás ls Montes? Un Pertual anterior que fumos, i inda somos. Purmeira parte.
Quando an Bergáncia preguntemos:
- Qual ye l melhor camino para Miranda?
To la giente responde:
- Ide por Spanha.
Ne l mapa peç un saltico, dues cidades tan acerca alhá na punta anterior de Pertual. Mas, bendo melhor, la strada buona ye la que sal de Bergáncia, dá ua buolta spanhola i abaixa pa Miranda. L'outra, toda pertuesa, ye a las curbas. Habemos de la fazer (i d'anjoar), mas alredror. Para yá, bamos anton por Spanha.
Quando António Reis i Margarida Martins Cordeiro eiqui ampeçórun a filmar "Trás ls Montes", habie ua frunteira a sério, cun puosto de la guarda i cuntrabandistas a monte. Daba ua trabalheira a antrar - i agora antramos mesmo sin querer.
Ye l'hora de l poniente. Las fuolhas relhúzen cumo speilhos. Las placas na strada anúncian Alcanhiças, apuis Parque Natural de l Douro Anternacional i, al fin, l'aldé mirandesa de Ifanes/Anfainç.
Stamos an território bilingue.
L mirandés inda nun era léngua de lei ne l tiempo an que Trás ls Montes fui rodado. Mas las leis de la capital quédan mui loinge, diç un mirandés ne l filme. Ye un cacho de Kafka (La Grande Muralha de la China), mas quien nun sabe nun eidentefica. Aqueilhas palabras son la rialidade desta giente, nun ténen nada de fiçon.
Assi ye al largo de l filme, rodrado an 1974-75, strenado an 76, pouco bisto zde ende, i inda assi eissencial para saber quien somos.
Trás ls Montes fala-mos "de quanto puode ser dezido subre la nuossa muorte-bida, por quien deilha bibe i se muorre", screbiu João Bénard da Costa. Ye "un de ls grandes atos d'amor i criaçon que l'arte feita por pertueses mos ten dado" i "ua de las poucas piedras de l camino que mos puode ajudar a reancuntrar la direçon".
I quando l filme se strenou an Paris, ne l Le Monde saliu "ua orde terrorista assinada pul Joris Ivenes i pul Jean Rouch, ls dous mestres supremos de l cinema decumental: "Allez voir, toutes affaires cessantes, Trás ls Montes!" [Deixai todo i ide ber Trás ls Montes!]", lembrou l cineasta Paulo Rocha.
"Nunca, que you saba, un rializador se habie ampenhado, cun tal maluquice, na spresson cinematográfica dua region: quiero dezir, la defícele quemunhon antre homes, paisaiges i staçones", dixo Rouch.
António Reis i Margarida Cordeiro nun regístran l lugar sin anterferéncia. Méxen cun el, custrúen nel até le topáren ne l fondo, na sue mimória mais antiga - las fábulas de l tiempo pagano, la pantasma de la fame i de l abandono, la bida cun todos i culs animales, l carambelo que se parte culs pies i se chupa nas palhicas, la forma cumo la luç demuda al largo de l die, un pastor que silba ne l berano cumo Pã i tembra ne l ambierno anrebulhado nua manta. Todo esso ye rial cumo un poema.
Acá stamos, 34 anhos apuis de la rodaige.
Cantarie, piçarra, azuleijos d'eimigrante, i antramos an Miranda, l'abismo de l Douro a la squierda, l sbarrulho de l castielho a la dreita, Lhargo de L Castielho.
Eiqui queda la penson-restourante Santa Cruç. Ne l tiempo de Trás ls Montes era solo restourante. La duonha lembra-se de ls outores eiqui beníren a quemer. I agora l filho deilha bai a ser persidente de la cámara. Toma puosse passado manhana.
Padre, sobrino de padre
Hai l grupo de la cidade i depuis cada aldé ten ls sous pouliteiros. Ls qu'aparécen an Trás ls Montes éran de Dues Eigreijas. Derigie-los un padre que deixou de l ser para se casar, António Rodrigues Mourinho. L nome aparece ne l genérico cun un agradecimiento special.
Morriu-se hai anhos, mas l sobrino bibe an Miranda, acunselhou la repunsable de la cultura na cámara: "Ye storiador." Tamien se chama António Mourinho, i, cumo se berá, tamien fui padre i deixou de l ser para se casar.
- Ide até a la casa delantre a las antenas, cun ua palmeira - andica-mos, por telmoble.
Miranda yá ten uns alredores, uas retundas, quien ben de fuora até se perde. Mas acá stá António Mourinho al porton, a fazer antrar. Ua Nefertiti anqueixilhada na parede, reposteiros i torneados, mesa de bidro cun bibelós. Ende pousamos l portátele para amostrar las cenas culs pouliteiros. Trás ls Montes nun stá çponible an DVD, mas tenemos ua grabaçon, gentilmente amprestada pul cineasta Manuel Mozos, de quando l cinema passou na RTP.
- Ye l grupo de Dues Eigreijas, nun hai dúbeda! Acá stá la Casa Paroquial, l poço, las scaleiras. Miu tio bibiu eilhi 42 anhos i you fui praticamente eilhi criado. Ls pouliteiros ansaiában ne l andar de riba que miu tio mandou fazer.
Nessa altura, l tio inda era padre.
- You casei-me an 83 i el casou-se an 84. Este ye miu tio! - apunta. - I este ye tiu Belmiro, qu'era ansaiador percipal i tocaba bombo. Miu tio iba a buscá-lo a Freixenosa.
Agora l filme amostra ua mulhier a la puorta dun quarto a ber ls filhos. Trés pa la cabeceira, dous pa ls pies, cinco nua cama.
- Nun me parece que miu tio tenga dado grande aceitaçon a esto - diç António Mourinho, angurriando la cara. - Acho que ne l modo de pensar del esto nun retrataba l pobo stramuntano, que ye de Bila Rial para acá. L nuosso Trás ls Montes ten regiones mui defrentes, l caliente i l friu, l de l'oulibeira, l de l triyo, l de l'almendreira, l de la binha.
Apunta pa la pantalha.
- Esto ye ua muostra, mas miu tio nunca ligou muito a este filme. Si senhor, habie casas destas, an que ls garotos drumien als quatro i als cinco, i dezie-se qu'habie fame. Mas comie-se persunto i pitas criadas an casa, mais saborosas qu'an Lisboua. Nós nun teniemos meios de quemunicaçon, agora fame nun teniemos.
Yá manhana, an Dues Eigreijas, bamos a ancuntrar un pastor a falar de fame. I passado manhana, an Bempuosta, Margarida Cordeiro bai a cuntar cumo la mai deilha tenie la barriga anchada de fame.
L tan pertués zagrado de l ex-padre Mourinho ye l de quando l filme se strenou an Miranda. Houbo rebuolta, quejírun cortar ls cabos, queimar la fita porque aparecie ua mai a apanhar niebe i a serbi-la a la mesa. Ye essa cena qu'aparece agora na pantalha, cula strema rialidade dun poema.
- La nuossa giente mira para esto i diç: "L quei! A la nuossa mesa nunca se quemiu niebe!" Criou-se ua eideia muito eirrealista quanto a Trás ls Montes.
Mas António Reis, nacido acerca l Porto, achou-se renacido an Trás ls Montes, conhecie estas tierras cumo sues, i Margarida Cordeiro era stramuntana, de Bempuosta.
- Ua psiquiatra eidealista que nunca acaçou la rialidade - ateima António Mourinho - Bempuosta nun era assi tan probe. Nun habie pedintes!
Ne l cinema tamien nun hai pedintes.
- Trás ls Montes solo passou a ser eizolado cul liberalismo. Ne ls seclos XVII i XVIII, percipalmente apuis que l bispo bieno, habie teólogos, filósofos. Tubimos trés bispos que fúrun reitores de la Ounibersidade de l Minho.
Apunta pa la pantalha.
- Hai un eisagero eiqui. Esto serie 20 por ciento de la rialidade. Quaije to la giente colhie l sou pan, tenie la sue huorta, mataba l sou cochino, tenie l sou galhineiro i coneilhos. Nun habie denheiro, mas trocában-se sardinas por pan.
I hoije?
- Stá mui defrente. Hai melhores meios de trasporte. L que nun demudou fui l'andústria, Trás ls Montes nun ten. I las tierras stan todas por sembrar. La falta de trabalho chegou a tal punto qu'eimígran cada beç mais pa la Spanha, la Suíça, la Fráncia. Las nuossas aldés, ye todo bielhos, praticamente. Nun hai ninos. Hoije ls ninos quédan caros i ls pais nun se abintúran.
Mas se alguien ponir esto nun filme, haberá por cierto quien nun guste.
Nuite an dues Eigreijas
Meia dúzia de quilómetros até Dues Eigreijas i stá tan scuro cumo na strada. Inda haberá bibos? I estas jinelas cerradas, estas rues zertas, nin un perro, l bielho apeadeiro de l camboio.
Damos buoltas de carro a saber de la Casa Paroquial, damos cula eigreija, i nada, naide.
Até qu'al fondo dua rue aparece un néon laranja. Chegamos acerca: "Associaçon Cultural Pouliteiros de Miranda." I la placa antiga por trás: "Casa de l Pobo, patrimonho i sede de la Junta de Fraguesie i Centro de Salude de Dues Eigreijas."
Andrento tamien hai luç, bar cun balcon d'alumínio, mesas de fórmica, pantalha ligada na SIC, André, 42 anhos de peso, anfitrion pa l que percisarmos, al lado de la mulhier, Paula. Inda son horas de cena, nun hai mui mobimiento, quieren ber eimaiges de Trás ls Montes, si senhor.
- Ye l padre Mourinho!
- L tiu Belmiro!
- La Ana Marie!
- Parece la garota deilha agora!
- L Demingos, qu'agora ye persidente de la junta!
- L Artur!
Ban a buscar retratos d'hai mais de 30 anhos, l Artur bestido de pouliteiro.
Paula bota un miel scuro ne l xá de limon, i que miel.
Inda hai scuola an dues Eigreijas?
- Hai, mas cerrou. Ls ninos ban a Miranda.
Quantos ninos?
Paula cunta puls dedos.
- siete.
Nas paredes hai retratos antigos a negro i branco. Ampéçan a antrar homes. Bében ua mini a mirar pa la telbison. André, que tamien fui pouliteiro, trai ua placa d'honra: "Associaçon de Pouliteiros de Miranda de l Douro - pul sprito de cuorpo, dedicaçon, sacrefícios i eisemplar patriotismo." Fúrun a Newark pul 10 de Júnio. Ls d'agora, stá claro, nó ls de l filme.
I nin d'aperpósito, éntran dous moços pouliteiros. Nun ténen ansaio marcado, mas dado l'antresse lougo eilhi ampéçan a cungeminar ansaio para manhana. Para beilar son percisos uito, para tocar trés. Mas puoden beilar un ansaio sin música.
Queda cumbinado.
De l riu al pastor
A la purmanhana hai que ber esto, l Douro nas arribas de Miranda. L sol bate na auga i ls choupos déixan caier fuolhas cumo láminas d'ouro. Pa la dreita son las barraiges, Miranda, Picuote, Bempuosta. Mas pa la squierda, depuis de la curba, nun hai mano houmana. Béien-se águilas, cuorbos, pinguines de l riu, carrascos centenários ancastrados nas peinhas.
De l lado d'alhá ye Spanha.
I alguien ha-de aparecer para mos fazer ber l "2", que ye mesmo un "2" purfeito na peinha. La lenda ye que las sulteiras que nun l béian nun se cásan, i las casadas que l nun béian son anganhadas. Pa ls homes quedaba la melhor parte naturalmente, i nun fui assi hai tanto tiempo, inda agora. Por eisemplo, Ilídio Cristal, que ten un café eiqui, nun antende qu'haba un grupo de pouliteiras.
- Nunca houbo - ye l argumiento del.
Acerquita de l'auga, Alípio i Celeste benírun a la pesca. Son reformados, "a camino de ls 70", de l'aldé de Cércio.
- Antes d'haber la puonte, passában cun uas cuordas pa la Spanha.
- Antes era crime, agora nó.
Stan a falar an pertués. Nun fálan mirandés?
- Corretamente. Ye la nuossa purmeira léngua. Nun ye un dialeto, ye ua léngua, i hoije yá se ansina na scuola. Mas se la falássemos, nun antendien nada. Teneis que quedar eiqui mui tiempo para poder daprender mirandés.
Ls dous filhos, formados i bien, alhá na capital, fálan mirandés, mas ls nietos yá nacírun loinge deiqui, cumo han-de falar?
Sendo quaije meidie, Alípio i Celeste ban a almorçar i nós bamos pula strada de las aldés, até ancuntrarmos un pastor, na fin de Dues Eigreijas. Stá sentado nas yerbas anquanto las canhonas pácen.
Trás ls Montes abre i ancerra cun pastores, siempre ninos.
- Ls ninos éran proibidas d'andar cul ganado, mas andában porque ls pais tenien outras cousas que fazer - diç.
Ten nome de nobre, Lázaro Afonso de Castro. Gorro anriba las angúrrias, manos duras ne l caiato, 62 anhos.
- Agora solo ls bielhos ye que fázen esto.
L ganado del ten 130 canhonas. Son para criar chicha.
- Eiqui nun se faç queiso. An Mogadouro yá se faç queiso de canhonas, mas eiqui nó.
Pausa. Las nubres pássan-le por riba de la cabeça. Sol-selombra.
- Ye ua miséria tener un ganado. Tengo de pagar muitas rendas para fazer forraige para eilhas. Quien tira l benefício ye l duonho de la tierra. Agora, se tubisse un ciento de cordeiros, bendie-los bien. Mas l'anho bieno ruin, seco, misarable. Pa l que cultibamos, nun dou nada. Ne ls outros anhos fiç 150, 200 rolos de bena, i astanho 30 ó 40. Solo quien nun puode fazer outra cousa ye que faç esto. You tengo las sartas cumpletamente çtruídas, nun puodo trabalhar i tengo de me assujeitar a fazer esto. Digo-le la berdade: se nun díren un cachico de susídio, la giente muorre-se de fame. Inda outro die un pastor matou-se. Metiu ua forca al cachaço porque nun cunseguie pagar la çpesa, yá tenie muita díbeda. Tenerie 54 ó 55 anhos. Tenie uito filhos. Bibiu to la bida de l ganado i agora biu-se oubrigado a matá-se. Tenie un ganado mui buono, arrendaba muitas tierras, mas chegou ua altura an que yá nun tenie denheiro para pagar las bacinas. Chamaba-se Narciso, mas chamában-le Granado. Era de Bilasseco.
A dieç quilómetros deiqui. I la família?
- L ganado, bendírun-lo. I ls filhos ándan a ganhar la bida an Spanha.
Lázaro questuma bender trigo a la copratiba de raçones para bacas i cochinos.
- L anho passado pagórun a 20 céntimos l quilo. Astanho a 13. Depuis ajúntan-se las çpesas.
Mas la bida del nun fui esto. Eimigrou para Fráncia, cumo muitos.
- Stube an Bordéus 20 anhos nas obras, ne l duro, por esso ye que tengo la queluna cumo tengo.
I asma crónica. Por bias de la salude tornou a Pertual, l denheiro d'eimigrante dou-le para mais 20 anhos, até agora.
- Bou ganhando para subrebibir, mal, mal. Tengo ua nieta cun cinco anhos. Tenie dous i meio quando la mai se morriu de lacemie.
La filha del.
Pon la mano dura ne ls uolhos, abaixa la cabeça. Assi quedamos.
- La bida a las bezes ampeça a zandar, a zandar. Ye mala. Mui mala.
L filho stá an Paris, ben a passar bacanças an Agosto. La nieta bibe cul i cula mulhier. Ye un de ls siete ninos de Dues Eigreijas que ban a la scuola la Miranda.
Quartel-general na Grabiela
Casas amarielho-canairo. Outro ganado antes de Fuonte Aldé. Un balhe cun auga i ua piedra pousada, cumo suspensa. Oulibeiras i binha.
La próssima aldé (?) ye Sendin.
Sendo hora d'almuorço, bamos a la Grabiela, restourante i penson, ambentora de la puosta mirandesa. La receita passou pa la filha Alice i apuis pa la nieta Adelaide, esta rapaza qu'afinal ten 50 anhos, nun se acradita. Chicha deiqui, assada ne l lume, un molho cun binagre, i patatas an quartos alouradas. Assi se alimentou l'eiquipa de Trás ls Montes.
- Era eiqui que fazien quartel-general. Benien a las dieç i a las onze de la nuite, chenos de fame. "Ó tie Alice!" I mie mai daba de comer a aqueilha giente toda. La dona Margarida Cordeiro ye que bos puode cuntar todo.
Alhá eiremos, alhá eiremos.
- L António Reis lidaba culas pessonas tu acá tu alhá. Gustában del. Quien andaba cul era porque querie. Oufrecien-se para ajudar. I cumo la mulhier era deiqui, mais cunfiança arranjou. Nesse tiempo Sendin tenie mui mais giente, muito mais ninos. Tenie uito porsoras purmárias. Hoije, son trés para 50 ó 60 alunos, i bénen destas aldés al redror. Eiqui nun hai amprego, andústria, i las pessonas scápan. Muorren-se 25, 30 pessonas por anho, nácen trés ó quatro.
Adonde?
- Ban a nacer a Bergáncia. Agora até yá nácen muitas ne l IP4. Yá nun hai spital an Miranda, bai todo para Bergáncia i para Mirandela. Se tenemos un anfarte, adius biuola.
Sendin chegou a tener 4000 pessonas. Hoije ten pouco mais de mil. La filha de Adelaide acabou Medecina an Coimbra. Quien bai a quedar cula receita de la bisabó ye l filho, angenheiro florestal de formaçon. Hai muita giente formada an Sendin, diç Adelaide. Mas esso tamien quier dezir que poucos ban quedar an Sendin, porque poucos puoden bibir desto, l home na huorta, la mulhier na cozina:
- Tengo las mies patatas, ls mius licores, las mies cumpotas, l miu azeite, l miu freijon, las mies berduras. Era miu pai que trataba, agora ye l miu home.
Nun se passa fame, mas falta giente.
La contra-corriente desto son ls nuobos atebistas, l'associaçon que defende ls burros an stinçon, ó l centro que l melómano Mário Correia muntou, quando bieno a bibir para Trás ls Montes. Adelaide telfona-le i diç que stamos a camino.
Ye andar ua rue, nin cinco minutos, esto se nun zbiarmos na Rue de REi para falar cun dona Ana da Conceiçon Afonso, que ten 80 anhos i biste-se de negro, cun lenço, cumo las mulhieres de Trás ls Montes. Tamien ten bóbedas ne l telhado cumo las hai ne l filme, i podie tener sido ua feirante de éisito, porque lougo eilhi mos pesa un quilo de fiyos, que an berdade nun pedimos. dous ouros i meio.
- Tengo ls filhos pul mundo. Un an Pinhal Nuobo i ls outros ne l Porto.
L tamanho de l mundo baria siempre. De la scaleira de dona Ana, parece todo mui loinge. Mas birando la squina, ne l Centro de Música Tradecional Sonidos de la Tierra, todo parece acerca. Para alhá desso, cumo sclarece Mário Correia, qu'agora mos abre la puorta, chega un cumputador.
- Sendin ye bila wireless. "Quien nun sembra l porgresso faç morrer la tradiçon."
La frase stá na parede.
Mário guarda an purfeita ourganizaçon toda ua çcuteca, biblioteca i filmoteca que son mimória biba. I usa la melhor técnica possible pa las recuolhas de música i literatura oural que ten feito, 1800 horas.
- Grabar, grabar, grabar, para decumentar.
Sin lamientos.
- Inda bien que yá nun cántan nas segadas, la sega de l trigo, qu'era mui dura, de sol a sol, cun temperaturas de 40 graus. La polareda que se albantaba, la calor que nun deixaba respirar.
Mas inda bien que pouliteiros i gueiteiros stan an grande.
- Fiç eiqui cursos de gueiteiros i hoije tengo muita proua de ls ber por ende culs pouliteiros. Ne ls anhos 80 stában praticamente zaparecidos.
Uito a beilar
A la nuite, de buolta a Dues Eigreijas, bamos anton a ber cumo béilan aqueilhes que nacírun depuis de Trás ls Montes.
Ábren l salon grande de l'associaçon i pónen-se frente a frente, quatro de cada lado. L mais nuobo ten 16, l mais bielho 26, la média anda puls 20. Gel ne l pelo, blusones, jeans. Un suldado (César); un ampresairo agrícola (Emanuel); un daprendiç de pasteleiro (André); un studante de Eiletrónica (José) i un restourador que tirou Eiletrónica (Paulo); un finalista de liceu que quier ser beternário (Edgar); un macánico ampregado (Bruce) i outro zampregado (Tiago).
Quien bai fazer l salto de l castielho - brinco porriba de todos ls outros - ye José i depuis Edgar, eileitos ls mais ables.
Beilan trés lhaços, ó seia trés danças, cun un mais bielho a fazer percusson cula boç. I na fin falamos an ruodra.
L que ye que bos falta?
- Denheiro.
- Mobimiento.
- Giente.
- Ua pessona sal a la nuite i nun se passa nada.
- Mulhieres.
- Trabalho.
- Trabalho hai muito. Amprego.
- Andústrias.
- Ajudas de l Stado pa la cultura.
- Médicos.
- Un spital ó un abion de naspas. Tube l azar de se me morrer un armano.
I l que quier dezir ser pauliteiro?
- Un gusto.
- Ua honra.
- Proua. Nun deixar morrer las nuossas ouriges. Ten de poner que fumos a Nuoba Iorque an Júnio.
Pus, a Newark.
- Nó. Tamien beilémos an Times Square a la nuite.
Ne l meio de la rue. L tránsito staba cortado. Cun saias i palos, eimaginai la sensaçon.
La família de l pescador
Bempuosta ye l'aldé seguinte. La família Velho bibe nua casa lougo a l'antrada, cun ua fieira ne l huorto. Ne l genérico de l filme aparece bárias bezes l apelhido Velho. Antrórun quaije todos, pais i filhos. An tierras de Miranda, son eilhes las figuras percipales. Stá António Velho, a quien todos cháman Scalo, ó Scalico, nome de peixe, porque era pescador i peixeiro. An Trás ls Montes ye el de motorizada a traier peixes a ua garota; ye el de barco a ansinar l filho mais bielho a pescar; ye el que se ben sentar ne l scanho - l tradecional talho de lume -, al lado de la mulhier. Son deilhes ls cinco filhos nua sola cama.
I eiqui stan ls filhos, trintones, quarentones, sulteiros, de manos ne ls bolsos, malos dientes.
Fui la droga, diç-se an Bempuosta, dezirá Margarida Cordeiro. Pai i mai trabalhórun muito i ye l que se bei. Cheguemo-mos al huorto: quemido de pita, baldos bielhos, restros. Na rue aguemito i andrento moscas.
Mas als 72 anhos, l'einergie de António "Scalico" Velho ye un portento. Solo anda de caiato, duol-le muito ua pierna, i nun pára nin se calha, risa abierta.
Chama a António Reis "poeta Reis".
- L poeta Reis pediu i la giente iba. Nun ganhábamos nada, a las bezes alhá dában mil scudos.
Marie de la Glória Barros Novais Velho aparece de bata nas traseiras, rúcia, botas de borraixa, dientes a menos. Ne l cinema ten ua beleza melancólica, scura. Nesto, mira-mos a dreito i ye eilha:
- "Nun queda naide. Bai-se ambora la filha de la Mariana i manhana quien será?"
Son las palabras que António Reis i Margarida Cordeiro le dórun para dezir, hai 35 anhos. Inda las sabe de cor, eiqui, nestas traseiras de l mundo.
- Outra beç la doutora puso-me de xefe nua molienda cun ua bata branca. Outra beç you fazie que benie de l campo. Ponie las alforjas a las cuostas i iba a ber se ls filhos stában bien.
Nun filmórun an casa deilhes, lebórun-mos para Dues Eigreijas.
- Mas era la rialidade, drumíemos quatro nua cama. Antigamente nun teniemos puosses para cada un tener un quarto i eilhes fúrun criados assi.
Cuntínan quatro an casa. La filha an Fráncia.
- Purmeiro eimigrou para Eitália. Era ampregada de la dona Donatella.
Donatella Versace.
- Ganhaba mais que las outras todas, mas la dona Donatella era ua senhora mui defícele. Agora la mie filha stá hai trés anhos an Fráncia, trabalha a tomar cunta de casas de bacanças.
I ls rapazes eiqui?
- Trabálhan pa la junta, a limpar stradas i a fazer paredes. Dous ban pa l fondo de zamprego. Ls outros ténen stado na Spanha, mas alhá tamien stá ne l "paro".
Bamos pa la cozina a ber l filme, toalha de plástico, lume ne l suolo, pote de fierro.
- Quando l riu gelaba, partiemos l carambelo a berdoada, tirábamos ls peixes culas manos, sin ber nada, scalos, barbos, bogas. Era de la meia nuite até la purmanhana, porque mais cedo l peixe straga-se.
António chama l filho mais bielho para se ber ne l filme. El ben, 45 anhos sin jeito, mas de calantriç ye l Carlos de Trás ls Montes.
Inda ténen barco ne l riu. Cumbinamos pa las uito de la manhana.
I a las uito de la manhana somos nós que mos atrasamos. Pai i filho stan prontos, méten-se ne l carro, guían-mos puls caminos florestales ne l meio de l nubrina, até abaixarmos a pique pa l Douro, i que bista.
António "Scalico" Velho camina ne ls flutuadores cumo se nun tubisse caiato i senta-se na proua de l barco, un barquito de chapa cun remos de madeira i trabas para sentar. L filho rema i nun aceita ajuda. Ye cumo ne l filme, solo eilhes i l'auga, antre arribas de niebros, xaras, pinhos i carrascos.
- You i la mie mulhier drumiemos muitas nuites neste barco. Faziemos la cama eiqui até chegar l'hora de pescar.
- You era terrible pa ls peixes!
Quando an Bergáncia preguntemos:
- Qual ye l melhor camino para Miranda?
To la giente responde:
- Ide por Spanha.
Ne l mapa peç un saltico, dues cidades tan acerca alhá na punta anterior de Pertual. Mas, bendo melhor, la strada buona ye la que sal de Bergáncia, dá ua buolta spanhola i abaixa pa Miranda. L'outra, toda pertuesa, ye a las curbas. Habemos de la fazer (i d'anjoar), mas alredror. Para yá, bamos anton por Spanha.
Quando António Reis i Margarida Martins Cordeiro eiqui ampeçórun a filmar "Trás ls Montes", habie ua frunteira a sério, cun puosto de la guarda i cuntrabandistas a monte. Daba ua trabalheira a antrar - i agora antramos mesmo sin querer.
Ye l'hora de l poniente. Las fuolhas relhúzen cumo speilhos. Las placas na strada anúncian Alcanhiças, apuis Parque Natural de l Douro Anternacional i, al fin, l'aldé mirandesa de Ifanes/Anfainç.
Stamos an território bilingue.
L mirandés inda nun era léngua de lei ne l tiempo an que Trás ls Montes fui rodado. Mas las leis de la capital quédan mui loinge, diç un mirandés ne l filme. Ye un cacho de Kafka (La Grande Muralha de la China), mas quien nun sabe nun eidentefica. Aqueilhas palabras son la rialidade desta giente, nun ténen nada de fiçon.
Assi ye al largo de l filme, rodrado an 1974-75, strenado an 76, pouco bisto zde ende, i inda assi eissencial para saber quien somos.
Trás ls Montes fala-mos "de quanto puode ser dezido subre la nuossa muorte-bida, por quien deilha bibe i se muorre", screbiu João Bénard da Costa. Ye "un de ls grandes atos d'amor i criaçon que l'arte feita por pertueses mos ten dado" i "ua de las poucas piedras de l camino que mos puode ajudar a reancuntrar la direçon".
I quando l filme se strenou an Paris, ne l Le Monde saliu "ua orde terrorista assinada pul Joris Ivenes i pul Jean Rouch, ls dous mestres supremos de l cinema decumental: "Allez voir, toutes affaires cessantes, Trás ls Montes!" [Deixai todo i ide ber Trás ls Montes!]", lembrou l cineasta Paulo Rocha.
"Nunca, que you saba, un rializador se habie ampenhado, cun tal maluquice, na spresson cinematográfica dua region: quiero dezir, la defícele quemunhon antre homes, paisaiges i staçones", dixo Rouch.
António Reis i Margarida Cordeiro nun regístran l lugar sin anterferéncia. Méxen cun el, custrúen nel até le topáren ne l fondo, na sue mimória mais antiga - las fábulas de l tiempo pagano, la pantasma de la fame i de l abandono, la bida cun todos i culs animales, l carambelo que se parte culs pies i se chupa nas palhicas, la forma cumo la luç demuda al largo de l die, un pastor que silba ne l berano cumo Pã i tembra ne l ambierno anrebulhado nua manta. Todo esso ye rial cumo un poema.
Acá stamos, 34 anhos apuis de la rodaige.
Cantarie, piçarra, azuleijos d'eimigrante, i antramos an Miranda, l'abismo de l Douro a la squierda, l sbarrulho de l castielho a la dreita, Lhargo de L Castielho.
Eiqui queda la penson-restourante Santa Cruç. Ne l tiempo de Trás ls Montes era solo restourante. La duonha lembra-se de ls outores eiqui beníren a quemer. I agora l filho deilha bai a ser persidente de la cámara. Toma puosse passado manhana.
Padre, sobrino de padre
Un luç-néon burmeilho a piçcar: "Restourante." Mais adelantre neones azules, berdes: cafés. Nuite de Outonho i nin un airico. Giente a la puorta, cumo l Miguel, qu'anda na Covilhã an Ciéncias Biomédicas mas nun deixa de ser pouliteiro.
Hai l grupo de la cidade i depuis cada aldé ten ls sous pouliteiros. Ls qu'aparécen an Trás ls Montes éran de Dues Eigreijas. Derigie-los un padre que deixou de l ser para se casar, António Rodrigues Mourinho. L nome aparece ne l genérico cun un agradecimiento special.
Morriu-se hai anhos, mas l sobrino bibe an Miranda, acunselhou la repunsable de la cultura na cámara: "Ye storiador." Tamien se chama António Mourinho, i, cumo se berá, tamien fui padre i deixou de l ser para se casar.
- Ide até a la casa delantre a las antenas, cun ua palmeira - andica-mos, por telmoble.
Miranda yá ten uns alredores, uas retundas, quien ben de fuora até se perde. Mas acá stá António Mourinho al porton, a fazer antrar. Ua Nefertiti anqueixilhada na parede, reposteiros i torneados, mesa de bidro cun bibelós. Ende pousamos l portátele para amostrar las cenas culs pouliteiros. Trás ls Montes nun stá çponible an DVD, mas tenemos ua grabaçon, gentilmente amprestada pul cineasta Manuel Mozos, de quando l cinema passou na RTP.
- Ye l grupo de Dues Eigreijas, nun hai dúbeda! Acá stá la Casa Paroquial, l poço, las scaleiras. Miu tio bibiu eilhi 42 anhos i you fui praticamente eilhi criado. Ls pouliteiros ansaiában ne l andar de riba que miu tio mandou fazer.
Nessa altura, l tio inda era padre.
- You casei-me an 83 i el casou-se an 84. Este ye miu tio! - apunta. - I este ye tiu Belmiro, qu'era ansaiador percipal i tocaba bombo. Miu tio iba a buscá-lo a Freixenosa.
Agora l filme amostra ua mulhier a la puorta dun quarto a ber ls filhos. Trés pa la cabeceira, dous pa ls pies, cinco nua cama.
- Nun me parece que miu tio tenga dado grande aceitaçon a esto - diç António Mourinho, angurriando la cara. - Acho que ne l modo de pensar del esto nun retrataba l pobo stramuntano, que ye de Bila Rial para acá. L nuosso Trás ls Montes ten regiones mui defrentes, l caliente i l friu, l de l'oulibeira, l de l triyo, l de l'almendreira, l de la binha.
Apunta pa la pantalha.
- Esto ye ua muostra, mas miu tio nunca ligou muito a este filme. Si senhor, habie casas destas, an que ls garotos drumien als quatro i als cinco, i dezie-se qu'habie fame. Mas comie-se persunto i pitas criadas an casa, mais saborosas qu'an Lisboua. Nós nun teniemos meios de quemunicaçon, agora fame nun teniemos.
Yá manhana, an Dues Eigreijas, bamos a ancuntrar un pastor a falar de fame. I passado manhana, an Bempuosta, Margarida Cordeiro bai a cuntar cumo la mai deilha tenie la barriga anchada de fame.
L tan pertués zagrado de l ex-padre Mourinho ye l de quando l filme se strenou an Miranda. Houbo rebuolta, quejírun cortar ls cabos, queimar la fita porque aparecie ua mai a apanhar niebe i a serbi-la a la mesa. Ye essa cena qu'aparece agora na pantalha, cula strema rialidade dun poema.
- La nuossa giente mira para esto i diç: "L quei! A la nuossa mesa nunca se quemiu niebe!" Criou-se ua eideia muito eirrealista quanto a Trás ls Montes.
Mas António Reis, nacido acerca l Porto, achou-se renacido an Trás ls Montes, conhecie estas tierras cumo sues, i Margarida Cordeiro era stramuntana, de Bempuosta.
- Ua psiquiatra eidealista que nunca acaçou la rialidade - ateima António Mourinho - Bempuosta nun era assi tan probe. Nun habie pedintes!
Ne l cinema tamien nun hai pedintes.
- Trás ls Montes solo passou a ser eizolado cul liberalismo. Ne ls seclos XVII i XVIII, percipalmente apuis que l bispo bieno, habie teólogos, filósofos. Tubimos trés bispos que fúrun reitores de la Ounibersidade de l Minho.
Apunta pa la pantalha.
- Hai un eisagero eiqui. Esto serie 20 por ciento de la rialidade. Quaije to la giente colhie l sou pan, tenie la sue huorta, mataba l sou cochino, tenie l sou galhineiro i coneilhos. Nun habie denheiro, mas trocában-se sardinas por pan.
I hoije?
- Stá mui defrente. Hai melhores meios de trasporte. L que nun demudou fui l'andústria, Trás ls Montes nun ten. I las tierras stan todas por sembrar. La falta de trabalho chegou a tal punto qu'eimígran cada beç mais pa la Spanha, la Suíça, la Fráncia. Las nuossas aldés, ye todo bielhos, praticamente. Nun hai ninos. Hoije ls ninos quédan caros i ls pais nun se abintúran.
Mas se alguien ponir esto nun filme, haberá por cierto quien nun guste.
Nuite an dues Eigreijas
Meia dúzia de quilómetros até Dues Eigreijas i stá tan scuro cumo na strada. Inda haberá bibos? I estas jinelas cerradas, estas rues zertas, nin un perro, l bielho apeadeiro de l camboio.
An "Trás ls Montes" hai camboios que chégan de nuite, de l nada, i atrabéssan ls montes, solo fumo i silbido. Hoije, sóbran ls apeadeiros abandonados, culs sous beirales de Stado Nuobo.
Damos buoltas de carro a saber de la Casa Paroquial, damos cula eigreija, i nada, naide.
Até qu'al fondo dua rue aparece un néon laranja. Chegamos acerca: "Associaçon Cultural Pouliteiros de Miranda." I la placa antiga por trás: "Casa de l Pobo, patrimonho i sede de la Junta de Fraguesie i Centro de Salude de Dues Eigreijas."
Andrento tamien hai luç, bar cun balcon d'alumínio, mesas de fórmica, pantalha ligada na SIC, André, 42 anhos de peso, anfitrion pa l que percisarmos, al lado de la mulhier, Paula. Inda son horas de cena, nun hai mui mobimiento, quieren ber eimaiges de Trás ls Montes, si senhor.
- Ye l padre Mourinho!
- L tiu Belmiro!
- La Ana Marie!
- Parece la garota deilha agora!
- L Demingos, qu'agora ye persidente de la junta!
- L Artur!
Ban a buscar retratos d'hai mais de 30 anhos, l Artur bestido de pouliteiro.
Paula bota un miel scuro ne l xá de limon, i que miel.
Inda hai scuola an dues Eigreijas?
- Hai, mas cerrou. Ls ninos ban a Miranda.
Quantos ninos?
Paula cunta puls dedos.
- siete.
Nas paredes hai retratos antigos a negro i branco. Ampéçan a antrar homes. Bében ua mini a mirar pa la telbison. André, que tamien fui pouliteiro, trai ua placa d'honra: "Associaçon de Pouliteiros de Miranda de l Douro - pul sprito de cuorpo, dedicaçon, sacrefícios i eisemplar patriotismo." Fúrun a Newark pul 10 de Júnio. Ls d'agora, stá claro, nó ls de l filme.
I nin d'aperpósito, éntran dous moços pouliteiros. Nun ténen ansaio marcado, mas dado l'antresse lougo eilhi ampéçan a cungeminar ansaio para manhana. Para beilar son percisos uito, para tocar trés. Mas puoden beilar un ansaio sin música.
Queda cumbinado.
De l riu al pastor
A la purmanhana hai que ber esto, l Douro nas arribas de Miranda. L sol bate na auga i ls choupos déixan caier fuolhas cumo láminas d'ouro. Pa la dreita son las barraiges, Miranda, Picuote, Bempuosta. Mas pa la squierda, depuis de la curba, nun hai mano houmana. Béien-se águilas, cuorbos, pinguines de l riu, carrascos centenários ancastrados nas peinhas.
De l lado d'alhá ye Spanha.
I alguien ha-de aparecer para mos fazer ber l "2", que ye mesmo un "2" purfeito na peinha. La lenda ye que las sulteiras que nun l béian nun se cásan, i las casadas que l nun béian son anganhadas. Pa ls homes quedaba la melhor parte naturalmente, i nun fui assi hai tanto tiempo, inda agora. Por eisemplo, Ilídio Cristal, que ten un café eiqui, nun antende qu'haba un grupo de pouliteiras.
- Nunca houbo - ye l argumiento del.
Acerquita de l'auga, Alípio i Celeste benírun a la pesca. Son reformados, "a camino de ls 70", de l'aldé de Cércio.
- Antes d'haber la puonte, passában cun uas cuordas pa la Spanha.
- Antes era crime, agora nó.
Stan a falar an pertués. Nun fálan mirandés?
- Corretamente. Ye la nuossa purmeira léngua. Nun ye un dialeto, ye ua léngua, i hoije yá se ansina na scuola. Mas se la falássemos, nun antendien nada. Teneis que quedar eiqui mui tiempo para poder daprender mirandés.
Ls dous filhos, formados i bien, alhá na capital, fálan mirandés, mas ls nietos yá nacírun loinge deiqui, cumo han-de falar?
Sendo quaije meidie, Alípio i Celeste ban a almorçar i nós bamos pula strada de las aldés, até ancuntrarmos un pastor, na fin de Dues Eigreijas. Stá sentado nas yerbas anquanto las canhonas pácen.
Trás ls Montes abre i ancerra cun pastores, siempre ninos.
- Ls ninos éran proibidas d'andar cul ganado, mas andában porque ls pais tenien outras cousas que fazer - diç.
Ten nome de nobre, Lázaro Afonso de Castro. Gorro anriba las angúrrias, manos duras ne l caiato, 62 anhos.
- Agora solo ls bielhos ye que fázen esto.
L ganado del ten 130 canhonas. Son para criar chicha.
- Eiqui nun se faç queiso. An Mogadouro yá se faç queiso de canhonas, mas eiqui nó.
Pausa. Las nubres pássan-le por riba de la cabeça. Sol-selombra.
- Ye ua miséria tener un ganado. Tengo de pagar muitas rendas para fazer forraige para eilhas. Quien tira l benefício ye l duonho de la tierra. Agora, se tubisse un ciento de cordeiros, bendie-los bien. Mas l'anho bieno ruin, seco, misarable. Pa l que cultibamos, nun dou nada. Ne ls outros anhos fiç 150, 200 rolos de bena, i astanho 30 ó 40. Solo quien nun puode fazer outra cousa ye que faç esto. You tengo las sartas cumpletamente çtruídas, nun puodo trabalhar i tengo de me assujeitar a fazer esto. Digo-le la berdade: se nun díren un cachico de susídio, la giente muorre-se de fame. Inda outro die un pastor matou-se. Metiu ua forca al cachaço porque nun cunseguie pagar la çpesa, yá tenie muita díbeda. Tenerie 54 ó 55 anhos. Tenie uito filhos. Bibiu to la bida de l ganado i agora biu-se oubrigado a matá-se. Tenie un ganado mui buono, arrendaba muitas tierras, mas chegou ua altura an que yá nun tenie denheiro para pagar las bacinas. Chamaba-se Narciso, mas chamában-le Granado. Era de Bilasseco.
A dieç quilómetros deiqui. I la família?
- L ganado, bendírun-lo. I ls filhos ándan a ganhar la bida an Spanha.
Lázaro questuma bender trigo a la copratiba de raçones para bacas i cochinos.
- L anho passado pagórun a 20 céntimos l quilo. Astanho a 13. Depuis ajúntan-se las çpesas.
Mas la bida del nun fui esto. Eimigrou para Fráncia, cumo muitos.
- Stube an Bordéus 20 anhos nas obras, ne l duro, por esso ye que tengo la queluna cumo tengo.
I asma crónica. Por bias de la salude tornou a Pertual, l denheiro d'eimigrante dou-le para mais 20 anhos, até agora.
- Bou ganhando para subrebibir, mal, mal. Tengo ua nieta cun cinco anhos. Tenie dous i meio quando la mai se morriu de lacemie.
La filha del.
Pon la mano dura ne ls uolhos, abaixa la cabeça. Assi quedamos.
- La bida a las bezes ampeça a zandar, a zandar. Ye mala. Mui mala.
L filho stá an Paris, ben a passar bacanças an Agosto. La nieta bibe cul i cula mulhier. Ye un de ls siete ninos de Dues Eigreijas que ban a la scuola la Miranda.
Quartel-general na Grabiela
Casas amarielho-canairo. Outro ganado antes de Fuonte Aldé. Un balhe cun auga i ua piedra pousada, cumo suspensa. Oulibeiras i binha.
La próssima aldé (?) ye Sendin.
Sendo hora d'almuorço, bamos a la Grabiela, restourante i penson, ambentora de la puosta mirandesa. La receita passou pa la filha Alice i apuis pa la nieta Adelaide, esta rapaza qu'afinal ten 50 anhos, nun se acradita. Chicha deiqui, assada ne l lume, un molho cun binagre, i patatas an quartos alouradas. Assi se alimentou l'eiquipa de Trás ls Montes.
- Era eiqui que fazien quartel-general. Benien a las dieç i a las onze de la nuite, chenos de fame. "Ó tie Alice!" I mie mai daba de comer a aqueilha giente toda. La dona Margarida Cordeiro ye que bos puode cuntar todo.
Alhá eiremos, alhá eiremos.
- L António Reis lidaba culas pessonas tu acá tu alhá. Gustában del. Quien andaba cul era porque querie. Oufrecien-se para ajudar. I cumo la mulhier era deiqui, mais cunfiança arranjou. Nesse tiempo Sendin tenie mui mais giente, muito mais ninos. Tenie uito porsoras purmárias. Hoije, son trés para 50 ó 60 alunos, i bénen destas aldés al redror. Eiqui nun hai amprego, andústria, i las pessonas scápan. Muorren-se 25, 30 pessonas por anho, nácen trés ó quatro.
Adonde?
- Ban a nacer a Bergáncia. Agora até yá nácen muitas ne l IP4. Yá nun hai spital an Miranda, bai todo para Bergáncia i para Mirandela. Se tenemos un anfarte, adius biuola.
Sendin chegou a tener 4000 pessonas. Hoije ten pouco mais de mil. La filha de Adelaide acabou Medecina an Coimbra. Quien bai a quedar cula receita de la bisabó ye l filho, angenheiro florestal de formaçon. Hai muita giente formada an Sendin, diç Adelaide. Mas esso tamien quier dezir que poucos ban quedar an Sendin, porque poucos puoden bibir desto, l home na huorta, la mulhier na cozina:
- Tengo las mies patatas, ls mius licores, las mies cumpotas, l miu azeite, l miu freijon, las mies berduras. Era miu pai que trataba, agora ye l miu home.
Nun se passa fame, mas falta giente.
La contra-corriente desto son ls nuobos atebistas, l'associaçon que defende ls burros an stinçon, ó l centro que l melómano Mário Correia muntou, quando bieno a bibir para Trás ls Montes. Adelaide telfona-le i diç que stamos a camino.
Ye andar ua rue, nin cinco minutos, esto se nun zbiarmos na Rue de REi para falar cun dona Ana da Conceiçon Afonso, que ten 80 anhos i biste-se de negro, cun lenço, cumo las mulhieres de Trás ls Montes. Tamien ten bóbedas ne l telhado cumo las hai ne l filme, i podie tener sido ua feirante de éisito, porque lougo eilhi mos pesa un quilo de fiyos, que an berdade nun pedimos. dous ouros i meio.
- Tengo ls filhos pul mundo. Un an Pinhal Nuobo i ls outros ne l Porto.
L tamanho de l mundo baria siempre. De la scaleira de dona Ana, parece todo mui loinge. Mas birando la squina, ne l Centro de Música Tradecional Sonidos de la Tierra, todo parece acerca. Para alhá desso, cumo sclarece Mário Correia, qu'agora mos abre la puorta, chega un cumputador.
- Sendin ye bila wireless. "Quien nun sembra l porgresso faç morrer la tradiçon."
La frase stá na parede.
Mário guarda an purfeita ourganizaçon toda ua çcuteca, biblioteca i filmoteca que son mimória biba. I usa la melhor técnica possible pa las recuolhas de música i literatura oural que ten feito, 1800 horas.
- Grabar, grabar, grabar, para decumentar.
Sin lamientos.
- Inda bien que yá nun cántan nas segadas, la sega de l trigo, qu'era mui dura, de sol a sol, cun temperaturas de 40 graus. La polareda que se albantaba, la calor que nun deixaba respirar.
Mas inda bien que pouliteiros i gueiteiros stan an grande.
- Fiç eiqui cursos de gueiteiros i hoije tengo muita proua de ls ber por ende culs pouliteiros. Ne ls anhos 80 stában praticamente zaparecidos.
Uito a beilar
A la nuite, de buolta a Dues Eigreijas, bamos anton a ber cumo béilan aqueilhes que nacírun depuis de Trás ls Montes.
Ábren l salon grande de l'associaçon i pónen-se frente a frente, quatro de cada lado. L mais nuobo ten 16, l mais bielho 26, la média anda puls 20. Gel ne l pelo, blusones, jeans. Un suldado (César); un ampresairo agrícola (Emanuel); un daprendiç de pasteleiro (André); un studante de Eiletrónica (José) i un restourador que tirou Eiletrónica (Paulo); un finalista de liceu que quier ser beternário (Edgar); un macánico ampregado (Bruce) i outro zampregado (Tiago).
Quien bai fazer l salto de l castielho - brinco porriba de todos ls outros - ye José i depuis Edgar, eileitos ls mais ables.
Beilan trés lhaços, ó seia trés danças, cun un mais bielho a fazer percusson cula boç. I na fin falamos an ruodra.
L que ye que bos falta?
- Denheiro.
- Mobimiento.
- Giente.
- Ua pessona sal a la nuite i nun se passa nada.
- Mulhieres.
- Trabalho.
- Trabalho hai muito. Amprego.
- Andústrias.
- Ajudas de l Stado pa la cultura.
- Médicos.
- Un spital ó un abion de naspas. Tube l azar de se me morrer un armano.
I l que quier dezir ser pauliteiro?
- Un gusto.
- Ua honra.
- Proua. Nun deixar morrer las nuossas ouriges. Ten de poner que fumos a Nuoba Iorque an Júnio.
Pus, a Newark.
- Nó. Tamien beilémos an Times Square a la nuite.
Ne l meio de la rue. L tránsito staba cortado. Cun saias i palos, eimaginai la sensaçon.
La família de l pescador
Bempuosta ye l'aldé seguinte. La família Velho bibe nua casa lougo a l'antrada, cun ua fieira ne l huorto. Ne l genérico de l filme aparece bárias bezes l apelhido Velho. Antrórun quaije todos, pais i filhos. An tierras de Miranda, son eilhes las figuras percipales. Stá António Velho, a quien todos cháman Scalo, ó Scalico, nome de peixe, porque era pescador i peixeiro. An Trás ls Montes ye el de motorizada a traier peixes a ua garota; ye el de barco a ansinar l filho mais bielho a pescar; ye el que se ben sentar ne l scanho - l tradecional talho de lume -, al lado de la mulhier. Son deilhes ls cinco filhos nua sola cama.
I eiqui stan ls filhos, trintones, quarentones, sulteiros, de manos ne ls bolsos, malos dientes.
Fui la droga, diç-se an Bempuosta, dezirá Margarida Cordeiro. Pai i mai trabalhórun muito i ye l que se bei. Cheguemo-mos al huorto: quemido de pita, baldos bielhos, restros. Na rue aguemito i andrento moscas.
Mas als 72 anhos, l'einergie de António "Scalico" Velho ye un portento. Solo anda de caiato, duol-le muito ua pierna, i nun pára nin se calha, risa abierta.
Chama a António Reis "poeta Reis".
- L poeta Reis pediu i la giente iba. Nun ganhábamos nada, a las bezes alhá dában mil scudos.
Marie de la Glória Barros Novais Velho aparece de bata nas traseiras, rúcia, botas de borraixa, dientes a menos. Ne l cinema ten ua beleza melancólica, scura. Nesto, mira-mos a dreito i ye eilha:
- "Nun queda naide. Bai-se ambora la filha de la Mariana i manhana quien será?"
Son las palabras que António Reis i Margarida Cordeiro le dórun para dezir, hai 35 anhos. Inda las sabe de cor, eiqui, nestas traseiras de l mundo.
- Outra beç la doutora puso-me de xefe nua molienda cun ua bata branca. Outra beç you fazie que benie de l campo. Ponie las alforjas a las cuostas i iba a ber se ls filhos stában bien.
Nun filmórun an casa deilhes, lebórun-mos para Dues Eigreijas.
- Mas era la rialidade, drumíemos quatro nua cama. Antigamente nun teniemos puosses para cada un tener un quarto i eilhes fúrun criados assi.
Cuntínan quatro an casa. La filha an Fráncia.
- Purmeiro eimigrou para Eitália. Era ampregada de la dona Donatella.
Donatella Versace.
- Ganhaba mais que las outras todas, mas la dona Donatella era ua senhora mui defícele. Agora la mie filha stá hai trés anhos an Fráncia, trabalha a tomar cunta de casas de bacanças.
I ls rapazes eiqui?
- Trabálhan pa la junta, a limpar stradas i a fazer paredes. Dous ban pa l fondo de zamprego. Ls outros ténen stado na Spanha, mas alhá tamien stá ne l "paro".
Bamos pa la cozina a ber l filme, toalha de plástico, lume ne l suolo, pote de fierro.
- Quando l riu gelaba, partiemos l carambelo a berdoada, tirábamos ls peixes culas manos, sin ber nada, scalos, barbos, bogas. Era de la meia nuite até la purmanhana, porque mais cedo l peixe straga-se.
António chama l filho mais bielho para se ber ne l filme. El ben, 45 anhos sin jeito, mas de calantriç ye l Carlos de Trás ls Montes.
Inda ténen barco ne l riu. Cumbinamos pa las uito de la manhana.
I a las uito de la manhana somos nós que mos atrasamos. Pai i filho stan prontos, méten-se ne l carro, guían-mos puls caminos florestales ne l meio de l nubrina, até abaixarmos a pique pa l Douro, i que bista.
António "Scalico" Velho camina ne ls flutuadores cumo se nun tubisse caiato i senta-se na proua de l barco, un barquito de chapa cun remos de madeira i trabas para sentar. L filho rema i nun aceita ajuda. Ye cumo ne l filme, solo eilhes i l'auga, antre arribas de niebros, xaras, pinhos i carrascos.
- You i la mie mulhier drumiemos muitas nuites neste barco. Faziemos la cama eiqui até chegar l'hora de pescar.
Chama "flor" a la mulhier, cunta cumo "tenie proua neilha", el un uorfano "criado als cuntapies". I la boç de Scalico, l home de l riu, ye todo l que se oube, a chamar gajos als cuorbos marinos i poeta a António Reis. A coincer l riu d'uolhos cerrados.
- You era terrible pa ls peixes!
Labels:
Público,
scalhabrés,
traduçon
05/10/09
Muda de bida
Muda de bida se tu nun bibires sastifeito
Muda de bida, stás siempre a tiempo de mudar
Muda de bida, nun debes bibir cuntrafeito
Muda de bida, se la bida an ti nun ceçar
Ber-te a rir you nunca te bi
I a cantar, you nunca t'oubi
Será te ti ó pensas que tenes... que ser assi?
Ber-te a rir you nunca te bi
I a cantar, you nunca t'oubi
Será te ti ó pensas que tenes... que ser assi?
Mira que la bida nó, nun ye nin debe ser
Cumo un castigo que tu tenerás que bibir
Muda de bida se tu nun bibires sastifeito
Muda de bida, stás siempre a tiempo de mudar
Muda de bida, nun debes bibir cuntrafeito
Muda de bida, se la bida an ti a ceçar
[ An pertués:
Muda de vida se tu não viveres satisfeito
Muda de vida, estás sempre a tempo de mudar
Muda de vida, não deves viver contrafeito
Muda de vida, se a vida em ti não latejar
Ver-te sorrir eu nunca te vi
E a cantar, eu nunca te ouvi
Será te ti ou pensas que tens... que ser assim?
Ver-te sorrir eu nunca te vi
E a cantar, eu nunca te ouvi
Será te ti ou pensas que tens... que ser assim?
Olha que a vida não, não é nem deve ser
Como um castigo que tu terás que viver
Muda de vida se tu não viveres satisfeito
Muda de vida, estás sempre a tempo de mudar
Muda de vida, não deves viver contrafeito
Muda de vida, se a vida em ti a latejar]
Labels:
António Variações,
Fir,
Humanos,
Música,
traduçon
Angúrrias
Angúrrias
yá ampeço a tener las purmeiras angúrrias
Angúrrias
ampéçan-me a nacer las purmeiras angúrrias
Angúrrias de chorar
Angúrrias de sunrir
Angúrrias de cantar, ampeço a franzir
Angúrrias de chorar
Angúrrias de sunrir
Angúrrias de cantar
Angúrrias de sentir
Angúrrias....
[An pertués:
Rugas
ja começo a ter as primeiras rugas
Rugas
começam-me a nascer as primeiras rugas
Rugas de chorar
Rugas de sorrir
Rugas de cantar, começo a franzir
Rugas de chorar
Rugas de sorrir
Rugas de cantar
Rugas de sentir
Rugas....]
Labels:
António Variações,
Fir,
Humanos,
Música,
traduçon
Subscrever:
Mensagens (Atom)
