Mostrar mensagens com a etiqueta ansino. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta ansino. Mostrar todas as mensagens

19/04/09

La quarta palhestra de mirandés de 2009 ( I )







Ne l die 18 de Abril, na Scuola Francisco Arruda an Lisboua, tubo lhugar la quarta palhestra de mirandés an 2009. Nun stubírun nesta palhestra alguas pessonas por afazeres de la sue bida ou por inda stáren na aldé. Mas inda assi stubírun 22 pessonas i destas hai que çtacar Adelaide Monteiro, nacida na Speciosa, que yá era de la quadrilha de froles mirandesas, mas nunca habie stado nestas palhestras para oubir l Porsor Amadeu Ferreira. Antes de ampeçar la sue prática l porsor dou anformaçon dun filme chamado "Do Japão à Miranda’’ que fala de la Tierra de mirandea, de la sue cultura i de la sue lhéngua, serbindo-se de las andanças de l Japonés Satochi. i, até un cierto punto, acumparar las dues culturas, amostrando la ounibersalidade de la cultura mirandesa. La produçon desse filme ye de l mirandés Joaquim Vieira, argumento fui screbido por Amadeu Ferreira, cun realizaçon i guion de Miguel de Cia que yá habie rializado A Sombra dos Abutres. La produçon tubo apoio de la RTP2 an verson pertuesa, mas l filme bai ser eiditado tamien an mirandés.
Apuis desta anformaçon l Porsor Amadeu fizo un pequeinho resume de las trés palhestras yá feitas i de las fuontes de anformaçon de JLV que fúrun, an special:
- Branco de Castro de Dues Eigreijas, L Abade Sardina de Samartino, las pessonas cun quien JLV falou nas sues dues biaijes feitas an 1883 i 1884, Bernardo Fernandes Monteiro de la Pruoba i Manuel Ferreira Deusdado de Riu Friu. Lhembrou que nestas palhestras cuntina a falar ne ls sessenta anhos eissenciales pa la stória de l mirandés que ban zde 1880 a 1940. Nesta quarta palhestra falou de l tiempo que bai zde Maio a Dezembre de 1898 i de Francisco Garrido Brandão (FGB), un mirandés de Cércio. Era filho de mai solteira i ls abós maternos éran de Dues Eigreijas. L pai trabalhaba n’ Alfándiga de Miranda i era de Lisboua. Francisco Garrido Brandão era agricultor an Cércio i nun tenie grande anstruçon, mas era un home cun buona scrita i cun ua grande cultura popular. FGB tenie mais un armano chamado Manuel Brandão.
An Maio de 1898, nas comemoraçones de ls 400 anhos de la chegada a l’ Índia, ouganizou- se an Lisboua un grande corteijo i ls pauliteiros benírun pula purmeira beç a Lisboua para participar nel. Ls pauliteiros éran ls de Custantin, mas tenien alguns moços ne l grupo de Cércio, sendo un deilhes Francisco Garrido Brandão que era l tamborileiro de l grupo. A pedido de la Sociedade de Geografie, que ourganizou l corteijo, quien tratou de la benida destes pauliteiros a Lisboua fui l mirandés Albino Morais Ferreira, que era na altura l persidente de la Fundação João de Deus. João de Deus habie screbido la Cartilha Maternal para ansinar a ler i antes de se morrer deixou ancarregue de la anstituiçon que habie fundado este mirandés de quien bamos a falar mais na parte dous deste trabalho. Assi, cun l apoio de la Cámara de Miranda, atrabeç de un tal Augusto Lima, alhá benírun por ende abaixo ls pauliteiros sendo recebidos an Lisboua pul tal Albino Moraes Ferreira, que siempre ls acumpanhou durante la sue stadie i atuaçones.
La benida de ls pauliteiros a Lisboua chama l’atençon pa la dança, l que anté ende solo habie çpertado un antresse lhemitado. Nien José Leite Vasconcelos le habie dado qualquiera amportança. Cun esta benida de ls pauliteiros, quedórun dadas alguas notícias ne ls jornales i alguas cartas an mirandés. Mas l que de mais amportante ende se passa pa la stória de l mirandés ten a ber cul aparcimiento de Francisco Garrido Brandão, ua de las mais amportantes fuontes de la cultura i lhiteratura mirandesas de l seclo XIX.
Ls pauliteiros fázen bárias atuaçones pulas rugas i praças de Lisbou i nua deilhas an frente de la pastelarie Suíça, apareciu JLV para recolher anformaçones, junto de alguns pauliteiros i an special de Francisco Garrido Brandão, l tamborileiro de l grupo. Quando JLV yá staba a la fala cun este i a tomar notas nun cadernico chega Albino Moraes Ferreira i pon-se contra la transcriçon de l quelóquio Sturiano i Marcolfa i diç a Francisco Garrido Brandão que bai a ser el que bai a eiditar esse quelóquio.
José Leite Vasconcelos queda todo anraibado i cun miedo de perder la delantreira pa l tal Albino, scribe ua carta al Cónigo Moraes Calado de Miranda, cun quien trocaba correspundéncia. L Cónigo Moraes Calado era de Bempuosta i fui randido pul padre César de quien la maiorie de nós yá ten lhembrança. L Cónigo fala cun Francisco Garrido Brandão para este nun dar anformaçones a Albino Morais Ferreira i an carta de 4 de Júnio dá cuonta a JLV de ls passos dados i manda trabalhos yá antregues por FGB. An 14 de Júnio manda nuoba carta a anformar que o Albino andaba a tentar copiar ls trabalhos de l Francisco Garrido. An 28 de Júnio manda outra carta dezindo que l Francisco Garrido quedou de screbir ls lhaços an mirandés i castelhano.
Cumo se staba an tiempo de segada, Francisco Garrido solo a la nuite podie trabalhar, mas cumo tenie pormetido nun çcansa anté nun acabar l trabalho. An carta de l die 30 de Júnio l Cónigo manda ls lhaços i diç a JLV que bieno mesmo l Francisco Garrido a mie casa a antregá-los, mas you staba pa las Quintas a dezir missa i nun pude falar cun el. Cuntina dezindo que l copista de Cércio ten andado mui acupado na segada i que afinal nun ye l gaiteiro de l grupo, mas si l tamborileiro i ten un armano que toca l bombo. Cuntina referindo-se a Francisco Garrido cumo sendo un home sien anstruçon i que nien sabe l que scribe. Ora isto rebela ua falta de respeito mui grande por quien staba a trabalhar i a dar anformaçones que serien apuis publicadas por JLV. José Leite Vasconcelos fala pula purmeira beç de ls pauliteiros apuis de la benida destes a Lisboua an Maio de 1898 i dedica un capítulo no volume I de Filologie Mirandesa i ende pon ls lhaços que Francisco Garrido Brandão le habie ambiado, mas sien refere l sou nome mas dezindo que fui anformante un camponés de Cércio.
Francisco Garrido Brandão ye ua fuonte mui amportante para JLV, mas este nunca l recoinciu cumo tal. Estes lhaços publicados ne ls Estudos de Filologia Mirandesa stan an Castelhano, ua beç que l Cónigo Moraes Calado, habie dito a JLV que ls lhaços éran dezidos an Castelhano. An aneixo stan screbidos an mirandés pula mano de Francisco Garrido Brandão. Este ye un de ls purmeiros trabalhos screbidos an mirandés que nun baria muito de l que hoije se scribe de acordo cun las reglas de la Cumbençon, i que até agora nunca fui publicado.
José Leite Vasconcelos dedica outro capítalos de l volume II de Estdudos de Filologia Mirandesa i publica l quelóquio Sturiano i Marcolfa, de Francisco Garrido Brandão, desta beç yá fazendo referéncia al nome de l sou autor.

(cuntina)

Francisco Domingues




14/04/09

Palhestras an Mirandés





L Porsor Amadeu Ferreira stará de nuobo ne l die 18 de Abril, a las 15.30 horas, na Scuola Francisco Arruda an Lisboua, para dar la quarta palhestra de 2009.
Cuntinará a falar de la Lhéngua Mirandesa subre l tiempo que bai zde 1880 a 1940, an special subre José Leite Vasconcelos i las sues fuontes de anformaçon. Mais ua beç ls mirandeses a bibir an Lisbou i arredores i outras pessonas antressadas, ténen ouportunidade de oubir i falar l mirandés.
Estes son lhugares i momientes que ls mirandeses nun puoden perder. Las trés purmeiras palhestras fúrun mui antressantes, mas cumo todos sabemos l Porsor Amadeu ten siempre l don i la capacidade de mos agarrar. Assi, alhá staremos todos ne l die 18 a las 15.30 horas.
Para quien nun sabe la Scuola Francisco Arruda, queda na Calçada da Tapada, nº 152 an Lisboua (Alcántara). Ye mesmo agarrada a La Tapada de Agronomie i al lhado de l Pabilhon de l’ Ajuda.

Francisco Domingues

21/03/09

La terceira palhestra de mirandés an 2009











Hoije, die 21 de márcio, ne l Pabilhon de l Clube Cultural i Recreatibo do Alto do Moinho an Corroios, tubo lhugar la terceira palhestra de mirandés, stando neilha 28 pessonas. Lhougo que la jolda fui chegando ampeçou-se a oubir las pessonas a saludar-se dezindo buonas tardes i apuis cumbersando an mirandés. Estas cumbersas fúrun anterrumpidas cul ampeço de la palhestra, mas fúrun de nuobo retomadas ne l final. Estes son cahicos que son siempre aporbeitados para falar mirandés, yá que nun ye todos ls dies que se ten jolda pa l fazer.
L porsor Amadeu ampeçou la palhestra lhembrando de l que falou na purmeira i na segunda. Assi, dixo que habie falado de ls anhos de 1883 i 1884 i de las dues biaiges que José leite Vasconcelos fizo a la tierra de Miranda i subre las fuontes que JLV tubo. Estas fuontes fúrun Branco de Castro i las pessonas de Dues Eigreijas i l Abade Sardina, este decierto l mais amportante bulto de la cultura mirandesa ne l seclo XIX.
Apuis de las sues purmeiras ambestigaçones, de 1883 i 1884, JLV ourienta-se para outros campos nomeadamiente pa ls studos de medicina que acaba an 1886 i deixa de mirar tanto pa l mirandés inda que publique algua cousa fruito inda de recuolhas anteriores. Assi, an 1886 publica Línguas Raianas, adonde fala de Riu de Ounor i de Guadramil i de l Sendinés i an 1887 publica na rebista Lusitana ua cuonta popular an mirandés ‘’L Lhobo i la Cochina’’.
Las semientes stában arramadas i ampéçan a dar fruitos atrabeç de alguns bultos de la cultura que fálan de l mirandés. Assi, an 1885 Teófilo Braga publica O Curso de História i Literatura Portuguesa i fala nessa obra de l mirandés. An 1889 l porsor Mendes dos Remédios publica Introdução de Literatura Portuguesa i dedica dues páiginas al mirandés. Antretanto aparece Manuel Ferreira Deusdado, natural de Riu Friu, cun ouriges an Zenízio i na Pruoba, que agarra ls studos de JLV i busca modo de alguns mirandeses fazéren cousas pula sue lhéngua. Manuel Ferreira Deusdado era mui culto i era porsor an Lisboua ne l Curso Superior de Letras, tenendo-se dedicado zde mui cedo a la pedagogie i era amigo de José Leite de Vasconcelos.
Manuel Ferreira Deusdado scribe cul pseudónimo de Cavalleiro de Miranda i an 1993 pulica ne l jornal Commércio de Portugal, la Cantiga de l Mirandun, que ye publicada mais tarde em O Mirandez i apuis ne ls Estudos de Philologia Mirandesa de JLV.
Manuel Ferreira Deusdado era primo de Bernardo Fernandes Monteiro, natural de la Pruoba cun ouriges an Zenízio de adonde era l pai i cumbenciu-lo a ampeçar a screbir mirandés. Manuel Ferreira Deusdado yá habie falado de l primo a JLV cumo pessona que coincie l mirandés i que l podie ajudar. Bernardo Fernandes Monteiro, mesmo coincendo l mirandés nun sabie cumo lo iba a screbir yá que nun habie reglas de scrita i dá cuonta disso al primo Manuel Ferreira Deusdado, que fala cul porsor Gonçalves Viana que arranja las purmeiras reglas de scrita an mirandés, reglas que ancosta a las reglas de l pertués, todo esso sendo publicado na Revista de Educação e Ensino. Staba resolbido l porblema i Bernardo Fernandes Monteiro ampeça a traduzir testos an mirandés que l primo Ferreira Deusdado bai publicando na Revista de Educação e Ensino que habie criado i de la qual era l sou diretor.
Antretanto, Ferreira Deusdado fala cun Trindade Coelho, para fazer algua cousa pul mirandés na páigina que tenie ne l jornal Reporter i este ampeça a publicar an todas las sumanas ls eibangeilhos que Bernardo Fernandes Monteiro ihabie traduzido. Bernardo Fernandes Monteiro ampeça a trocar cartas cun José Leite Vasconcelos, de que coincemos siete i algues an mirandés, i passa a ser la sue principal fuonte de anformaçon.
JLV passa a mandar muitos testos i a pedir anformaçones, que Bernardo Fernandes Monteiro bai corrigindo i dando essas anformaçones i ponendo alguas notas. Ls Estudos de Philologia Mirandesa publicada an 1900 yá ten muito desses cuntributos.
Bernardo Fernandes Monteiro ye l mirandés que mais screbiu ne l sclo XIX an mirandés i todos ls sous testos ls mais deilhes traduçones, fúrun dados a JLV sien nada pedir an troca. La traduçon de ls Quatro Eibangeilhos screbidos a la mano que JLV dixo quando ls recebiu que ls publicarie ouportunamente inda hoije nun fúrun publicados, mas talbeç essa ouportunidade inda chegue yá qu’ eilhes stan an buonas manos i todos quedamos a spera que seia l mais debrebe.
Este eilustre mirandés, que fui furriel an 1846 na guerra de la Marie de la Fuonte, casou-se an Dues Eigreijas. Fui dirator de la’Alfándiga de Barca d’ Alba i de Idanha i apuis adido de l’Alfándiga de l Porto. Naciu na Pruoba an 1828 i morriu-se ne l Porto an 1906, i merecie pula parte de las anstituiçones lhocales, Junta de Freguesie de la Pruoba i Cámara de Miranda ser lhembrado pul muito que screbiu i dibulgou l mirandés.
Un bien haia als dirigentes de l Clube Cultural i Recreatibo do Alto do Moinho, a todos ls que stubírun nesta terceira palhestra i an special al porsor Amadeu Ferreira, por mais ua beç tener feito ua prática chena de grandes coincimientos.
Lhembramos que la quarta palhestra será ne l die 18 de Abril, a las 15, 30 horas, na Scuola Francisco Arruda an Lisboua.

Francisco Domingues




17/03/09

Palhestras de Mirandés





L Porsor Amadeu Ferreira stará die 21 de Márcio, a las 15.30 horas, ne l Pabilhon de l Clube Cultural i Recreatibo do Alto do Moinho, an Corroios, para dar la 3ª palhestra de 2009.
Cuntinará a falar de la Lhéngua Mirandesa, subre l tiempo que bai zde 1880 a 1940, an special subre José Leite Vasconcelos i las sues fuontes de anformaçon . Fuonte que desta beç será Bernardo Fernandes Monteiro, de la Pruoba.
Mais ua beç ls mirandeses i outras pessonas antressadas, ténen ua buona ouportunidade de oubir falar mirandés, yá que l palhestrante fai la palhestra nessa lhéngua. Tamien las çfrentes pessonas l puoden falar antes de l ampeço, durante la palhestra ponendo questones al palhestrante i apuis ne l final cumbersando culs muitos mirandeses que alhá ban a star. Estes son spácios que dében ser aporbeitados nun solo para falar la nuossa lhéngua, mas tamien para quedar-mos un cahico mais ricos subre la Stória, la Cultura i la Lhéngua Mirandesas. Las dues purmeiras palhestras subre las dues biaiges de José Leite Vasconcelos a la Tierra de Miranda, fúrun mui antressantes i ricas an coincimientos.
La tercerira tamien nun bai a quedar atrás i, por essa rezon alhá bamos star todos para oubir l porsor i amigo Amadeu Ferreira.

Francisco Domingues



05/03/09

L bui-almiscarado (cuntinaçon)



L que nun fui nada, mas nada!, ansegneficante fui l cacho de chicha que comi onte a la nuite antes de me poner a screbir esse miu testo. Ye que staba a percisar de fuorças i l cachico de queiso de nada, queiso de cabra!, cun que tube que me cuntentar a meidie an dous minutos i antre dues puortas cun dues ou trés fuolhas de alface i meio copo d'auga dou solo para anganhar la fame. La chicha a la nuite fui chicha de baca mercada i purparada por mi cumo you sei. Mas giente... carne de baca?... ou tamien de bui?

Na tierra adonde la merquei que ye la França, sabeis que naide diç "viande de vache" (chicha de baca)? Mas siempre (Bereficai se quejirdes!) : "viande de boeuf" ou mais simpresmente: "du boeuf", l que quier dezir: "carne de bui" ou "bui", cumo yá todos cheguestes a adebinar. Desso nun tengo you la mais pequeinha dúbeda cumo tamien çcunfio que bien ralas dében de ser las bezes que bos acuntece (i a mi tamien) ir a caçar ranas para le comer ls quartos.

Deixemos-los bibir an paç esses probes anfíbios que nun fázen mal a naide! Se nun fússen eilhes, esses i outros pequeinhos animales desse género, a la purmeira bista ansegneficantes mas na realidade stremamente úteles i neçairos até para nós ls homes, morriemos todos, mordidos i comidos uns atrás de ls outros por bandos de moscos, cínfanos, aranhones, brugos i nun sei que outros bicharocos inda mais pequeinhos i a la purmeira bista (mas solo a la purmeira!) inda mais ansegnificantes que las ranas i outros anfíbios !

Ye que neste mundo, todo ye possible !




04/03/09

L bui almiscarado

Cumo todos ls mius porsores (quaije todos franceses, nun ambento nada!, tengo anton que tener miedo de l dezir?) zde siempre m’ansinórun que ua de las culidades anteletuales de que un puode fazer proba ye ser capaç de tener siempre antre outras cousas la preacupaçon de ser oubjetibo(a), parece-me eissencial que quede aqui tamien hoije la eimaige dun bui…





I a perpósito deste animal, muitos chegórun a pensar que fusse un bui i até le dórun l nome de «bui almiscarado» (Ovibos moschatus) mas na realidade ye a outra raça que pertence.
Un adulto cumo este puode chegar a pesar mais de 400 quilos i ne l berano ye an árias molhadas adonde tamien bíben ranas que gusta mais de bibir senó cumo ye que se poderie aguantar, l zgraciado!, sien se morrer de sede i cheno de calor cula camada de pelos que ten anriba ?

« Nun hai ne l mundo ningun ser tan grande i tan amportante que nunca benga a percisar de l oussílio dun mais pequeinho i ansegneficante», chegou a dezir tamien Eisopo nua de las sues fábulas.

I fábulas, esse scritor griego fui capaç de screbir mais de cien (i nó solo ua!) an que nun amenta solo an ranas i an buis, talbeç por el tener mais eimaginaçon, la cultura del ser basta… i el tener tamien cumo preacupaçon ser siempre capaç de fazer proba de oubjetibidade!

Bonda ler ls títalos de todas essas fábulas cumo estes que nun custa nada citar:

L cochino brabo i l burro, L perro i l lhobo, L gato i l galho, L anzuol i l peixico, L perro malo, L cuorbo i l cántaro, L gato i ls ratos, L falcon (Era tamien l apelido de mie bó de l lhado de miu pai que tamien tenie trés armanas i un armano, todos eilhes cun esse apelido!) i l reissenhor (outro páixaro!) ou tamien: L falcon i l lhabrador, L burro a comer cardos, etc., etc.

Cumo ye: « Neste mundo todo ye possible »?!…
Claro! Até un die ua rana ser capaç de comer un bui!

Bonda tener eimaginaçon i quien sabe tamien… mais oubjetibidade que aqueilho que mos puode parecer a la purmeira bista...

Ansignificante, todo esto ?

01/03/09

L Çpacho que reglamenta la lei de l mirandés




Eiqui queda, an mirandés i an pertués, l Çpacho de l Menistro de la Eiducaçon que reglamentou la lei de l mirandés. El bien percisaba de ser sustiuído por outro ou por ua Portarie mais zambolbida.



Çpacho Normatibo nº 35/99

La Lei nº 7/99, de 29 de Janeiro, reconhece l dreito a cunserbar i a pormober la lhéngua mirandesa, cumo património cultural, strumiento de quemunicaçon i de refuorço de l’eidentidade de la tierra de Miranda.
Cunsante ls artigos 3º i 5º de la mesma lei, hai que reglamentar l dreito a daprender l mirandés i tamien l apoio logístico, técnico i científico que fur neçairo.
Assim, faç-se baler l que sigue:
1 – Als alunos de las scuolas de ls ansinos básico i secundairo de l cunceilho de Miranda de l Douro dá-se-le la possiblidade de daprender l mirandés, cumo modo d’anriquecimiento de l currículo.
2 – Çponiblizar l’oufierta falada ne l númaro atrasado pertence a las scuolas de ls ansinos básico i secundairo de l cunceilho de Miranda de l Douro, zambolbendo porjetos que téngan an bista cunserbar i pormober la lhéngua mirandesa.
2.1. – Ls porjetos dében de tener finalidades i metodologies pedagógicas i amostrar ls meios i ls recursos que le séian neçairos, subretodo an formaçon de porsores.
2.2. – Ls porjetos son aprobados puls diretores de ls Departamientos de l’Eiducaçon Básica i de l Ansino Secundairo, cunsante ls nibles d’ansino a que stéian ourientados, apuis de haber parecer faborable de l diretor regional de l’Eiducaçon de l Norte.
2.3. – Ls porjetos puoden zambolber-se an camarada cun antidades de la quemunidade lhocal, subretodo cul munecípio i associaçones culturales, debendo de se assinados cumbenes de coperaçon.
3. Ls cumpetentes serbícios centrales i regionales de l Menistério de l’Eiducaçon dan l melhor apoio logístico, técnico i científico al zambolbimiento de ls porjetos de que fala este çpacho.


Menistério de l’Eiducaçon, 5 de Júlio de 1999. – L Menistro de l’Eiducaçon, Eduardo Carrega Marçal Grilo



Despacho Normativo n.º 35/99

A Lei n.º 7/99, de 29 de Janeiro, reconhece o direito a preservar e promover a língua mirandesa, enquanto património cultural, instrumento de comunicação e de reforço de identidade da terra de Miranda.
Nos termos dos artigos 3.º e 5.º da mesma lei, cabe regulamentar o direito à aprendizagem do mirandês, bem como o necessário apoio logístico, técnico e científico.
Assim, determina-se:
1 – Aos alunos dos estabelecimentos dos ensinos básico e secundário do concelho de Miranda do Douro é facultada a aprendizagem do mirandês, como vertente de enriquecimento do currículo.
2 – A disponibilização da oferta referida no número anterior compete aos estabelecimentos dos ensinos básico e secundário do concelho de Miranda do Douro, mediante o desenvolvimento de projectos que visem preservar e promover a língua mirandesa.
2.1. – Os projectos devem contemplar finalidades e metodologias pedagógicas, bem como a identificação dos meios e dos recursos necessários, nomeadamente no âmbito da formação de professores.
2.2. – Os projectos são aprovados pelos directores dos Departamentos da Educação Básica e do Ensino Secundário, conforme os níveis de ensino em que incidem, após parecer favorável do director regional de Educação do Norte.
2.3. – Os projectos podem desenvolver-se em parceria com entidades da comunidade local, designadamente com o município e associações culturais, mediante a celebração de protocolos de cooperação.
3 – Os competentes serviços centrais e regionais do Ministério da Educação prestam o apoio logístico, técnico e científico que se apresentar adequado ao desenvolvimento dos projectos a que se refere o presente despacho.

Ministério da Educação, 5 de Julho de 1999. – O Ministro da Educação, Eduardo Carrega Marçal Grilo.



Dieç anhos de la lei de l mirandés




Hoije, die 1 de márcio, faç dieç anhos que antrou an bigor la lei nº 7/99, de 29 de janeiro, tamien coincida cumo lei de l mirandes.
Cumo lhembrácia i houmenaige, eiqui queda l testo de la lei i ua possible traduçon an mirandés.




Lei n.º 7/99, de 29 de Janeiro

Recoincimiento oufecial de ls dreitos lhenguísticos de la quemunidade mirandesa

L’Assemblé de la República decreta, segundo la letra c) de l artigo 161.º de la Custituiçon, para baler cumo lei general de la República, l que sigue:

Artigo 1.º
Esta lei ben a recoincer i pormober la lhéngua mirandesa.

Artigo 2.º
L Stado Pertués reconhece l dreito a fazer pula lhéngua mirandesa i a pormobé-la, cumo património cultural, strumiento de quemunicaçon i de refuorço de l’eidentidade de la tierra de Miranda.

Artigo 3.º
Ye recoincido l dreito de ls ninos i moços a daprender l mirandés, cunsante se benga a reglamentar.

Artigo 4.º
Las anstituiçones públicas que stéian ou téngan sede ne l cunceilho de Miranda de l Douro poderan fazer ls sous decumientos acumpanhados dua berson an lhéngua mirandesa.

Artigo 5.º
Ye recoincido l dreito a ajuda científica i eiducatiba, pa la formaçon de porsores de lhéngua i cultura mirandesas, cunsante se benga a reglamentar.

Artigo 6.º
Esta lei será reglamentada ne l prázio de 90 dies, cuntados çque ampece a baler.

Artigo 7.º
Esta lei ampeça a baler 30 dies apuis la sue publicaçon.

Aprobada l die 19 de Nobembre de 1988.
L Persidente de l’Assemblé de la República, António de Almeida Santos

Promulgada l die15 de Janeiro de 1999

Seia publicada.
L Persidente de la República, JORGE SAMPAIO

Refrendada l die 19 de Janeiro de 1999
L Purmeiro-Menistro, António Manuel de Oliveira Guterres




Lei n.º 7/99
de 29 de Janeiro

Reconhecimento oficial de direitos linguísticos da comunidade mirandesa


A Assembleia da República decreta, nos termos alínea c) do artigo 161.º da Constituição, para valer como lei geral da República, o seguinte:


Artigo 1.º
O presente diploma visa reconhecer e promover a língua mirandesa.

Artigo 2.º
O Estado Português reconhece o direito a cultivar e promover a língua mirandesa, enquanto património cultural, instrumento de comunicação e de reforço de identidade da terra de Miranda.

Artigo 3.º
É reconhecido o direito da criança à aprendizagem do mirandês, nos termos a regulamentar.

Artigo 4.º
As instituições públicas localizadas ou sediadas no concelho de Miranda do Douro poderão emitir os seus documentos acompanhados de uma versão em língua mirandesa.

Artigo 5.º
É reconhecido o direito a apoio científico e educativo, tendo em vista a formação de professores de língua e cultura mirandesas, nos termos a regulamentar.

Artigo 6.º
O presente diploma será regulamentado no prazo de 90 dias a contar da sua entrada em vigor.

Artigo 7.º
O presente diploma entra em vigor 30 dias após a data da sua publicação.


Aprovada em 19 de Novembro de 1998.
O Presidente da Assembleia da República, António de Almeida Santos.

Promulgada em 15 de Janeiro de 1999

Publique-se.
O Presidente da República, JORGE SAMPAIO.

Referendada em 19 de Janeiro de 1999.
O Primeiro-Ministro, António Manuel de Oliveira Guterres.



19/02/09

La Segunda Palhestra de Mirandés an 2009 (Parte 2)




(cuntinaçon)

José Leite Vasconcelos, apuis de haber feito la purmeira biaige a la Tierra i Pátria de la lhéngua cumo el se referiu a Dues Eigreijas, pulicou O Dialecto Mirandez, que define las caratelísticas de la lhéngua i faç tamien de gramática. Nesse lhibro fala de las çfréncias de la fala antre algues tierras, dá alguas andicaçones quanto a la fala de la raia, mas nun fala de las bariaçones de l sendinés. Tamien nesse lhibro fala an Zenízio a perpósito de la lhienda de la Senhora de la Coquelhuda i debe tener sido la purmeira beç que esta lhienda fui publicada.
José Leite Vasconcelos, diç que ls mirandeses debien fazer sfuorços atrabeç de la fala familiar, correspundéncia eipistolar, publicaçones de artigos lhiterairos i tradiçones populares para çfender l mirandés de las ambasones de l pertués i de l spanhol. Este apelo subre la scrita solo mais tarde bieno a tener cuntributos de alguns mirandeses. José Leite Vasconcelos, apersentou l sou studo redegido an francés i ganha un prémio nun cuncurso de lhénguas lhatinas an Momplier i l mirandés passou assi a ser coincido an todo l mundo.
An Júnio de 1884 parte de nuobo a percura de mais anformaçones i desta beç bai a las tierras de Bergáncia. Ende fui a tener cul padre António Pereira, de Parada de Infanções, cun quien yá benie a trocar cartas. Andubo por bárias tierras i fui al Zeibe a besitar un pariente. Arranjou un tiu yá cun eidade i ua burrica que l lhebou por aqueilhas tierras afuora an direçon a Riu de Ounor i Guadramil. Eiqui tubo cuntato cul Riodonorés i Guadramilés, mas nestas dues tierras stubo poucas horas, mas mesmo assi publica l purmeiros studos subre estas dues falas, Riodonorés i Guadramilés, falas lhenoesas tal cumo l mirandés.
Cuntina la sue biaige cun çtino a Sanmartino, para besitar l Abade Sardina que el coincie solo por cartas. Cuntina l camino i passa por Riu Friu, Pinelo, Abelanoso i eiqui bai a tener cun un studante de 16 anhos que habie coincido an Bergáncia, chamado. Este studante de nome Pires Avelanoso, benerie a ser mais tarde diretor ne l menistério de las colónias cun quien JLV trocou correspondéncia. An Abelanoso tenerá stado pouco tiempo i cuntinou biaige anté Sanmartino. Pul camino apanhórun ua nubrina mui cerrada i yá andában perdidos quando un pastor apareciu i alhá ls ancaminou pul sítio cierto. José Leite Vasconcelos yá habie publicado trabalhos de l Abade Sardina, na sue rebista L Panteon.

JLV staba ansioso por se ir a ancuntrar cun l Abade Sardina, que cunsidraba cumo un grande bulto na lhiteratura. Quando chegórun a la ribeira de Sanmartino yá la nubrina habie lhebantado i el pudo assi ouserbar las buonas bistas que ende habie. JLV ne l sou lhibro De Terra em Terra diç que eimaginaba la casa de l Abade Sardina cumo la casa dun lhiterato, mas quedou mui admirado por ber que era armana a las outras, sin paredes ancaliadas, cun portaladas i chena de alfaias agrícolas i pansou:
- Manuel Sardina ou ye lhabrador ou filósofo!
Fúrun recebidos pula criada a quien antregou un carton cul sou nome, i lhougo l abade l mandou antrar. Era manhana bien cedo i l Abade Sardina staba inda de camisa i ceroulas i anquanto l Abade se acabou de bestir reparou que ne l aposento habie muitos alfarrábios, lhibros, cartas i papeles spalhados pul chano i lhougo antandiu que l Abade nun era lhabrador, mas si filósofo. JLV çcribe l Abade cumo sendo de statura mediana, magro i que tenie arrimado a 40 anhos. L Abade çpuis de se bestir fui a dezir missa, que nesse tiempo era dita an zanjun i JLV acumpanhou-lo. Na missa nesse die solo stában l Abade, JLV i l criado deste. Cumo nun habie sacristan, tubo que ser el l ajudante.

L Abade Sardina, naciu an Sanmartino an 1841, l pai era de Angueira i la mai de Sanmartino. JLV stubo solo uas horas cun l Abade i apuis seguiu biaige cun çtino a Dues Eigreijas, tenendo agarrado l Carril Courisco a partir de l Naso, fazendo apuis un zbio pa la Speciosa de adonde seguiu para Zenízio.

Nestas dues tierras nun parou i solo haberá falado cun algua pessona que adregasse a star na ruga. Chegado a Dues Eigreijas, tamien stubo pouco tiempo. Passou apuis por Sendin adonde drumiu ua nuite i ende tubo cuntato cul sendinés, oubindo uns quantos homes a falar ne l Sagrado i cuntórun-le la cuonta de La Raposa Manhosa. De Sendin bai a Mogadouro i desta beç fui a quedar an casa de ls pais de l sou amigo Trindade Coelho. Apuis seguiu biaige anté l porto.


Desta biaige publica nuobo lhibro que ye l Flores Mirandesas que el dedica a la lhéngua mirandesa. L poema mais amportante deste lhibro, ye "Quien
Dirie", que el dedica al Abade Sardina, l poema las "Muralhas de Miranda" ye dedicado a Branco de Castro, i las dues stáncias 20 i 21 de l Canto III de Ls Lusíadas, son dedicadas a Trindade Coelho. Na antroduçon de Froles Mirandesas stá ua carta de l Abade Sardina screbida an Setembre ou Outubre de de 1884.

L Abade Sardina era un grande poeta que colaborou nas percipales rebistas desse tiempo i de quien Guerra Junqueiro, diç que serie un de ls mais pormissores poetas desse tiempo. L Abade Sardina forma-se an padre an Bergáncia, indo a seguir para Coimbra a studar, adonde fui colega de Guerra Junqueiro i de João Penha que eiditaba nesse tiempo l jornal A Folha, an Coimbra. Apuis fui para Braga adonde studou mais quatro anhos i dende bai para Sanmartino.


L Abade Sardina scribe-se cun Antero de Quental, que habie acabado de publicar las Odes Modernas, lhibro que apersenta la chamada poesie reboluçonaira.
An 10 de Setembro de 1871, Antero de Quental, scribe al Abade i ampeça la sue carta trantando- lo cumo "meu caro correligionário" i cuntina dezindo que solo agora respundo a la carta del, quando acában de ancerrar por orde superior las Cunfréncias de l Casino, dadas ne l hotel Bragança an Lisboua. Antero de Quental coincie ls bersos de l Abade zde 1860 que habien sido publicados na Folha de Coimbra. Cuntina la carta dezindo que la carta de l Abade lo habie comobido i que agradecie la lhembráncia de le haber screbido. Para Antero de Quental l tratar deste modo era porque l Abade Manuol Sardina, tenie muito balor i era tratado cumo eigual puls grandes bultos lhiterairos desse tiempo.

An 1885 l Abade Sardina scribe ua carta a JLV, adonde fala de Joaquim de Araújo, de Penafiel, que tenie ido cumo adbogado para Génoba, stando l sou spólio an Veneza. Nesta carta l Abade queixa-se de l amigo Joaquim Araújo, que segundo el le tenerá quedado cun muitos poemas que l mandou, dezindo que fizo 40 poemas rebolucionairos, mas que habie perdido mais de 400.
Quien sabe se alguns destes poemas nun staran ne l spólio deste Joaquim Araújo, an Veneza? L Abade cuntina la carta dezindo que agora eiqui bibo neste rincon zde 1965. Ls mirandeses ténen que tener muita proua, por haber nacido i bibido na segunda metade de l século dezanuobe este Abade que eigualou culs grandes bultos de la Lhiterarura Nacional desse tiempo.

José Leite Vasconcelos, apuis destas dues biaiges nun ten mais cuntato direto culs mirandeses i passa solo a tener anformaçones por cartas. Faç tamien ua paraige an relaçon al studo de l mirandés i solo passados mais de dieç anhos publica ls Estudos de Filogia Mirandesa.


Un bien haia de nuobo al Conseilho Eizecutibo de la Scuola Francisco Arruda i an special a la sue persidente Drª Maria do Rosário de Matos, al porsor i ambestigador Amadeu Ferreira i a todas las pessonas que stubírun nesta segunda palhestra i anté die 21 de Márcio pa la terceira an Corroios.


Francisco Domingues


15/02/09

La Segunda palhestra de mirandés de 2009 (parte 1)



Die 14 de Febreiro, tubo lhugar na Scuola Francisco Arruda, an Lisboua, la segunda palhestra subre "Sessenta Anhos Eissenciales na Stória de l Mirandés (1880-1940)" i alhá stában 25 pessonas, cun atento para oubir l palhestrante.
L porsor i ambestigador Amadeu Ferreira, ampeçou la sue prática fazendo ua pequeinho resume de l que se passou na purmeira palhestra. Assi, ampeçou por lhembrar cumo José Leite Vasconcelos (JLV), tubo l sou purmeiro cuntato cul mirandés i qual la sue purmeira fuonte de anformaçon. Essa fuonte fui Branco de Castro, de Dues Eigreijas, studante de angenharie ne l Porto, adonde JLV tenerá stado cun el pula purmeira beç pula Páscoa de 1882. Falou inda de las cartas que Branco de Castro screbiu a JLV i de la sue bida an Dues Eigreijas adonde fui lhabrador i de las malheitas que lo atormentórun to la bida.

José Leite de Vasconcelos, tenerá achado que las anformaçones de Branco de Castro nun chegában pa l studo que el querie fazer i resolbiu-se a ir anté Dues Eigreijas a oubir las pessonas. Ampeça anton a purparar la biaige cun Branco de Castro i nas férias grandes de 1883 alhá se pónen eilhes a camino. Agarrórun l camboio anté l Pinhon i ende agárran la deligéncia anté Macedo de Cabalheiros, passando por Fabaios, Alijó i Murça adonde segundo JLV yá habie la Cochina, chégan a Mirandela a la purmanhana cedo i diç el que staba mui delorido de ls saltos de l carro, i cun muita fame. Almorçórun lhougo pula manhana ua buona bitela, acumpanhada de bino berde, mas JLV debe star anganhado yá que an Mirandela naquel tiempo pula cierta nun haberie bino berde. Apuis salírun para Macedo, adonde chegórun a la nuite i ende la passórun. A la purmanhana andubírun a percura de trasporte i alhá arranjórun dues ties cun dous garotos i dues burricas que ls lhebórun anté Dues Eigreijas.
Anrriba las burras alhá ampeçórun mais ua eitapa de la sue grande biaige. Atrabessórun ls rius Sabor, l Maçanas i l Angueira. Passórun por Limãos, Gralhós, adonde JLV biu las pessonas a trilhar, i apuis chegórun a la Matela adonde JLV diç que drumírun an buonas camas cun buonos lhençoles de lhino. L die apuis cuntínan la biaige passando pul Campo de Bíboras, Bal d’ Algoso, Uba i ban anté Sampedro, purmeira tierra mirandesa. Eiqui JLV anchiu ls pulmones d’ aire i diç! Baliu la pena tanto trabalho para oubir falar la lhéngua. An Sampedro ban a la casa de l Abade adonde comírun queiso i pan dado pula armana de l padre que falou cun eilhes an mirandés.
Stában ne l sou quinto die de biaige i alhá ban eilhes cun çtino a Dues Eigreijas adonde JLV diç que era la casa i la pátria de l mirandés que el iba a studar. Chegados a Dues Eigreijas quedou an casa de Branco de Castro i nun se sabe al cierto quantos dies alhá stubo, mas teneran sido arrimado a quinze.
La notícia lhougo se corriu pul pobo i todos dezien que un studante de fuora staba an casa de Branco de Castro i que habie benido para studar la nuossa fala. Las ties purmeiro stában çcunfiadas pensando que el querie oubi-las para fazer caçuada, mas quando el diç que nun farie ua biaige de tantos dies se nun fusse para un studo sério ende eilhas ampéçan a falar cun el.
Las ties ajuntában-se pulas tardes a la selombra de ls cabalhales onde íban fazendo trabalhos i cuntando cuontas que JLV iba registrando. Pul die la sue percipal fuonte de anformaçon fui ua rapaza chamada Marie 'Mara i a las nuites era un home yá de eidade abançada que iba a tener cun el, pa le dar scuola cumo JLV diç. Tenerá sido deste home mui sabedor que JLV arrecolhiu l mais de las sues anformaçones. JLV i Branco de Castro teneran inda ido a Cércio i Miranda, mas solo de passaige.
Tornou pal Porto pul lhado de Mogadouro i nun se sabe bien se tenerá passado pula sue tierra Oucanha ou se tenerá ido lhougo pa l Porto.
Culs dados arrecolhidos nesta biaige i cun las anformaçones que Branco de Castro yá le habie fornecido, JLV publica O Dialecto Mirandez que ye la obra mais amportante subre l mirandés anté salíren ls Estudos de Philologia Mirandesa. An O Dialecto Mirandez JLV fala de las caratelísticas de la lhéngua, yá que stá ouganizado cumo ua pequeinha gramática an, i mos deixa muitas palabras de Dues Eigreijas, cumo tal: patata (batata), castanhal (souto), acion (acção), zaiuno (pequeno almoço), Conceicion (Conceição), perguícia (preguiça), ourifeiro an beç de ouribeiro (ourives), rato (cachico de tiempo), rigueiro (ribeiro), ruga ou rue (rua) etc. La çriçon desta purmeira biaige ye mais tarde publicada por Trindade Coelho ne l jornal O Reporter (1897) i apuis ne ls Estudos de Philogia Mirandesa I.

Subre la segunda biaige de JLV, an 1884, falarei na parte 2.

Un bien haia al Cunseilho Eizecutibo de la Scuola Francisco Arruda i an special a la sue persidente Drª Maria do Rosário Matos, por haber amprestado la sala.
Un bien haia al porsor Amadeu, por mais ua beç tener feito ua prática mui buona, que cun la lheitura de alguas passaiges fui ponendo las pessonas bien çpuostas i a rir.
An último lhugar un bien haia a todos ls que stubírun nesta palhestra i anté die 21 de Márcio pa la 3ª palhestra, an Corroios.

Francisco Domingues


(cuntina)

11/02/09

Palhestras de Mirandés



L Porsor Amadeu Ferreira stará die 14 de Febreiro, a las 15.30 horas, na scuola Francisco Arruda a dar la 2ª palhestra de 2009.
Cuntinará a falar de la Lhéngua subre l tiempo que bai zde 1880 a 1940, an special subre José Leite Vasconcelos i las sues fuontes mirandesas.
Ls mirandeses i outras pessonas antressadas ténen nestas palhestras ua buona ouportunidade de oubir falar de la nuossa lhéngua, de melhorar ls coincimientos, de ancuntrar amigos i cumbersar an mirandés.
L Porsor Amadeu alhá spera por todos.

Francisco Domingues


Nota: La scuola Francisco Arruda, queda na Calçada da Tapada, nº 152 an Alcántara, Lisboa. Ye lhougo a seguir l Pabilhon de l’ Ajuda


01/02/09

La Purmeira Palhestra de Mirandés an 2009







Ne l die 31 de Janeiro ne l pabilhon de l Clube Cultural i Recreatibo do Alto do Moinho, an Corroios, tubo lhugar la purmeira palhestra de mirandés de 2009. Stubírun nesta palhestra 28 pessonas sendo estas de: Zenízio, Augas Bibas, Prado Gaton, Cércio, Caçareilhos, Bempuosta, Sendin i stubo inda Alberto Bautista, un cidadano spanhol i que stá a fazer la sue tese de doutoramiento an mirandés pula Ounibersidade Cumplutense de Madriç, i Thierry Alves filho de pais de Cicuiro i Samartino a bibir an França i tamien grande antusiasta de l mirandés. Muitas destas pessonas yá habien stado nas palhestras de l anho atrasado i tubírun assi ua buona ouportunidade de se ancuntrar outra beç. Estes son siempre momientos aporbeitados para falar un cachico an mirandés, antes i apuis de la palhestra, yá que nun ye to ls dies que se ten jolda pa l fazer.
Nas palhestras de 2008 l porsor i ambestigador Amadeu Ferreira falou subre la stória de la lhéngua mirandesa antes de José Leite de Vasconcelos [JLV]. Nas palhestras de 2009 falará dessa stória antre 1880 i 1940, ou seia antre JLV i António Maria Mourinho.

Ampeçou por dezir que l mirandés antes de JLV era falado an todas las aldés i éran ralas las pessonas que nun l falában. Antes desta data nun hai mirandés screbido, tirando decumientos lhioneses mediabales, mas puode-se poner eiqui ua pergunta que ye saber porquei, por eisemplo, Francisco Garrido Brandão de Cércio scribe an mirandés ls sous quelóquios: será anfluença de algun mobimiento que se dá apuis de JLV ou yá benerie de trás? Mesmo pessonas cumo l Abade Manuol Sardina de Samartino nun fazien eideia de que l mirandés era ua lhéngua.

L mirandés era falado nessa altura an todas las aldés, mas puode falar-se dua mancha lhionesa inda mui persente zde la Lhombdada a Miranda de l Douro, para alhá de l lhado de Aliste i Carbalheda, an Spanha. Tenie nesse tiempo un grande prestígio andrento de la quemunidade de falantes i las pessonas que ban pa las aldés an regra daprénden l mirandés; hai ua rejeiçon spressa i fuorte por parte de la quemunidade an relaçon a quien nun fala, yá que l adjetibo «fidalgo» ten un doble sentido cunsante se derige para fuora ou para andrento la quemunidade; la quemunidade fecha-se, alhena cumo se stubisse a guardar a modo dun segredo, cumo amostra l’ atitude de JLV cun las ties de Dues Eigreijas que nun quieren falar cun el cun de que faga cacuada.
Habie ua cultura popular atiba, na música, na dança, ne l triato i na poesie. Esta cultura era apartada de las eilites que era por eilhas eignorada i çpreziada.
Nesta altura la eigreija tubo un papel amportante contra la cultura popular i la pastoral de l bispo de Miranda D. José Alves Mariz, de 20 de Dezembre de 1890, proibiu las repersentaçones ne l Natal i na Páscoa, cumo pastoradas, ramos de Natal i autos de Paixon. Contra esta proibiçon l pobo de Dues Eigreijas ne l die de Natal de 1905, fizo un albroto na eigreija i l Abade João António Rocha, que era natural de Caçareilhos, tubo que fugir acumpanhado pula criada i scundírun-se nun alçapon anté passar l albroto de l pobo.
La Tierra de Miranda i an special la cidade atingírun un de ls puntos mais baixos de la sue stória, apuis de la salida de l bispo an cunsequencia de la Guerra de ls Siete Anhos. L abade de Dues Eigreijas, João António Rocha an carta a JLV, de 9- 1-1904, diç: «Miranda com a sahida do pequeno destacamento que, por uns restos de consideração pelo passado, lhe foi concedido, ficou reduzida à última extremidade».

José Leite de Vasconcelos naciu an 7 de Júlio de 1858 an Ucanha, Tarouca, na Beira Alta. Era dua familha nobre mas yá arruinada i la sue bida nun foi facele. Ls pais yá se casórun tarde, tubo ua armana que morriu cedo i tubo ua eiducaçon mui austera pula parte de la mai. L pai era lhibaral i andubo ambolbido nas lhuitas cun las tropas de D. Pedro. Regrressou a Ucanha arruinado, tenendo apuis trabalhado na agricultura. Mais tarde un armano arranjou-le un amprego cumo purfeito dun coleijo ne l Porto para donde se mudórun an 1866.
JLV ampeça a studar an 1867 ne l Colégio de San Carlos ne l Porto adonde fui colega i grande amigo de Francisco Trindade Coelho. Apuis antrou na Scuola Médico-Cirúrgica de l Porto, ende se formando an medecina, tenendo quedado an purmeiro lhugar de l curso.
JLV tubo l sou purmeiro cuntato cun l mirandés nuas férias an Guimaranes adonde oubiu a ua pessona que coincie dues ou trés palabras mirandesas, antre eilhas la palabra cheno (pertués cheio; castelhano lleno). I la curgidade del oumenta al saber que na Tierra de Miranda se fala outra lhéngua. Isto tenerá sido ende por 1881.
Apuis çcubriu Manuel António Branco de Castro que fui la sue purmeira fuonte de anformaçon subre la lhéngua. Branco de Castro naciu an 15 de maio de 1855 an Dues Eigreijas de adonde era sue mai. Era zorro i nun se sabe bien quien era l pai a quien el chamaba de padrino, i todo lhieba a crer que serie padre i decierto tenerá sido el que le pagou ls studos. Branco de Castro studou an Bergáncia i apuis fui pa l Porto adonde studou dous anhos angenharie i bibie nua república an Cedofeita adonde JLV l çcubriu. Regressou a Dues Eigreijas antes de acabar l curso, adonde passou l restro de l sous anhos cumo lhabrador i siempre malo. Nas cartas que scribe a JLV dá cuonta dessas maleitas i ls tratamientos que iba fazendo pa las curar. Branco de Castro tenerá muorto an 1915 ou 1916.
L ancuontro de JLV cun Branco de Castro tenerá sido mais ou menos pula Páscoa de 1882 yá que an júnio de l mesmo anho JLV publica la cuonta de Cristo i S. Pedro an mirandés na rebista El Folclor Anduluz, de Sebilha, cuonta que Branco de Castro le haberie cuntado.
Branco de Castro nesse berano de 1882 nun bai de férias a Dues Eigreijas i ye cun el nessas férias que JLV arrecuolhe un cunjunto de materiales eissenciales, que sírben de base a la pulicaçon de l lhibro Dialecto Mirandez. Apuis fai la purmeira biaige a Dues Eigreijas an 1883 adonde ten cuntato cun las pessonas i arrecuolhe mais materiales. An 1884 fai la segunda biaige i passa por Samartino adonde stá na casa de l Abade Sardina. Na biaige de Samartino para Dues Eigreijas passa pula Speciosa i Zenízio. Nesta biaige passa inda por Sendin adonde tenerá drumido ua nuite i ende tubo l 1º cuntato cul Sendinés.
Apuis JLV bibe de ls eilementos arrecolhidos nas dues purmeiras biaiges i deixa de tener un cuntato direto cul mirandés passando solo a tener anformaçones por cartas screbidas puls sous colaboradores. Antretanto abre-se un nuobo período i las publicaçones de JLV ampéçan a dar fruitos junto de alguns mirandeses i passa a haber lhiteratura mirandesa screbida por:
JLV, Manuol Sardina, abade de Samartino, Francisco Meirinhos, abade de Abelhanoso, Bernardo Fernandes Monteiro, de la Pruoba i cun ouriges an Zenízio donde era natural l pai, Francisco Garrido Brandão, de Cércio, Alfredo Cortez.
Bários outros estudos ban a ser tenidos an cuonta nestas palhestras cumo fuonte de anformaçõn, de que hai que çtacar; L Dialecto Leonés, de Menéndez Pidal; O dialecto Mirandez, de Moraes Ferreira; Breves Considerações sobre a língua mirandesa, de Clemente Mondragão (1927) nacido an S. Pedro i cun ouriges an Caçareilhos.
Hai inda dibulgadores cun assento na obra de JLV: Jornal O Mirandez (1894); Francisco Trindade Coelho, O Rporter (1897); José Manuel Martins Pereira, Entre Sabor e Douro (1908); José Maria Neto, Rabiscos (1907); Manuel Ferreira Deusdado, nacido an Riu Friu, cun ouriges an Zenízio, Escorços Transmontanos (1912) i l Abade de Baçal, que faç ua pequeinha citaçon de JLV. Houbo outros outores que a perpósito de la música tratórun tamien de la lhéngua mirandesa.
Alguas referéncias nacionales i anternacionales desse tiempo:
- An 1882 gobernaba an Portugal l Rei D. Luís I; son acabadas las lhinhas de camboio de la Beira Alta i de l Minho anté Baléncia; Camilo publica l remanse A Brasileira de Prazins; nácen nesse anho: Roosevelt, James Joyce, Virginia Woolf, Igor Stravinski; muorre-se Charles Darwin i Coch çcubre la bactéria de la trubiculose.
- An 1883 Teófilo Braga publica Contos Tradicionais do Povo Português; nácen Keynes, Mussolini i Kafka; muorre-se Karl Marx i R. Wagner; ye einougurado l Spresso de l Ouriente i arrebenta an 27 de Agosto l Bulcon Krakatoa.
- An 1884 ye einagurada la fábrica de adubos an Pertual, na Pruoba de ST. Eiria; faç-se la cunfréncia de Berlin que trata de l porblema quelonial; son feitas las spediçones an África, de Hermenegildo Capelo i Roberto Ivens.

Mais ua beç l porsor i ambestigador Amadeu Ferreira ancantou las pessonas cul modo cumo apersentou ls sous grandes coincimientos subre la lhéngua mirandesa. Acho que todos ls que stubimos nesta palhestra, nas de l anho passado i ls mirandeses an giral, tenemos que sentir ua proua mui grande por haber un mirandés de tan eilhebada crabeira i que, sien pedir nada an troca, passa esses coincimientos a todos ls que stéian çpuotos a oubi-lo.
Un bien haia mui grande i yá quedamos todos a spera pula segunda palhestra ne l die 14 de Febreiro, na scuola Francisco Arruda, na Calçada da Tapada, 152 an Alcántara, Lisboua.
Un bien haia als reponsables de l Clube Cultural i Recreatibo do Alto do Moinho i a todos ls que stubírun nesta purmeira palhestra i anté die 14.


Francisco Domingues

30/01/09

A falar de la lhéngua - Palhestra



Manhana, die 31 de Janeiro, a las 15,30 horas, ne l Pabelhon de l Alto do Moinhos, Corroios, staremos a falar de la nuossa lhéngua.

Cumo yá eiqui fui dezido por Francisco Domingues, será la 1ª de bárias palhestras, subre 60 anhos de la lhéngua mirandesa, antre 1880 i 1940, an special subre José Leite de Vasconcelos i las sues fuontes mirandesas.
Será ua buona ouportunidade para mos bermos, quien podir alhá star, i falarmos de la nuossa lhéngua, subretodo dun tiempo que fui mui amportante.
Até manhana.


25/01/09

Palhestras de Mirandés an Lisboua



L'Associaçon de Lhéngua Mirandesa an parcerie cun L´'ssociaçon Nial de la Boubielha lhebou a cabo l anho atrasado las palhestras de Mirandés, dadas pul Porsor i ambestigador Amadeu Ferreira. Estas palhestras fazírun parte de l 3º curso de Lhéngua i Cultura Mirandesas dado an Corroios, no Clube Cultural e Recrativo do Alto do Moinho.
Las palhestras ua an cada més tubírun l sou ampeço ne l die 26 de Janeiro i l final ne l die 21 de San Juan. L tema de cada palhestra fui subre la Stória de la Lhéngua i de la Cultura Mirandesas i tornórun las muitas pessonas que stubírun neilhas mais ricas, mais cultas i decierto que passórun a ber la lhéngua i la cultura mirandesas dun outro modo i a tener proua neilhas.
Astanho las palhestras cuntínan i ténen l sou ampeço ne l die 31 de Janeiro. Seran dadas ua beç an cada més i la última será ne l més de San Juan. L´Associaçon de Lhéngua Mirandesa, dando cuntinidade al trabalho zambolbido l anho passado i indo de ancuontro als pedidos de muitos mirandeses para cuntinar, decediu antegrar estas palhestras nas comemoraçones de ls 150 anhos de José Leite de Vasconcelos que ban de Júlio de 2008 a Júlio de 2009.
L porsor i ambestigador Amadeu Ferreira, falará nestas palhestras de la grande ampurtança que José Leite de Vasconcelos tubo pa l coincimiento i zambulbimiento de la lhéngua mirandesa. Cuntinará a falar de la Stória de la Lhéngua i de la Cultura Mirandesas. Falará de las biaiges que José Leite de Vasconcelos fizo a la Tierra de Miranda i dará cuonta de l grande manhuço de decumientos que ls bários colaboradors mirandeses le screbírun.
Estes decumientos fúrun çcubiertos ne l spólio de José Leite de Vasconcelos pul porsor Amadeu i l sou filho Zé Pedro. Apuis de ls çcubrir fazírun l sou tratamiento i stan prontos a ser publicados. Ls decumientos ban tamien a ser spuostos por todo este anho ne ls Museus de la Tierra de Miranda i Abade de Baçal an Bergáncia.
Eiqui queda l cumbite a todas las pessonas que l anho passado stubírun nas palhestras i a todas las outras que stéian antressadas an participar neilhas. La purmeira terá lhugar ne l die 31 de Janeiro, a las 15.30 horas, no Clube Cultural e Recrativo do Alto do Moinho em Corroios.
Subre las seguintes daremos cuonta a sou tiempo.

Francisco Domingues


16/11/08

Las mies dues porsoras



[Crónica salida ne l jornal A Voz do Nordeste, l die 13 de Nobembre]


Nó, nun bou a falar de las manifestaçones de porsores, nien de la sue abaluaçon, nien de las dues culidades de porsores que criórun, nin de l statuto de la carreira, nin de ls hourários, ou de l’amportança de la scuola i de ls pais, i de las outarquies, i de todo esso que agora tanto se fala, i fala, i fala. Bengo solo a amentar nas mies dues porsoras de la scuola purmária, Maria Luísa, na 1ª e 2ª classes, i Maria de Jesus, na 3ª i 4ª classes (1957-1961). Cuido que dambas a dues stan bibas, la purmeira a bibir an Bergáncia – i tube un grande gusto an la ber eiqui hai uns dous anhos – i la segunda cuido que bibe an Miranda, nunca mais la bi apuis de salir de la scuola i, pula cierta, yá nin se lhembrará de mi, cumo ye natural.

Nun falo deilhas para dezir marabilhas, romántico, cumo a las bezes se faç de modo mintiroso – ah! cumo éran buonos ls porsores d’antigamente! i outras baboseiras assi -, que nun ye essa l’eideia que guardo deilhas. Inda bien que nun se me lhembra specialmente de cousas amportantes que eilhas háian feito, pus esso, cuido you, quererá dezir que mos deixórun crecer i mos ancaminórun – i por mi sei bien l muito que m’ansinórun -, nun tiempo an que nada era fácele i an que la 4ª classe era tenida yá cumo muito studo. Ua miséria de tiempos, uns tiempos de miséria!

L que se me lhembra, ye duns garoticos probes, muita beç çcalços i chenos de moncas, las bien remendadas i presas por ua sola alça, muita beç a trabalhar antes i apuis de la scuola, culs mais atrasados a quedar nas carteiras de la punta de trás de la sala, squecidos i a lhebar, cun muitos a repetir tanta beç la classe que até yá parecien mius pais i, an casa, l mais de ls alunos nun tenie a naide que soubira ua sola letra que l’ansinasse a la lhuç de la candeia. Ye berdade que la régua i la bara se sponien cumo un quadro afamado se spon nua parede, mas éran ls nuossos pais ls purmeiros a dezir, A Senhora porsora chegue-le a ber se aprende i se faç un home!

Hoije, mirando al para trás, stou cierto que la 4ª classe desse tiempo nun mos ansinaba mais nien mos purparaba melhor pa la bida do que agora. Na fin de l anho, ls dedos dua mano sobrórun para cuntar ls que cuntinórun ls studos, subretodo ne l seminário. Stábamos an 1961, ampeçaba la guerra i la eimigraçon, que un a un fúrun lhebando an sue mundiada. Dende para acá demudou l mundo, para melhor i muito: nun relampo, passou zde l’eiddade média a l’eidade moderna. Ne ls aliçaces de l nuobo mundo stan tamien, a la par de outras, las mies porsoras – deiqui le digo a eilhas que tengo essa certeza -, nó por séren strourdinárias, que esso ye algo que nun se puode eisigir a naide, mas solo por séren porsoras.

L nuosso paiç, an qualquiera bilica i cidade, stá cheno de menumientos als muortos de las guerras i al suldado çcoincido. Talbeç lo haba, mas nun sei de nanhun menumiento al porsor çcoincido, esse que tanta beç se quedou cumo nun campo de batalha, que se lhemitou a ser porsor toda ua bida, quier dezir, que colou ls dies cun remiles de pequeinhos feitos, sin que un solo deilhes recenda a heiroismo, mas todos juntos dan para demudar l mundo. Pena que solo mos déiamos de cuonta muitos anhos apuis, porque l ansino de hoije chama ls dies de manhana: stranha sociadade la nuossa que gusta mais de le fazer menumientos al sangre i a las guerras! Eiqui queda la mie houmenaige, simprez i talbeç tardie, mas nada será pior do que l silenço: sei que eilhas nun la percísan, mas, quando l eimbierno aperta, un ten de se calcer an qualquiera fogueira.

amadeujf@gamil.com




27/09/08

La Sesta palhestra de mirandés (2)


(cuntinaçon)




La Tierra de Miranda era atrabessada por ua strada secundaira que fazie la lhigaçon a la 17ª Bia Romana que iba de Braga, capital de la Galécia a Asturica, capital de Astures. Essa bia passaba por Chabes, Bergáncia, Gimonde, S. Juan de Palácios, Deilon nun sítio chamado Angueira, atrabessaba l riu Maçanas, iba a S. Bitero i seguie anté Asturica. Outra Bia Romana, datada de ls seclos I-II, benie de l Sul, era l Carril Mourisco. Passaba l Douro an Barca d'Alba, benie por ende arriba, passaba na Tierra de Miranda an Trabanca, Sendin, Prado Gaton, Fuonte Aldé, Dues Eigreijas, passaba antre Zenízio i Malhadas al pie de las lhagonas Grande i Pequeinha, seguie pa la Pruoba i antraba an Spanha an Cruç de Cándena, an Cicuiro, indo apuis antruncar cun la Bia de la Plata. Era por esta Bia que ls Romanos scoában ls minérios.
Estas bias nun passában por tierras i seguien siempre por sítios adonde l terreno nun era alhagado. Apuis habie las Bezindeiras que éran las bias secundairas que fazien las lhigaçones als poboados.

Ls poboados nesse tiempo éran (seguindo l storiador Sande Lemos):
- VICI: éran aglomerados abiertos de dimenson média, tenien funçones comerciales i éran auto suficientes. La sue fundaçon ye de meados de l sec I i stubírun habitados anté l sec. V. Ls principales aglomerados VICI éran: Pombal (Carrazeda de Ansiães); Muradelhas de Fiães (Valpaços); Castro de Sacoias (Lhombada); Castelhar de Picuote (Picuote); Faceira de Granja (Dues Eigreijas); Lhombo d´Ouro (Saldanha) i Villalcampo (Tierra de Aliste).
- CASTROS ROMANIZADOS: Ls Romanos acabórun cun la maiorie deilhes, para nun séren atacados, mas deixórun alguns. Cumo eisemplo tenemos: S Juan de l´Arribas que parece remontar a la Eidade de l Bronze, subsiste anté l fin de l Ampério i stará na ourige de l´atual Aldé Nuoba; S. Burtlameu (Argoselo); S. Juan de Castrelos i Quecuolho (Angueira). L punto fulcral de la Romanizaçon de la Tierra de Miranda ye an meados de l sec. I d.c.
- POBOADOS ROMANOS: son aglomerados rurales habitados por propriatairos andígenas i eisistien an: Barreira (Algosinho); Bardalen (Vila dos Sinos); Touro (Infainç); Medorro (Grijó de Parada); Atanor i Castrulejo (Saldanha).
- MANSIONES-MUTATIONES-STATIONES: éran al lhargo de las bias i aparecien de 30 an 30 milhas, ende ls animales quemien i çcansában i ls duonhos quemien i drumien para apuis seguir biaige. Habie estas Mansiones ne l Monte de STª. Lhuzie (Freixo); Bal Trabiesso (Lhagoaça); Castrulejo (Sanhoane) i Malhadas.
- BILAS: éran casas senhoriales cun grande luxo i tenien uas dezenas ou centenas de scrabos ou criados. Habie estas casas an Fuonte de l Sapo (Penhas Roias); Carril (S. Martino de l Peso); Casareilhos (Bariç); S.Caetano Freixo) i Fuonte la Cruç (Carçãozinho).
- CASAIS RURALES: éran habitats abiertos de dimenson média ou pequeinha i fúrun fundados talbeç ne l sec. II ou yá ne l Baixo Ampério. Habie estas casas an S. Paulo (Sendin); Cabecinho de l Ouro (S. Martino de l Peso); Lagoa (Meirinhos); Capielha de la Freixeda (Castelo Branco); Fieital (Bal do Porco) i Lhombo Antigo (Belharino de ls Galhegos).
- CABANHAS: éran casas pa l ganado serien cumo las corriças de hoije.
- POBOADOS MINEIROS: éran casas pa ls mineiros i eisistien adonde habie sploraçones mineiras.
Alguns destes poboados eisistírun anté l´Eidade Média i todos estes modos de poboamento correspondien a muitas debisones culturales ende eisistentes i al modo cumo las çfrentes etnies reagírun al processo de romanizaçon, ourganizando l spácio que cuntrolában, bien cumo al ampacto de ua nuoba rede de bias, que bieno a modificar ls corredores naturales.
Ora, la lhéngua Mirandesa ye ua lhéngua que passou por todos estes pobos i recebiu la anfluença de todos eilhes durante todos estes anhos i son muitos, cumo bimos. L porsor Amadeu apuis de falar dues horas subre ls Romanos na Península Eibérica, an special a Norte de l Douro i an Particular na Tierra de Miranda, dixo que muito mais haberie para dezir i que seis palhestras só dórun para falar subre la rama. Se calha éran necessairas sessenta para dezir l muito que inda hai para falar i çcubrir subre la Stória de la Lhéngua Mirandesa.
Apuis, Válter Deusdado , tomou la fala para agradecer al porsor Amadeu, por mais ua beç tener trasmitido cun muita simplecidade, antusiasmo i sabedorie ls grandes coicimientos subre la Stória de la Lhéngua Mirandesa. Dixo que l porsor Amadeu ten zbrabado cul çadon de la sabedorie muitos touçones, abierto muitos carreirones i caminos i ten sido l lhampion que ten eilhuminado esses carreirones i caminos por onde ls amigos de l mirandés ténen de cuntinar a caminar i ir dando ls sous cuntributos para que un die la Lhéngua Mirandesa puoda chegar a caminar pulas Auto Estradas de la Cultura.
Por fin, an nome de todos ls que stubírun nas çfrentes palhestras deixou un muito oubrigado al porsor Amadeu Ferreira, por todo l trabalho i dedicaçon que ten tubido a ansinar i a dibulgar la Lhéngua Mirandesa.

Francisco Domingues, 24 de San Juan de 2008.



26/09/08

Línguas em contacto - Un studo eissencial subre la lhéngua mirandesa





Acaba de ser eiditada pula Imprensa da Universidade de Coimbra, la obra Lìnguas em Contacto. "Saber sobre" o que as distingue, que assenta na tese de doutoramiento de la Doutora Cristina Martins, tese que fui defendida na Faculdade de Letras de Ounibersidade de Coimbra.
Ye un trabalho de fondo subre la nuossa lhéngua i ls sous falantes mais moços, que la stúdan na scuola, que muito mos honra i que passa a ser un trabalho de refréncia. Ye ua proua mui grande que alguien cumo la Doutora Cristina Martins tenga feito este trabalho i agora l tenga publicado.La obra ye apersentada pula sue outora culas seguintes palabras:
"A obra que apresentamos consiste num exercício teórico e experimental através do qual nos propomos contribuir para a(s) resposta(s) à seguinte pergunta genérica: que tipos de mecanismos estão envolvidos na construção, por parte das crianças mirandesas, de uma percepção e representação diferenciadas de duas das línguas que convivem no seu ambiente de input, o mirandês e o o português" (pág. 15)
La Doutora Cristina Martins yá ye bien coincida de muitos mirandeses, mas ye amportante que seia coincida de todos i por todos acarinada, pul muito que ten feito pul studo de la nuossa lhéngua, para alhá de l amportante papel que tubo na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i, apuis, na sue 1ª Adenda. L mais de la sue ambestigaçon ounibersitaira ten sido dedicada al mirandés, cumo se bei pula bibliografie que eilha mesma apersenta na sue tese.Por muitos lhados por adonde bai, la doutora Cristina Martins ye ua ambaixadora de l mirandés, sendo a menudo cumbidada para falar subre la nuossa lhéngua.
Spero que l mirandeses cómpren i léian este tan amportante lhibro pa la nuossa lhéngua. Pena ye que l Menistério de la Eiducaçon nada faga para atender a las cunclusiones pedagógicas desta obra. Spero que tamien este lhibro ajude a demudar essa atitude.
Quando la tese fui defendida na Ounibersidade fiç-le ua anterbista a la doutora Cristina Martins, que fui publicada ne l Jornal Nordeste. Essa anterbista apersenta de modo simples i resumido las cunclusiones de la tese. Quien quejir puode ler la anterbista eiqui



20/09/08

La Sesta Palhestra de Mirandés (1)



La sesta i última palhestra antegrada ne l Curso de Lhéngua i Cultura Mirandesas tubo lhugar ne l die 21 de júnio de 2008, ancerrando tamien l quarto anho de l ansino de l Mirandés an Corroios. Stubírun nesta sesta palhestra 33 pessonas i l porsor Amadeu fizo la sue prática subre ls Romanos na Península Eibérica i, mais cuncretamente, na Tierra de Miranda.
La Península Eibérica staba dibidida nesse tiempo an porbíncias i a Norte de l riu Douro habie la Galécia cun la sue capital an Braga i ls Astures cun la capital an Asturica actual Astorga. Ls Romanos antrórun na Penísula Eibérica, pul Sul adonde queda agora Barcelona an 218 a. c. i solo chegórun ne l anho 19 a.c. al último reduto de ls Astures ls Mons Medullius (Monte Medúlio), adonde eisistírun las maiores minas de ouro de l Ampério Romano. Las frunteiras de las dues Porbíncias andarien antre ls rius Sabor i Tua.
L pobo Astur staba debidido an 22 tribos sendo ua deilhas ls Zoelas que habitában l território que iba zde la Sierra de Reboredo an Moncorbo, seguie pul purmeiro troço de l riu Sabor i era delimitado pulas Sierras de Bornes, Montesinho i Culebra indo a zambocar ne l riu Esla, l mais grande braço de l Riu Douro que bai zauar na Barraige de Ricobayo. Segundo Plínio, ls Zoelas fabricában ls mais finos lhinos que ls Romanos ousában i tenien ganados de bacas. Tenien ua sociadade matriarcal i bibien an Castros, an sítios altos, mas benien pa ls baixos adonde cultibában l lhino i pastoreában ls ganados i ls Galaicos bibien an Castielhos-Citánias. L sítio adonde hai mais lhápides funerairas desse tiempo bai de Lhagoaça a Miranda. Essas lhápides éran feitas an granito, piçarra ou mármore que debie salir de las minas de St. Adrian.
Estas lhápides stan scritas an lhatin, lhougo ls Zoelas fúrun sendo aculturados. Ls nomes de ls Romanos tenien siempre trés nomes i ls Zoelas tenien un nome i apuis un segundo nome a dezir a que familha pertencien i hai muitas lhápides que ténen um nome i apuis l segundo andicando a que familha pertencie. Ls símbolos son tamien mui amportantes nas lhápides, bien cumo la representaçon de ls animales que éran representados nessas lhápides. Esses animales son corços ou beados i berrones ou cochinos munteses.
Ls Astures tenien ua árbole sagrada para eilhes, que era l Teixo i era benenosa. Tenerá sido dessa árbole de que ls habitantes de Mons Medullius tirórun l beneno para poner fin a la bida quando ls Romanos tomórun l sou último reduto. Esta árbole yá stá quaijeque extinta, mas hai ua an Bergáncia andentro de l Asilo de ls Bielhos. Ye ua árbole mui grande, dá uns fruitos burmeilhos i ten uas fuolhas finicas. Hai chamadeiros lhiados al Teixo, eis.: Cobas de l Teixo (Argoselo); Alto do Teixo (Santulhon); Teixoeiro (Palancar); Teixoeira (Zenízio); Teixeira (aldé de Miranda); Taxeira (Infainç); Teixedo (Bergáncia). Ls nomes Teixugo ou teixiego (tipos de Carbalhos) Teixugueiro (Caçareilhos) i Teixugueira (Santulhon).
L porsor Amadeu falou an seguida ne ls Cumbenes de ls Zoelas, feitos antre dues familhas çfrentes de ls Zoelas tenendo cumo çtemunhas ls Romanos. L purmeiro Cumben diç assi:
Sendo Cónsules Marco Licínio Crasso i Lúcio Calpúrnio Piso, a 4 de las kalendras de Maio de l anho 27 a.c., la gentilidade de ls Desoncos, de la gens de ls Zoelas i la gentilidade de ls Tridiabos de la mesma gens de ls Zoelas, renobórun un Cumben de houspitalidade mui antigo i todos eilhes se recebírun uns als outros an sue proteçon i clientela i la de sous filhos i decendientes.
Assinórun Arausa, filho de Bleceno i Turaio, filho de Cloutio, Dócio filho de Elesus, Magilo filho de Cloutio, Bodécio filho de Burralo, Eleso filho de Clutamo, cula mediaçon de Abieno filho de Pentilo, magistrado de ls Zoelas.
Feito an Curunda ne l anho 27 d. c.
Ls Zoelas yá nesse tiempo tenien ua buona ourganizaçon i la sue autoridade era repersentada puls magistrados. Curunda serie la capital de ls Zoelas i nun se sabe bien adonde quedarie. Podie ser an Castro de Avelhanas, que quedaba mais ou menos ne l centro de l Território Zoela, podie ser an Rabanales tierra pertico de Alacanhiças, podie ser an Picuote ou an Villalcampo na Tierra de Aliste.
Passados 120 anhos ye assinado outro Cumben, que diç assi:
Sendo Cónsules Glabrio i Homullus. La mesma gentilidade de ls Desoncos i la gentilidade de ls Tridiabos aceitórun naqueilha clientela i ne ls ditos Cumbenes a Semprónio Perpeto Ourniaco, de la gens de ls Cabruagénigos, ambos a dous Zoelas.
Fazírun l Cmben L. Domitio Silo i L. Flábio Sebero, an Asturica 11 de Júlio de 152 d. c.
Quando ls Romanos chegórun, yá habie giente que tenie las sues familhas, ls sous diuses, la sue Cultura i l sou zambolbimiento.
Las lhápides funerairas ancuntradas na Tierra de Miranda apersentan, an muitos casos la scrita que corresponde al nome de la pessona ende anterrada, la figuraçon de animales i plantas i l astral. Las lhápides son al modo dun jazigo i screbidas nun serien nada fáceles de fazer. Todo lhieba a crer que haberie a modo de oufecinas artesanales an St. Adrian adonde serien feitas i apuis lhebadas an carros de bacas pulas pessonas que las habien mandado fazer. Las lhápides ancuntradas ténen siempre l nome de la pessona ende anterrada i apuis l nome de la sue filiaçon eisemplos de dezires: A Docia, filha de Clouto (Aldé Nuoba); A Cloutina, filha de Trito,de 30 anhos (Angueira); Anio Rufino, a Caio Annio Sílvio, sou pai de 50 anhos (Dues Eigreijas); Atiano Rufo, a sue esposa Flaccila, filha de Flaco (Picuote); Als Diuses Manes, a Cornelia Favina esposa fidelíssima de 35 anhos, l marido (Saldanha); Marco Sulpício Flavo, a Camila, esposa santíssima de 50 anhos (Saldanha).

Hai tamien muitas lhápides dedicadas a las crianças i als jobes eis.: Lúcio, al sou filho Antonho falecido cun 9 anhos (Aldé Nuoba); Nigrina, filha de Severo, de 22 anhos (Cércio); Sílvio Calvino, a sue filha Calvina de 28 anhos i a sou nieto Caio Sílvio de 1 anho (Dues Eigreijas); a Beumeno, de 25 anhos; a Martinho, de 20 anhos i a Vitor, de 15 anhos (Dues Eigreijas); a Tourin, de 6 anhos (Palaçuolo); a Festo de 8 anhos (Picuote); a Sexto, filho de Alavo, de 20 anhos (Santulhon).
La única profisson que ye referenciada nas lhápides ye la de militar, dada la sue amportança nesse tiempo, assi tenemos:
A Emílio Baleso, porta bandeira de l´Ala Sabiniana, ancarregado de ls recoincimientos de la Centúria (Aldé Nuoba); La Centúria cumpriu de buona buntade, à sue custa, a la memória de Fausto, porta bandeira (Picuote); a Júpiter Óptimo Máximo Depulsor, Domício Peregrino, beterano de la lhegion VII, Gemina Pia i Feliç cumpriu ua pormessa de lhibre buntade (Saldanha). Ua lhegion tenie antre quatro a seis mil suldados, ua centúria correspondie a ua compahie i tenie a la buolta de 80 suldados. L acampamiento permaniente de la Lhegion VII de l Ampério Romano staba an Lheon.
Na Tierra de Miranda Picuote ye l sítio adonde hai mais lhápides funerairas i a seguir aparece Saldanha. Hai tamien lhápides an Malhadas, Bempuosta, Angueira, Argoselo, Palaçuolo, Dues Eigreijas i Trabanca.
(Cuntina)

Francisco Domingues, 24 de San Juan de 2008.

11/09/08

La 5ª palhestra de mirandés



La quinta palhestra tubo lhugar ne l die 31 de Maio i desta beç l porsor Amadeu fizo la sue prática a la buolta de la anfluéncia Bisigoda na Lhéngua Mirandesa, de l Pagus Astiatico,futura Tierra de Miranda i de la Lhatinizaçon i Cristinizaçon de ls Rurales. Na quarta palhestra l porsor Amadeu tenie dito que l Ampério Romano tenie antrado an colapso na Península Eibérica ne l einício de l sec. V cun la penetraçon de ls pobos Germánicos an 411 ( Bándalos, Alanos, Suebos i Bisigodos. Ls Bándalos i ls Alanos stubírun pouco tiempo i zde 419 só quedórun ls Suebos i ls Bisigodos. Assi, la Region adonde se antegra la Tierra de Miranda passa a pertencer al Reino Suebo, cun la sue capital an Braga. Ls Bisigodos ban-se amponendo i an 583 cun las campanhas de l Rei Leovigildo dominou alguas rebuoltas i la Tierra de Miranda passa a antegrar l Reino Bisigodo anté la chegada de ls Árabes an 711.
Cun l domínio de ls Suebos i apuis de ls Bisigodos hai grandes transformaçones i la ourganizaçon i la cultura deixada puls Romanos cai an colapso. Assi, las outoridades cibeles nun son capazes de resolber ls porblemas que íban acuntecindo i ende aparece l poder religioso detentor de poderes sagrados an que l pobo acredita. L papel pastoral de l clero Suebo i Bisigodo durante ls secs.V a VIII fui mui amportante ne l mundo rural para que este se cumbertisse al cristianismo. Cun la cristianizaçon de ls rurales l lhatin ampeçou tamien a antrar nestes pobos.
L Pagus Astiatico- An meados de l sec.III ye coincida ua diocese an Astorga i la diocese de Braga só ye coincida ne l anho 400. Nun se sabe bien a que diocese pertencie la Tierra de Miranda, mas an 569 cun l concílio de Lugo aparece cumo ua de las paróquias de la Diocese de Braga. S. Martinho de Dume a partir de 555 ampeça a reorganizar la Eigreija Sueba an paróquias rurales i cuntrola deste modo la cristianizaçon. Ye cun S. Martinho de Dume que ls Suebos son cumbertidos al cristianismo. Ne ls finales de l Reino Suebo i inda an bida de S. Martinho de Dume ua lista de paróquias coincidas cumo Paroquial Suebo, consta l Pagus Astiatico que hoije se poderá dezir cumo sendo l Território que mais tarde serie la Tierra de Miranda. Ls territórios de l Planalto Mirandés i la Tierra de Aliste por un lhado i pul outro la depresson de Bergáncia, cun las sues zonas cunfinantes son paróquias distintas. Bergantia (Tierra de Bragança) i Laetera (Tierra de Ledra ) por un Lhado i Astiatico por outro. La tierra de Aliste só figura cumo paróquia autónoma mais tarde i dantes debie pertencer al Pagus Astiatico. Assi, la futura Tierra de Miranda an meados de l sec. VI, era ua paróquia ( Pagus ) de la diocese de Braga esta paróquia poderie ser al pie de Santiago acerquita de Mogadouro.
Ls Cristianos aprobeitórun ls lhugares de culto de ls paganos i adonde habie santuários paganos passou a haber capielhas. Las capielhas de ls cabeços son un eisemplo. Nuossa Senhora de la lhuç ye desse tiempo, tiempo an que nun habie frunteira i ende tenerá habido un poboado Romano. La capielha de Santa Marina an Cércio, stá chena de lhápides funerairas feitas an mármore que tenerá benido de santo Adrion. La capielha de S. Juan de las Arribas stá nun Castro i stá alhá ua lhápide funeraira que ye de Eimílio Balésio, porta bandeira dua ala lhegionaira, ancarregado de l recoincimiento de la Centúria. La capielha de Santa Marina an Saldanha stá chena de lhápides funerairas i la eigreija matriç de Malhadas tamien. Sítios que éran adorados nesse tiempo:
Monte de Santa Marina an Saldanha, Fuonte de Santa Marina an Sendin, Santa Marina na Matela. Santa Marina aparece quaijeque siempre lhiada a fuontes i ye l Ourago de Uba. Santa Oulaia an S,Pedro, Dues Eigreijas i Zenízio. L culto a Santa Oulaia stá na Península Eibérica zde l sec, V.
L porsor Amadeu falou inda de ls topónimos cun ourije Goda na Tierra de Miranda Eis:
Mogadouro, Touro (Infainç), Godinos (Cercio), Vall de Godinho (Frunteira cun Aliste ). L topónimo Mogadouro yá bimos l sou significado na quarta palhestra, ne ls outros só an relaçon a Touro, hai la certeza de ende tener habido un amportante poboado romano (secs.I a IV). Sabemos que la ourige deste topónimo ye la palabra gothorum (i Nun L Lhatin Taurus) todo lheba a crer que un grupo de Godos se tenerá ende fixado. Tenemos inda ls topónimos de ourije goda na tierra de Miranda- Vila de Ala, Aldança ( Pruoba), Vale de Frões (Vila de Ala), Gatão (Prado Gatão), Gemonde (Urrós),Guímara (Bempuosta), Alto do Guimar (Santulhão), Remondes (Mogadouro), Variz (Mogadouro). Estes topónimos dan l’ eideia de cuntinidade de poboamento na época Suebo- Bisigótica i ua relatiba densidade desse poboamento.
Un bien haia a todos ls que stubírun nesta quinta palhestra i un bien haia al porsor Amadeu por mais ua beç mos tener trazido i transmitido ls sous grandes coincimientos subre la stória de la Lhéngua Mirandesa.
Francisco Domingues, 2 de Junho de 2008.